Morgunblaðið - 29.01.2021, Síða 16

16
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 29. JANÚAR 2021
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á http://www.mbl.is/mogginn/leidarar/
Ífyrradag voru76 ár liðin fráþví hersveitir
Rússa í síðari heims-
styrjöld tóku yfir út-
rýmingarbúðirnar í Auschwitz og
frelsuðu þá sem þar voru í haldi og
biðu þess að verða teknir af lífi.
Frá árinu 2005 hefur 27. janúar
því verið alþjóðlegur minning-
ardagur um fórnarlömb helfarar-
innar gegn gyðingum.
Ekki er ofsagt að helförin sé
einn hryllilegasti glæpur sem
mannkynssagan hefur að geyma,
þar sem sex milljónir gyðinga hið
minnsta voru myrtar fyrir það eitt
að uppruni þeirra og trú þóknaðist
ekki valdhöfunum. En helförin
gerðist ekki í tómarúmi, þar sem
fjöldinn allur af venjulegum Þjóð-
verjum tók þátt í henni, hugur
þeirra eitraður af ranghug-
myndum og lýðskrumi. Aðrir létu
sér fátt um finnast, þóttust ekki
eða vildu ekki vita, það sem þó lá í
augum uppi varðandi framferði
nasista gegn gyðingum.
Nær allar götur frá því upp
komst um útrýmingarbúðirnar
hefur sú spurning vaknað hvernig
í ósköpunum það gat gerst, að ein
mesta menningarþjóð Evrópu lét
teyma sig áfram í brjálæði öfga og
ofsahaturs, skref fyrir skref, þar
til eina rökrétta niðurstaðan í
hennar huga var sú að útrýma
þyrfti öllum gyðingum. Og allar
götur síðan hefur verið spurt,
hvort þvíumlíkt gæti gerst aftur,
jafnvel meðal þeirra ríkja sem
staðið hafa í fararbroddi hins vest-
ræna heims.
Engin einföld svör
eru við þessum
spurningum. Vissu-
lega voru ýmsar sér-
stakar aðstæður uppi
í Þýskalandi á árunum á milli
stríða, þar sem niðurlægingin sem
fylgdi ósigrinum í fyrra stríði, auk
efnahagsþrenginga Kreppunnar
miklu, gerðu Hitler og kónum
hans auðveldara að sannfæra
Þjóðverja um að þeirra leið væri
sú eina sem gæti fært þá aftur á
sinn fyrri stall sem stórveldi.
Um leið varð leitin að blóra-
bögglum meðal gyðinga þægileg
leið til að forðast að horfa í augu
við afleiðingar fyrri heimsstyrj-
aldar, og sífellt var þrengt meir að
kjörum þeirra innan Þýskalands á
fjórða áratugnum. Með sífelldum
úthrópunum og gegndarlausum
áróðri voru þeir smátt og smátt
sviptir mennsku sinni, þar til
venjulegu fólki þótti allt að því
sjálfsagt að taka þátt í ofsókn-
unum gegn þeim.
Því miður hefur sagan end-
urtekið sig margoft frá stríðs-
lokum. Nærtækustu dæmin eru
fjöldamorðin í Rúanda og Búrúndí
og ógnarverkin í Srebrenica, en
þau eru einungis toppurinn á ís-
jakanum. Ekkert þeirra nær þó
helförinni að vöxtum, sem betur
fer, en það þýðir þó ekki að hún
gæti ekki endurtekið sig.
Besta leiðin til að aftra slíku er
að halda minningu þeirra sem fór-
ust í helförinni hátt á lofti, og leyfa
sér aldrei að gleyma því, hvílík
illska getur búið í mannskepnunni,
þegar hatrið fær að ráða för.
Hvaða lærdóm má
draga af helförinni?}
Hryllingur sem má
aldrei gleymast
Rússar og Banda-ríkjamenn hafa
samþykkt að fram-
lengja gildistíma af-
vopnunarsam-
komulagsins New
START um fimm ár,
en það átti að renna
út í næstu viku.
