Morgunblaðið - 29.01.2021, Side 17

17
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 29. JANÚAR 2021
Grænfáni Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra mætti í Fjölbrautaskólann í Ármúla í gær og dró
grænfánann að húni. Er þetta í áttunda sinn sem skólinn tekur þrátt í þessu samstarfsverkefni Land-
verndar um umhverfismenntun. Alls eru um 200 skólar á öllum skólastigum þátttakendur í verkefninu.
Viðstaddir athöfnina voru fulltrúar skólans og Landverndar, auk þess sem Svavar Knútur söng og
spilaði nokkur lög. Markmið verkefnisins er að auka umhverfismennt, menntun til sjálfbærni og að
styrkja umhverfisstefnur skóla. Um alþjóðlegt verkefni er að ræða, sem Landvernd leiðir hér á landi.
Árni Sæberg
Vatn er ein dýrmætasta
auðlind jarðar og án vatns
er ekkert líf. Ísland er auð-
ugt að vatni og kemur sér-
staða landsins glöggt fram
í því hversu ríkt landið er
að yfirborðs- og grunn-
vatni. En það er ekki nóg
að halda því fram að við
eigum besta vatn í heimi,
við þurfum einnig sem þjóð
að geta sýnt fram á að svo
sé og verndað síðan vatnið
okkar til framtíðar.
Fyrsta vatnaáætlun Íslands
komin í kynningu
Rannsóknir, greiningar og vöktun á
vatnsauðlindinni gefa okkur upplýsingar
um gæði vatns en slíkt er nauðsynlegt
fyrir öll þau sem byggja lífsviðurværi sitt
á hreinleika vatns og sjávar – það er að
segja, okkur öll. Mikilvægt er að viðhalda
líffræðilegri fjölbreytni og náttúrulegu
ástandi vatns fyrir núverandi og komandi
kynslóðir. Um árabil hefur verið unnið að
fyrstu vatnaáætlun Íslands og nú eru
drög að henni komin í kynningu á vefsíð-
unni vatn.is.
Samvinna lykilatriði til
að tryggja gæði vatns
Hreint vatn er mikilvægur þáttur í
grænu hagkerfi og styrkir ímynd Íslands
út á við. Afar brýnt er að nýta auðlindina
á skynsamlegan hátt þannig að ekki sé
gengið um of á hana. Til að tryggja sjálf-
bæra nýtingu og langtímavernd vatns-
auðlindarinnar þurfum við heildstætt
kerfi, samræmda stjórnun og aukna
þekkingu þegar kemur að vatnamálum.
Með vatnaáætlun er sett fram fyrsta
stefna Íslands um að halda öllu vatni á Ís-
landi í góðu ástandi og lýsir áætlunin
samvinnu stjórnvalda, stofnana, eftirlits-
aðila, sveitarfélaga, hagsmunaaðila og al-
mennings alls til að ná því markmiði.
Umhverfisstofnun hefur nú lagt fram
tillögu að vatnaáætlun, en ætlunin er að
hún taki gildi árið 2022. Vatnaáætlun
fylgir einnig aðgerðaáætlun og vöktunar-
áætlun þar sem farið er yfir
þær aðgerðir sem vinna þarf
á næstu árum og lögð fram
áætlun um vöktun. Hún
gegnir mikilvægu hlutverki í
því að afla upplýsinga um
gæði vatns og fylgjast með að
ástandi hraki ekki.
Fráveitumál umfangs-
mestu aðgerðirnar
Umfangsmestu aðgerð-
irnar sem ráðast þarf í snúa
að fráveitumálum sveitarfé-
laganna en brýnt er að bæta
hreinsun fráveituvatns. Ríkið hefur frá og
með árinu 2020 tekið aftur upp stuðning
við sveitarfélög sem ráðast í úrbætur í
fráveitumálum og munu þrír milljarðar
fara í slíkan stuðning á næstu fimm árum.
Ég hef lagt ríka áherslu á þetta mikil-
væga samstarf ríkis og sveitarfélaga.
Verndun vatns er
grundvöllur lífsgæða
Það getur verið erfitt fyrir okkur á Ís-
landi að gera okkur í hugarlund hvernig
lífið væri án aðgangs að heilnæmu vatni.
Það lýsir kannski best gæfu okkar sem
þjóðar en hreint vatn er grundvallar-
mannréttindi sem mikilvægt er að vernda
hvar sem er í heiminum, líka hérlendis.
Verndun vatns er samvinnuverkefni sem
gengur þvert á stofnanir og stjórnvöld en
einnig er mikilvægt að vinna með hags-
munaaðilum og almenningi öllum til að
við náum markmiðum okkar um gott
ástand vatns á Íslandi. Ég vil því hvetja
ykkur öll til að kynna ykkur fyrstu vatna-
áætlun Íslands á heimasíðu Umhverfis-
stofnunar, vatn.is, og senda inn athuga-
semdir og ábendingar fyrir 15. júní
næstkomandi.
