Fréttablaðið - 30.04.2020, Side 28

Á SÍÐARI ÁRUM ÆVI
SINNAR VAR HANN Í
SJÁLFSKIPAÐRI SÓTTKVÍ OG
TALAÐI BARA VIÐ FÓLK Í SÍMA.Einu sinni var ég í sumar-bústað á Kirkjubæjar-k lau st r i . Umhver f is hann er töluvert stór garður, vel girtur. Ég settist við píanóið, sem
stóð við franskan glugga í stofunni,
og fór að spila. Eftir um hálftíma
heyrði ég þrusk við gluggann og leit
upp. Hinum megin var belja sem var
greinilega að hlusta og virtist mjög
hrifin. Hvernig hún komst inn fyrir
girðinguna er ekki ljóst. Hún hafði
væntanlega runnið á hljóðið úr
píanóinu og látið ekkert aftra sér.
Kanadíski píanósnillingurinn og
sérvitringurinn Glenn Gould varð
fyrir svipaðri upplifun. Hann var
þá táningur og var í göngutúr úti
í náttúrunni. Hann var að syngja
lag eftir Mahler um dýrlinginn
Antóníus af Padóvu, sem predikar
yfir fiskunum. Gould söng í hálfum
hljóðum, en þá tók hann eftir því að
hópur af kúm, sem var handan við
girðingu meðfram veginum, virtist
vera að hlusta. Þær horfðu áhuga-
samar á hann og hann hækkaði þá
róminn og fór að syngja fyrir þær
sérstaklega. Það hafði þær af leið-
ingar að kýrnar komu allar niður
að girðingunni og voru auðsjáan-
lega hugfangnar af söngnum. Gould
elskaði dýr og þessi atburður hafði
sterk áhrif á hann.
Á YouTube er vídeó þar sem
Gould segir frá uppákomunni og
prófar svo að syngja sama lag fyrir
fíla í dýragarði. Af myndbandinu
að dæma eru þeir ekki sérlega upp-
numdir, blaka eyrunum, rymja,
hrista höfuðin og forða sér burt.
Líklega eru fílar ekki með sama tón-
listarsmekk og beljur.
Tónleikar ógeðfelld
sýndarmennska
Gould á erindi við okkur í dag.
Hann hætti um þrítugt að halda
tónleika og einbeitti sér að því að
miðla tónlist í gegnum upptökur.
Núna er ekki ljóst hvenær tón-
leikahald hefst að nýju, svo maður
verður að nálgast tónlistina í
gegnum YouTube, Spotify og aðrar
streymisveitur. Gould hefði haft á
því velþóknun ef hann hefðið lifað.
Hann fæddist árið 1932 en varð
ekki langlífur, lést aðeins fimm-
tugur. Lyfjafíkn hafði farið illa með
hann í mörg ár, hann innbyrti ótrú-
legt magn af pillum á hverjum degi,
ekki síst róandi. Sýklar og veirur,
sem eru allt í kringum okkur, voru
honum mikið áhyggjuefni. Á síðari
árum ævi sinnar var hann í sjálf-
skipaðri sóttkví og talaði bara við
fólk í síma. Hann hafði þá fyrir
löngu misst áhugann á tónleikum,
fannst þeir yfirborðslegir og byggj-
ast á ógeðfelldri sýndarmennsku.
Gould sló samt snemma í gegn
sem konsertpíanóleikari. Skömmu
áður en hann hætti að koma fram
á sviði hafði hann gert allt vitlaust
í Rússlandi. Í heimildarmyndinni
Genius Within – The Inner Life of
Glenn Gould er viðtal við Vladimir
Ashkenazy sem var á tónleikunum,
þá ungur maður. Hann hafði aldr-
ei heyrt tónlist eftir Bach eins vel
leikna, af svo fullkominni stjórn,
svo hreina og lausa við tilgerð.
Kúnstirnar í stúdíóinu
Þessa mögnuðu færni og innblástur
er einnig að finna á plötunum hans
Gould. Þær eru unnar út í hið óend-
anlega, ekki bara teknar upp.
Gould taldi upptökuna, ef hún
væri almennilega unnin, miðla tón-
list mun betur til hlustandans en á
lifandi tónleikum. Í upptökustúdíó-
inu væri listamaðurinn við stjórn-
ina og gæti gert það sem hann vildi,
svo framarlega sem tæknin leyfði.
Sama væri ekki uppi á teningnum á
tónleikum, sem ættu meira skylt við
íþróttaviðburði. Í stúdíóinu, með
klippingum og öðrum kúnstum,
væri möguleiki á hámarksgæðum,
sem myndu skila sér í mun hreinni
upplifun hlustandans. Gould hikaði
ekki við að beita öllum brögðum til
listrænnar fullkomnunar, og taldi
þau vera hluta af sköpunarferlinu.
Hummaði með
Einn galli er þó á flestum upptökum
Goulds. Þegar hann var að stíga
fyrstu skrefin sem píanónemandi
var honum ráðlagt að syngja það
sem hann var að æfa, því þannig
fengi hann betri tilfinningu fyrir
lögunum. Vandamálið var að hann
gat ekki hætt, og á upptökunum
heyrist hann yfirleitt humma með
píanóleiknum.