Samkomulagið, sem
takmarkar ríkin tvö við 1.550
kjarnorkuodda á hvort ríki, er
beinn arftaki þeirra afvopn-
unarsamninga sem risaveldin
gerðu sín á milli þegar kalda
stríðið var í algleymingi, og er hið
síðasta sem enn er í gildi.
Nokkur eftirsjón er að sumum,
en þó ekki öllum, af þeim sátt-
málum risaveldanna sem fallið
hafa fyrir borð á síðustu árum.
Hafa ber þó í huga að þeir voru
barn síns tíma, en tæp hálf öld er
liðin frá tímum þíðunnar í kalda
stríðinu sem sáttmálarnir spruttu
upp úr. Engu að síður er brýnt að
þau tvö ríki sem flest og mest
kjarnorkuvopn eiga séu í sífelldu
samtali um það hvernig þau tak-
marki þá eign sína, og reyni um
leið að forðast að þeim verði
nokkurn tímann beitt.
Samskiptin milli Bandaríkj-
anna og Rússlands hafa hins veg-
ar verið í nokkru ólagi um langa
hríð og ágreinings-
efnin eru mörg og
misjöfn. Biden
Bandaríkjaforseti
hefur nú þegar lýst
því yfir að hann
muni ekki sækjast
eftir „endurræs-
ingu“ á samskiptum
ríkjanna, en bæði
Barack Obama og Donald Trump
höfðu uppi háleitar vonir í upp-
hafi forsetatíðar sinnar um að
þeim gæti tekist að ná fram ein-
hvers konar „nýju upphafi“ gagn-
vart Rússum með tilheyrandi
þíðu.
Það þarf hins vegar tvo til, og
framferði Rússa á undanförnum
árum hefur ekki beinlínis verið til
að ýta undir sáttavilja á milli.
Þegar traustið er ekki fyrir
hendi er þó hægt að fagna litlum
áföngum sem miða að öruggari
heimi. Framlenging nýja
START-samkomulagsins er
vissulega einn af þeim, og mun
jafnvel í fyllingu tímans teljast
stór áfangi á þeirri vegferð. Það
veltur hins vegar á því hvert
framhaldið verður og hvort ríkin
tvö, sem helst halda á fjöreggi
heimsins, geti fundið lausnir á
helstu ágreiningsefnum sínum án
þess að gripið verði til vopna.
Framlenging nýja
START-sáttmálans
markar von um
aukna þíðu, en
varast ber of
mikla bjartsýni}
Nýtt upphaf en þó ekki
N
ú er áformað að selja um fjórð-
ungshlut ríkisins í Íslands-
banka og vonandi ganga þær
áætlanir eftir á fyrri hluta
þessa árs. Ríkissjóður eignaðist
bankann sem hluta af stöðugleikaframlagi
Glitnis á árinu 2015. Allt frá þeim tíma hefur
legið fyrir að ríkið hygðist selja þegar tækifæri
skapaðist enda hvorki rétt né skynsamlegt að
meirihluti bankakerfisins sé til lengdar í eigu
hins opinbera. Fjárbinding ríkisins er í dag um
400 milljarðar króna í bankastarfsemi – sem er í
eðli sínu áhætturekstur og samsvarar um 37%
af skuldum hins opinbera. Þessum fjármunum
væri betur varið í arðsamari verkefni eins og
t.d. uppbyggingu innviða eða til að minnka
skuldsetningu ríkissjóðs.
Eins og vænta mátti hafa úrtöluraddir ekki
látið á sér standa og helst fundið þessum hug-
myndum til foráttu að tímasetningin sé óheppileg í miðjum
heimsfaraldri og að of lágt verð muni fást fyrir hlutinn.
Þessi rök standast engan veginn. Þvert á móti hafa skapast
góðar aðstæður til að hefja sölu bankans. Vaxtalækkanir
leiða til þess að almennir fjárfestar beina sjónum sínum í
auknum mæli að hlutabréfum. Hlutabréfaverð hefur
hækkað verulega undanfarna mánuði. Vel heppnað hluta-
fjárútboð Icelandair sl. haust gefur vonir um góðan árang-
ur. Hlutabréf í Íslandsbanka fjölga fjárfestingakostum og
verða eflaust eftirsótt meðal almennra fjárfesta.