Eftir Guðmund Inga
Guðbrandsson
»Hreint vatn er mikil-
vægur þáttur í grænu
hagkerfi og styrkir ímynd
Íslands út á við.
Guðmundur Ingi
Guðbrandsson
Höfundur er umhverfis-
og auðlindaráðherra.
Besta vatn í heimi?
Öll átök eru á milli
tveggja grundvall-
aratriða, vígvöllurinn
liggur eftir öllum lönd-
um og álfum, öllum sjó,
öllu lofti, en einkum þó
gegnum miðja vitund
okkar sjálfra. Þannig
er heimurinn atómstöð.
Í umbroti atóma verða
til ný frumefni en úr-
gangurinn endar í því
að verða blý, sem til lítils er nýtt.
Þessi atómstöð er ávallt að kljúfa
upp staðnaðar einingar, sumar ein-
ingar hverfa í duftið en aðrar verða
lifandi verksmiðjur sem framleiða
lífsgæði.
Atómstöð mannsandans
og stöðnun
Atómstöð mannsandans er mið-
stöð sköpunar og þróunar.
Samtök sauðfjárbænda og Al-
þýðusamband Íslands virðast telja
það hlutverk sitt að vernda blý og
stöðnun. Sauðkindin verður ekki
uppspretta framfara og bættra lífs-
kjara. Það koma undarlegar „álykt-
anir“ frá Alþýðusambandi Íslands,
sem bera með sér sterkan vilja til að
viðhalda óbreyttu ástandi í atvinnu-
lífi.
Vangeta og snilldarandi
Í átökum milli grundvallaratriða
eru átökin einkum milli vangetunnar
og snilldarandans. Vangetan hefur
nokkurt úthald en að lokum lætur
hún undan. Ástandið í Austur-
Evrópu eftirstríðsáranna er dæmi-
gerð vangeta. Á milli Austur- og
Vestur-Evrópu var járntjald. Um
járntjaldið var háð kalt
stríð í vitund stjórn-
málamanna. Ef til vill
var það stríð fororð
friðar. Járntjaldið féll
vegna gjaldþrots,
vegna þess að vanget-
an lét undan snilld-
arandanum.
Hagþróun
Hagvöxtur á Íslandi
hefst með þil-
skipaútgerð, sem held-
ur áfram með vélvæð-
ingu bátaflotans og togurum.
Sennilega hefur sauðkindin aldrei
verið samkeppnishæf við sjávar-
útveg.
Á mínum fyrstu árum á vinnu-
markaði voru 25 togarar gerðir út
frá Reykjavík. Nú eru þeir sex og
lítið atvinnuleysi. Vill einhver bera
saman lífskjör og lífsgæði núna og
um 1960? Öll er þessi þróun vegna
nýsköpunar.
Þá var talað um dýrmætan gjald-
eyri, af því gengi krónunnar var
ranglega skráð með handafli. Gjald-
eyrir er ávallt jafn dýrmætur og
heimagjaldmiðill ef gengi gjaldmiðla
er ekki handstýrt.
Framleiðsluhagkerfi Reykjavíkur
varð þjónustuhagkerfi. Vangeta
Bæjarútgerðarinnar í þrjú ár kost-
aði eitt Ráðhús í Reykjavík.
„Nýja hagkerfið“
Eitt sinn var lausnarorðið „nýja
hagkerfið“. Það var ekkert nýtt í
nýju hagkerfi. Aðeins er beitt nýjum
aðferðum við framleiðslu. Nýjar af-
urðir og ný þjónusta urðu eftirsókn-
arverðar. Frá 1990 hefur kaup-
máttur launa aukist um 2,1% á ári
og lífskjör batnað eftir því. Ekki
varð það vegna aukinna aðfanga!
1990 er merkilegt ár til viðmið-
unar. Það er árið sem járntjaldið féll.
Það er árið eftir að múrinn milli
austurs og vesturs féll. Þá var Ísland
á þröskuldi þess að gerast aðili að
„Evrópsku efnahagssvæði“, EES,
sem leitt hefur efnahagsþróun á Ís-
landi á liðnum þremur áratugum.
Hvar á Ísland möguleika?
Það er rangt að spyrja þessarar
spurningar. Landið á ekki mögu-
leikana. Það er fólkið sem byggir
landið sem á þá. Það eru tvö augljós
heimilistæki sem eru merki fram-
fara og nýjunga: Sjónvörp og tölvur.
Sjónvörp kostuðu augun úr fólki fyr-
ir nokkrum árum. Sjónvörp nú-
tímans hefðu kostað húsverð fyrir 30
árum. Tölvur með afkastagetu far-
tölvu hefðu tekið undir sig heilt hús
fyrir 50 árum.
