Vesturbæjarblaðið - jún. 2016, Blaðsíða 4

Örn Ólafsson bók-menntafræðingur o g r i t h ö f u n d u r spjallar við Vestur -bæjarblaðið að þessu
sinni. Örn er fæddur og uppalinn
á Túngötunni og bjó í Vestur -
bænum þar til að leið hans lá
erlendis. Hann bjó um tíma í Lyon
í Frakklandi þar sem hann sinnti
kennslu og rannsóknarstörfum
en hefur síðasta aldarfjórðunginn
búið í Osló um tíma en að mestu
í Kaupmannahöfn þar sem hann
hefur sinnt kennslu og síðast en
ekki síst bókaskrifum. Hann hefur
ritað nokkrar bækur um íslenskar
bókmenntir og íslenska höfunda
- meðal annars bók um Guðberg
Bergsson og verk hans og er nú
að leggja lokahönd á bók um Thor
Vilhjálmsson og feril hans sem
rithöfundar. Örn átti stutt stopp
á landinu á dögunum og settist
niður með tíðindamanni Vestur-
bæjarblaðsins á Háskólatorginu
um stund. Talið barst fyrst að
Vesturbænum.
„Ég er fæddur á Túngötu 47 árið
1941 og ein fyrsta minning mín er
að systir mín sem er aðeins yngri
en ég var að gráta og ég sagði
henni að það væri alveg óþarfi
að gráta vegna þess að það væri
gott veður. Hún ætti bara að hætta
þessum gráti. Túngata var nánasta
umhverfi æsku minnar og ég man
að við strákarnir á Túngötunni
vorum hræddir við strákana á
Bræðraborgarstígnum. Þeir höfðu
með sér félag sem þeir kölluðu
Tígrisklóna. Við þorðum varla að
ganga yfir götuna af ótta við þá. Að
þeir myndu láta til skarar skríða
gegn okkur en ég man nú ekki eftir
að til neinna stórátaka kæmi.“
Örn segir umhverfið lítið breytt
er hann lítur yfir það eftir langa
fjarveru. „Þarna eru sömu húsin
og allt er svipað utan að sjá en
ég hef búið svo lengi erlendis
að ég hef ekki fylgst mikið með
mannlífinu. Þarna hafa auðvitað
orðið kynslóðaskipti eins og annars
staðar. Nýtt fólk er komið í gömlu
húsin og tíðarandinn breytist frá
einum tíma til annars.“
Örn fór hina hefðbundnu
leið í skóla og skólagangan
hófst í Melaskólanum. Svo tók
Gagnfræðaskóli Vesturbæjar eða
Gaggó Vest eins og síðar var farið
að kalla hann við. „Hann var til
húsa í gamla Stýrimannaskólanum
við Stýrimannastíg og vinir
mínir á þeim árum voru einkum
Sigurjón Magnússon og Geir Viðar
Vilhjálmsson síðar sálfræðingur.
Sigurjón féll síðar fyrir hendi
Bakkusar en þeir höfðu lengi átt
nána samleið og Geir hefur verið
heilsulítill og ekkert borið á honum
um árabil. Milliskólatímabilinu lauk
síðan með veru í þriðja bekk sem
var til húsa í Búnaðarfélagshúsinu
við Tjörnina. Þaðan lá leiðin síðan
yfir Lækjargötuna – yfir í MR í
hefðbundið menntaskólanám.“
Bókmenntaáhuginn er
föðurarfur
Örn fékk snemma áhuga á
bókmenntum - fræðigrein sem
ekki hefur látið hann ósnortinn um
ævina og hefur einkennt líf hans og
störf fram á þennan dag. En hvernig
kom þessi áhugi til hans. Hann
segir bókmenntaáhugann að miklu
leyti föðurarf. „Þegar ég var í þriðja
bekknum í Búnaðarfélagshúsinu
kom Kristmann Guðmundsson
rithöfundur einhverju sinni og hélt
bókmenntakynningu fyrir krakkana.
Ég held þó að þessi kynning hafi
engum sköpum skipt fyrir mig
vegna þess að áhuginn var þá
þegar tekinn að vakna. Ég held
að ég hafi fengið hann frá föður
mínum sem hafði mikinn áhuga
á bókmenntum. Hann las verk
Halldórs Laxness í gegn einkum
fyrri verk hans sem hann skrifaði á
þeim tíma ævinnar þegar hann var
einbeittur vinstri maður sem hann
var allt til þess að hann skrifaði
Guðsgjafaþulu. Það hafði þó aldrei
áhrif á pólitíska sýn föður míns
sem kaus íhaldið jafnan í hvert sinn
sem gengið var til kosninga. Áhrifin
frá Laxness náðu aldrei til þess
þáttar í lífi hans. Afi minn var hins
vegar á öðrum meiði í pólitíkinni.