Þá hefur því verið haldið fram að sala sé óráðleg þar
sem stór hluti lána bankans séu í frystingu vegna farald-
ursins. Þetta er orðum aukið. Samkvæmt upp-
lýsingum frá bankanum er slík frysting öðru
fremur bundin við fyrirtæki í ferðaþjónustu
og nema alls um 10% af lánasafni bankans.
Áætlanir og aðgerðir stjórnvalda miða sér-
staklega að því að viðsnúningur í þeirri grein
verði hraður samhliða bólusetningum næstu
mánuði.
Loks hafa andstæðingar fyrirhugaðrar sölu
haldið því fram að nýir eigendur muni ganga að
veðum og selja eignir fyrirtækja sem eiga í erf-
iðleikum. Þetta er ástæðulaus ótti. Hagsmunir
banka og viðskiptavina þeirra fara saman.
Bankar hafa þannig hag af því að standa með
viðskiptavinum sínum í gegnum erfiða tíma,
líkt og íslensku bankarnir hafa gert, og aðstoða
þá við uppbyggingu þegar storminn lægir. Þar
er eignarhald ríkisins engin forsenda. Hvergi
hefur borið á því að Arion banki, sem skráður
er á markað, gangi harðar fram gegn viðskiptavinum sín-
um en ríkisbankarnir. Þó má einnig hafa í huga að ekki er
stefnt að sölu meirihluta bankans í þessari atrennu.
Aðalatriðið er þó að skuldlítill ríkissjóður hefur riðið
baggamuninn þegar efnahagsáföll hafa dunið yfir þjóðina.
Með yfirgnæfandi eignarhaldi á fjármálakerfinu dregur
úr mætti ríkisins til að mæta ytri áföllum þegar þau
verða. Nú er tækifæri til að draga úr þeirri áhættu með
því að hefja sölu á hlutabréfum ríkisins í Íslandsbanka og
nýta fjármunina betur í þágu almennings.
Áslaug Arna
Sigurbjörns-
dóttir
Pistill
Nú er rétti tíminn til að selja
Höfundur er dómsmálaráðherra. aslaugs@althingi.is
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjóri:
Davíð Oddsson
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Ritstjóri og framkvæmdastjóri:
Haraldur Johannessen
SVIÐSLJÓS
Ómar Friðriksson
omfr@mbl.is
Afleiðingar kórónukrepp-unnar hafa verið miklar ávinnumarkaði. Ætla máað allt að 32 þúsund ein-
staklingar á vinnualdri séu í þeirri
stöðu að vera atvinnulausir, vera
vinnulitlir í hlutastörfum eða hafa
með öllu horfið af vinnumark-
aðinum, mögulega gefist upp á at-
vinnuleitinni en segjast tilbúnir að
vinna þótt þeir séu ekki að leita að
vinnu um þessar mundir.
Á sama tíma hefur vinnustundum
fækkað umtalsvert á vinnumark-
aðinum.
Töluverður slaki mælist enn á
vinnumarkaði og hefur hann aukist
um tæp fimm prósentustig á milli
ára að því er fram kemur í nýjum
tölum Hagstofu Íslands úr vinnu-
markaðskönnun í desember.
Margir segjast vera vinnulitlir
og vilja vinna meira
Seinasta mánuð nýliðins árs
höfðu 31.800 einstaklingar það sem
nefnt er „óuppfyllta þörf fyrir at-
vinnu“ og jafngildir það 14,7% af
öllum einstaklingum sem hér eru á
vinnumarkaði og eru taldir mögu-
legt vinnuafl.
„Af þeim voru 36,2% atvinnulaus-
ir, 26,8% tilbúnir að vinna en ekki
að leita, 1,8% í vinnuleit en ekki til-
búnir að vinna og 35,3% starfandi
en vinnulitlir og vildu vinna meira.