Atvinnustefna íslenskra stjórn-
valda fyrir 50 árum kallaðist byggða-
stefna eða skipulagshyggja. Hún
fólst í skuttogaravæðingu og hrað-
frystihúsaáætlun og eflingu á at-
vinnu fyrir ófaglærða og uppbygg-
ingu framhaldsskóla víða um land.
Hvað áttu framhaldsskólanemar eft-
ir útskrift úr háskóla að gera í sinni
gömlu heimabyggð?
Breyttur sjávarútvegur
Svo breyttust aðstæður í sjávar-
útvegi. Kaupendur sjávarafurða
vildu ferskar sjávarafurðir. Vinnsla
uppsjávarfisktegunda fer fram án
þess að mannshöndin komi nærri. Í
gömlu frystihúsi í Neskaupstað
unnu 200 manns. Í nýju frystihúsi í
Neskaupstað vinna 75. Vélin sér
beinið betur en mannsaugað og sker
betur en mannshöndin.
Afköstin eru sennilega fimmföld í
því nýja. Mestur hluti starfsmann-
anna í nýja frystihúsinu er sérhæft
vélafólk og tölvufólk.
Aukinn sjávarafli mun ekki bæta
lífskjör á Íslandi. Það kann að vera
að lífefnaiðnaður á Íslandi bæti lífs-
kjör. Það verður hugvitið sem bætir
lífskjör. Hlutverk stjórnvalda er að
skapa starfsskilyrðin en hugkvæmni
einstaklinga mun ráða för.
Heilbrigðismál, vandamál?
Heilbrigðismál eru ekki alltaf
vandamál. Grunnþættir heilbrigð-
ismála varða einstaklinginn sjálfan,
lifnaðarhætti og forvarnir. En málin
geta vandast. Þá kemur til sigurför
skurðlækninga, sýkingavarna og
ónæmisvarna.
Þegar Bismarck ákvað 70 ára líf-
eyrisaldur urðu fáir 70 ára. Síðan
eru liðin 150 ár. Nú er með-
alævilengd Íslendinga komin yfir 80
ár.
Mín kynslóð er sennilega sú fyrsta
sem fékk fulla meðferð við háþrýsti-
sjúkdómum. Mín kynslóð fékk strax
að vita skaðsemi reykinga.
Lækningarannsóknir eru til þess
að auka lífsgæði. Þar eiga íslenskir
vísindamenn góða möguleika á því
að verða að gagni með nýsköpun.
Heilbrigðismál verða sambland
heilbrigðrar skynsemi og hátækni.
Það kann að vera að íslensk heil-
brigðisþjónusta geti orðið útflutn-
ingsgrein. Þar eru möguleikar.
Þá verða yfirvöld heilbrigðismála
að hverfa frá þeirri hugsun að heil-
brigðismál snúist um það sem í að-
gerðarannsóknum er kallað bið-
raðavandamál. Biðraðir í mánuði og
ár, þegar um heilsu og kvalir er að
ræða, eru aldrei ásættanlegar.
Biðraðir í bönkum hættu að vera
vandamál þegar útlánavextir urðu
jákvæðir raunvextir í stað gjafvaxta.
Þá jókst framboð lánsfjár og lán
urðu lán en ekki „lánafyrirgreiðsla“
til hinna útvöldu.
Rannsóknir og nýsköpun
Nýsköpun verður aldrei morg-
unverk. Umhverfi nýsköpunar vex
út úr umhverfi rannsókna. Það er
álitamál hvort rannsóknum í þágu
atvinnuvega, til grunnrannsókna
sem kunna að leiða til nýsköpunar,
hefur verið nægjanlega sinnt. Þol-
inmæði til árangurs er ekki mikil. Ís-
lenskt viðskiptalíf hefur fremur lagt
stund á eftirprentun, stundum með
örlitlum lagfæringum. Það er ekki
nýsköpun.
Hvar eiga íslensk fyrirtæki mögu-
leika? Hvar kunna íslensk fyrirtæki
að ná samkeppnisforskoti? Dæmi
eru um að sterkur heimamarkaður
hafi lagt grunn að frekari vexti. Þá
er hægt að tala um rannsóknir í þró-
un og nýsköpun.
En eins og skáldið sagði: Fegurst
auðlegð manns á Íslandi eru skýin
sem dragast saman í flóka og leysast
í sundur.
Sá tími er liðinn að aðeins sé hægt
að hugsa um kaffi og kvæði.
Eftir Vilhjálm
Bjarnason »Dæmi eru um að
sterkur heima-
markaður hafi lagt
grunn að frekari vexti.
Þá er hægt að tala um
rannsóknir í þróun
og nýsköpun.
Vilhjálmur Bjarnason
Höfundur var alþingismaður
og verður það aftur.
Að skapa nýtt í atómstöð hugans