Hann var einn af stofnendum
Dagsbrúnar og Alþýðuflokksins. Ef
ég lít aðeins til móðurættar minnar
þá var móðurafi minn kaupmaður
á Stokkseyri fram til um 1930 að
hann flutti til Reykjavíkur og settist
að á Óðinsgötunni. Hann var mikill
andstæðingur Jónasar frá Hriflu
og þegar hann var að hlusta á
útvarpið þar sem Jónas kom oft
fram á þeim árum þá reifst hann
við útvarpið. Þörfin að mótmæla
Jónasi var svo mikil að hann
skeytti ekkert um að maðurinn á
bak við röddina í útvarpstækinu
heyrði ekki umvandanir hans.
Ég man aðeins eftir honum.
Hann var þá orðinn verulega
sjóndapur að öllum líkindum vegna
undirliggjandi sykursýki.“
Síðhærður komst ekki til
Austur Þýskalands
Örn segir að það hafi aldrei
verið spurning um að fara
bókmenntaleiðina þegar kom að
háskólanámi. „Faðir minn var alltaf
að reyna að fá mig til þess að lesa
bækur Halldórs Laxness. Ég var
hins vegar meira fyrir að lesa ljóð
á þessum tíma. Á árunum í MR las
ég til dæmis talsvert af enskum
ljóðum eftir Byron, Shelley og John
Keats. Þessi ljóðalestur varð þó
ekki til þess að ég heillaðist alfarið
af enskum bókmenntum og snéri
mér að íslenskunámi við Háskóla
Íslands að stúdentsprófinu loknu.
Ég fékk námsstyrk og fór eitt ár
til Þýskalands en kom síðan heim
aftur og lauk íslenskunáminu.“
Þegar Örn dvaldi í Vestur
Þýskalandi freistaði hans þá
aldrei að líta austur yfir. Hann
viðurkennir það og segir að í
boði hafi verið ódýrar rútuferðir
til Berlínar. „Ég keypti mér far
og hét af stað en á þessum árum
var í tísku að ganga með sítt hár
og talsverðan skeggvöxt. Ég hafi
safnað nokkru af hvoru tveggja
og líktist því ekki beint myndinni
sem var í vegabréfinu mínu.
Landamæravörður taldi að þetta
gæti alls ekki verið sami maðurinn
og mér var snúið frá.“
Elstu nemendurnir að
verða sextugir
Eftir háskólaprófið fór Örn að
leita sér að vinnu og fékk fljótlega
kennarastarf við Menntaskólann
við Tjörnina eins og hann hét þá
þegar hann var til húsa í gamla
Miðbæjarskólanum en flutti síðan
inn í Voga og heitir Menntaskólinn
við Sund eða MS í daglegu tali.
„Ég var þó aldrei nema í eitt ár
þar vegna þess að þá bauðst mér
kennslustarf við Menntaskólann
við Hamrahl íð. MH var þá
tiltölulega nýr framhaldsskóli og
með talsvert öðru sniði en hinir
hefðbundnu menntaskólar. Skólinn
starfaði eftir sérstöku áfangakerfi
en ekki gamla bekkjakerfinu
sem tíðkast hafði og var vinsæll
af nemendum sem margir nutu
hins nýja fyrirkomulags. Nú er
þetta orðið mun algengara á
framhaldsskólastiginu en var
og segja má að MH hafi verið
brautryðjandi að ýmsu leyti. Ég
kenndi þar í átta ár og þegar ég
lít til baka þá sé ég að árin eru
orðin nokkuð mörg vegna þess
að elstu nemendur mínir eru
að verða sextugir.“
Afdrifarík kynni við
Lemarquis
En svo lá leið Arnar úr landi –
til Lyon í Frakklandi þar sem við
tóku kennslu- og rannsóknarstörf
og þar vann hann meðal annars
og varði doktorsritgerð um
áhugaverðan tíma í sögu íslenskra
bókmennta. Örn hneigðist að
enskri ljóðagerð í æsku, dvaldi
síðar í Þýskalandi en nú varð það
Frakkland. Hvernig bar það til.
“Það bar þannig til að ég kynntist
frönskum manni sem býr hér
á landi Gérard Lemarquis og við
urðum góðir vinir. Ég fór einhverju
sinni á árshátíð Alliance France
ásamt fyrri konu minni Ingibjörgu
Ólafsdóttur og Lemarquis eldaði
fyrir árshátíðargesti. Upp úr því
fór ég að nefna við hann að mig
langaði til Frakklands. Ég væri
orðinn leiður á kennslustarfinu og
hefði áhuga á frekara námi. Þarna
leiddi eitt af öðru sem endaði með
því að við Ingibjörg og Egill sonur
okkar sem þá var sex ára fórum til
Lyon í Frakklandi og bjuggum þar í
fimm ár. Ég stundaði nám en kenndi
einnig með náminu – einkum
sænskar og íslenskar bókmenntir.