Samanburður við desember 2019
sýnir að slaki á vinnumarkaði hefur
aukist um 4,8 prósentustig á milli
ára,“ segir í frétt Hagstofunnar.
Þar kemur einnig fram að at-
vinnuþátttaka mældist 79,7% í des-
ember þegar niðurstöðurnar hafa
verið leiðréttar gagnvart árs-
tíðabundnum sveiflum, sem er svip-
að hlutfall og á umliðnum mán-
uðum.
Fæstar vinnustundir voru í
apríl og desember á síðasta ári
Áætlað hlutfall starfandi af mann-
fjölda var 74,9% og raunar heldur
minna ef tekið er tillit til árs-
tíðabundinna sveiflna. Má sjá af
samanburði við desember árið á
undan að starfandi einstaklingum á
vinnumarkaði hefur fækkað frá því
sem var á árinu 2019 en hlutfall
starfandi hefur dregist saman um
samtals 2,4 prósentustig á milli ára.
Ef litið er á vinnutímann kemur í
ljós að meðalfjöldi unnina stunda í
desember sl. var 35,3 stundir (óleið-
rétt miðað við árstíðasveiflu), sem
er næstlægsta mæling á vinnu-
stundum frá upphafi vinnumark-
aðsrannsóknar Hagstofunnar.
Lægsti meðalfjöldi vinnustunda
mældist í apríl í fyrra þegar fyrsta
bylgja kórónuveirunnar gekk yfir
en þá voru vinnustundirnar komnar
niður í 34,2 stundir.
Einnig má sjá að ef vinnustundir
eru bornar saman við ástandið í
desember árið 2019 hefur vinnu-
stundum fækkað um 2,3 stundir á
viku á milli ára.
Slaki á vinnumarkaði
og færri vinnustundir
Vinnumarkaðurinn síðustu sex mánuði*
Atvinnuleysi (%), júlí-des. 2020
Áætlaður mannfjöldi (þúsundir)
Vinnustundir (meðalfjöldi á viku)
Utan vinnumarkaðar (þúsundir)
Heimild:
Hagstofan
9%
7%
5%
3%
1%
280
270
260
250
240
40
39
38
37
36
57
54
51
48
45
júlí ágúst sept. okt. nóv. des.
júlí ágúst sept. okt. nóv. des.
júlí ágúst sept. okt. nóv. des.
júlí ágúst sept. okt. nóv. des.
*16-74 ára, árstíðaleiðréttar tölur
5,9%
4,4%
7,3%
6,0%
261
260,9
262,6
51,3
37,8
38,0
38,3
53,753,6
Áhrif kórónuveirufaraldursins hafa
verið gríðarleg á vinnumarkaði um
allan heim að því er fram kemur í
nýútkominni skýrslu Alþjóðavinnu-
málastofnunarinnar (ILO). Úttekt
á vegum ILO leiðir í ljós að fækkun
vinnustunda á heimsvísu hafi verið
8,8% á seinasta ári frá seinasta
fjórðungi ársins 2019. Þetta jafn-
gildi því að um 255 milljónir starfa
hafi tapast frá því að faraldurinn
braust út.
Um helmingur fækkunar vinnu-
stunda í heiminum í fyrra stafaði
af því að starfandi einstaklingar
þurftu að sætta sig við skerðingar
á vinnutíma eða fóru í hlutastörf.
Fækkun vinnustunda í fyrra var
fjórfalt meiri en átti sér stað á
árinu 2009 í kjölfar fjármálakrepp-
unnar.
Opinberar atvinnuleysistölur
sýna að atvinnulausum í löndum
heims fjölgaði um 33 milljónir í
fyrra og eru um 220 milljónir
manna nú skráðar atvinnulausar
um allan heim. Þá er talið að því til
viðbótar hafi um 81 milljón manna
horfið af vinnumarkaðinum og telj-
ist ekki til atvinnulausra.
255 milljónir starfa töpuðust
NÝ ÚTTEKT ILO Á AFLEIÐINGUM FARALDURSINS
AFP
Við störf Talið er að atvinnulausum hafi
fjölgaði um 33 milljónir um heim allan.