Hummið er engu að síður hluti af
sjarmanum, það undirstrikar hve
Gould var sérvitur. Sönglið gerir
klipptan og skorinn stúdíóf lutn-
inginn mannlegri en ella.
Goldberg tilbrigðin eftir Bach
í túlkun Goulds, sem finna má á
netinu, er magnaður minnisvarði
um hann. Það er háleit, ómenguð
fegurð. Hann gerði tvær plötur
með tónsmíðinni, fyrst rúmlega þrí-
tugur, en síðar rétt áður en hann dó.
Seinni platan (frá 1981) er talsvert
fremri, hún er hægari og íhugulli,
skáldskapurinn er dýpri og inni-
legri. Nú þegar engir tónleikar eru
haldnir í samkomubanninu er til-
valið að skella sér á netið og hlusta
– það er það sem allar góðar kýr
myndu vilja. Jónas Sen
Snillingurinn sem söng fyrir beljurnar
Jónas Sen skrifar um hinn sérvitra kanadíska píanósnilling Glenn Gould. Hann segir
að í samkomubanni sé tilvalið að skella sér á netið og hlusta á einstakan listamann.
Glenn Gould. Hann hætti um þrítugt að halda tónleika og einbeitti sér að því að miðla tónlist í gegnum upptökur. MYND/GETTY
BÆKUR
Þögla stúlkan
Hjorth og Rosenfeldt
Þýðandi: Snæbjörn Arngrímsson
Útgefandi: Bjartur
Fjöldi síðna: 571
Þögla stúlkan er fjórða bókin í
glæpaseríunni um lögreglusál-
fræðinginn Sebastian Bergman
eftir sænsku félagana Hjorth og
R o s e n f e l d t .
Fjölskylda er
myrt og eina
vitnið, tíu ára
gömul stúlka,
er á f lótt a.
Þ e g a r h ú n
f innst hefur
h ú n m i s s t
málið og það
kemur í hlut
Sebastians að
reyna að ná til
hennar.
Bækurnar í þessari seríu hafa
notið vinsælda víða um heim,
einnig hér á landi, og þessi bók ætti
ekki að vera undantekning frá því.
Þegar Hjorth og Rosenfeldt eiga í
hlut þá vita lesendur með nokkurri
vissu að þeir fá í hendur spennandi
bók, örugglega ógnarlanga. Þessi er
tæpar 600 síður.
Sagan er á köf lum gríðarlega
spennandi, en höfundar leyfa sér
þó að draga hana á langinn í frá-
sögnum þar sem veitt er innsýn í
einkalíf lögreglufólks. Persónur
eru margar en það er líkt og höf-
undar gefi sér að lesendur þekki
þær frá fyrri bókum næstum jafn-
vel og eigin fjölskyldumeðlimi.
Það á örugglega ekki við um alla
lesendur en höfundar eru iðnir við
að rifja upp í nokkrum setningum
ýmsa atburði og dramatík úr fyrri
bókum, og þar er sannarlega af
nógu að taka.
Eins og tíðkast í norrænum
glæpasögum glíma Sebastian og
félagar hans í lögreglunni við alls
kyns raunir í einkalífi. Harmleikur
í lífi Sebastians, sem hann reynir
að bæla niður, heltekur huga hans
á ný við kynnin af þöglu stúlkunni.
Möguleikar á nýju og betra lífi virð-
ast reyndar fyrir hendi en þaulvanir
glæpasagnalesendur vita að þann-
ig mun ekki fara, hetjan getur ekki
verið annað en óhamingjusöm.
Það flækir líf Sebastians síðan enn
meir að hann vinnur með dóttur
sinni sem veit ekki að hann er faðir
hennar.
Höfundum verður seint hrósað
fyrir stílsnilld. Með jákvæðni að
leiðarljósi má segja að bókin sé
þokkalega skrifuð, en þegar verst
tekst til er hún afar illa skrifuð,
sérstaklega í köf lum sem eiga að
snerta lesandann djúpt. Þar fer
tilfinningasemin gjörsamlega úr
böndum. Auk þess er sálfræði-
þáttur bókarinnar fremur aum-
legur. Þetta munu ekki allir les-
endur setja fyrir sig, þeir vilja fyrst
og fremst fá spennandi sögu. Þrátt
fyrir allnokkra galla er kostur þess-
arar glæpasögu einmitt sá að hún
er á köf lum æsispennandi. Undir
lokin, þegar virðist sem sögulokin
séu ljós, þá verður óvænt vending.
Bókin endar á þann veg að ljóst er
að framhald er á leiðinni.
Kolbrún Bergþórsdóttir
NIÐURSTAÐA: Afar spennandi glæpa-
saga með skrautlegri aðalpersónu og
mikilli dramatík. Ekki vel skrifuð og of
löng en ætti samt að vekja áhuga glæpa-
sagnaunnenda.
Morð og
þjáningar
3 0 . A P R Í L 2 0 2 0 F I M M T U D A G U R20 M E N N I N G ∙ F R É T T A B L A Ð I Ð
MENNING