Árin í Lyon voru mjög góð. Gott
að fara héðan og kynnast nýju
umhverfi. Fjölskyldan stækkaði líka
því Helga dóttir okkar Ingibjargar
fæddist í Frakklandi. Við fórum því
þrjú út en komum fjögur heim. Við
kynntumst franskir matargerð og
hefðum sem eru víðfrægar og við
ferðuðumst líka mikið um. Austur
til Alpanna og upp í Leirudal svo
nokkurs sé getið. Þar er meðal
annars að finna gamlar hallir
aðalsmanna frá 16. og 17. öld og
skála frá tíma Snorra Sturlusonar.
Og Egill sem var sex ára þurfti að
hefja sína skólagöngu í frönskum
barnaskóla og skyldi eðlilega
ekki orð í frönsku. Hann hafði
aðallega verið að fletta frönskum
myndablöðum og fyrsti veturinn
var honum nokkuð erfiður. En
krakkar hafa góða aðlögunarhæfni
ekki síst þegar kemur að nýjum
tungumálum og á öðru skólaárinu
var hann búinn að ná tungumálinu
og gat haldið í við skólafélaga sína.
Ég lauk líka við doktorsritgerðina
mína um tímabil Rauðra penna eins
og þeir voru kallaðir vinstrisinnaðir
rithöfundar um miðbik liðinnar
aldar og varði hana í júní 1987
skömmu áður en að við komum
heim. Þess má geta að ritgerðin
kom síðar út og þá í endurskoðaðri
útgáfu árið 1990.“
Erlendis í á þriðja áratug
Örn segir að þrátt fyrir nám og
störf erlendis hafi verið erfitt að
fá vinnu þegar hann kom heim. Ég
byrjaði á að kenna útlendingum
íslensku í Háskóla Íslands og það
var ekki fyrr en þá sem ég áttaði
mig til fulls á því hvað þurfti til
þess að komast að stöðum við
háskólann. Það var að hafa sinnt
stundakennslu um nokkurn
tíma sem ég hafði eðlilega ekki
gert þar sem ég hafði búið og
starfað erlendis. Ég var því frekar
atvinnulítill um tíma eða þar til að
ég sá auglýsta stöðu sendikennara í
Kaupmannahöfn. Fyrra hjónabandi
mínu lauk um þetta leyti og ég slóg
til sótti um og starfaði þar næstu
sex árin. Þá flutti ég yfir til Osló
og gegndi sambærilegri stöðu þar í
nokkur ár. Það má segja að ég hafi
búið erlendis frá þeim tíma og ef
ég tek Frakklandsdvölina með þá
hef ég dvalið að mestu utan lands
í um 35 ár ef frá eru talin nokkur á
níunda áratugnum.“
Frá konservativu heimili
til marxisma
En þrátt fyrir þessa fjarveru
frá föðurlandinu eru margir sem
komnir eru á miðjan aldur sem
muna vel eftir Erni. Í síðum frakka
á reiðhjóli í Vesturbænum, á
fundum hjá vinstri hreyfingunum
eða útleggingum hans á Marxiskum
fræðum í blöðum vinstrimanna. En
hvað kom til að Örn sem kemur
frá konservativu heimili – af fólki
sem alltaf kaus íhaldið eins og
hann kemst að orði gerðist einn
af fremstu baráttumönnum fræða
Karls Marx og Leon Trotsky hér á
landi. Örn rifjar þá sögu upp.
„Þannig var að þegar ég
var á tuttugasta aldursárinu
gerðist ég Þjóðvarnarmaður
en þá starfaði flokkur með því
nafni hér á landi og var svona til
hliðar við Sósíalistaflokkinn sem
síðar varð að Alþýðubandalagi.
Þarna var ekki liðið það langt frá
fullveldinu 1944 að fólk var mjög
umhugað um þjóðerni og innan
Þjóðvarnarflokksins var heilmikil
þjóðernishyggja. Flokkurinn
var stofnaður í mars 1953 og
var svona óbeint framhald af
Þjóðvarnarfélaginu sem starfaði
á árunum frá 1946 til 1951. Eitt
helsta stefnumál Þjóðvarnarmanna
var að Ísland segði sig úr
At landshafsbandalag inu og
að ameríska herliðið færi af
landi brott. Hugmyndafræði
Þjóðvarnarmanna var byggð á
þjóðernishyggju og félagshyggju
en f lokkurinn skar s ig f rá
Sósíalistaflokknum vegna fylgni
þess síðarnefnda við Sovétríkin.
Ég safnaði undirskriftum gegn
herstöðinni í Vesturbænum og
4 Vesturbæjarblaðið JÚNÍ 2016
Erfði bókmenntaáhugann
frá föður mínum
Örn Ólafsson og eiginkona hana Peries Kangethe frá Kenía en þau kynntust í Kaupmannahöfn.
... er að ljúka við bók um Thor Vilhjálmsson