Morgunblaðið - 10.03.2021, Side 13

13
MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 10. MARS 2021
Bólusetning Fjöldi fólks, 79 ára og eldra, mætti í Laugardalshöll í gær til að fá bóluefni gegn kórónuveirunni.
Eggert
Svandís Svavars-
dóttir heilbrigðis-
ráðherra hefur ver-
ið iðin við kolann
við að kynna afrek
sín og skoðanir á
heilbrigðismálum í
pistlum í Morgun-
blaðinu, nú síðast í
dag (6. mars) þar
sem hún fer mikinn
um afrek sín og
næstu skref við að
þróa heilbrigðiskerfið. Hún
nefnir sérstaklega það markmið
að dregið verði úr greiðsluþátt-
töku sjúklinga fyrir heillbrigðis-
þjónustu, sem hún segir hafa
lækkað í heild á undanförnum
árum.
En eins og venjulega þegar
Svandís tjáir sig, þá tjáir hún
sig ekki heldur núna í pistli sín-
um um starfsemi sjálfstætt
starfandi sérfræðilækna, sem er
þó ein af meginstoðum heil-
brigðiskerfisins. Reyndar hefur
hún áður lýst yfir frati á starf-
semi sérfræðilæknanna eins og
nánasti aðstoðarmaður hennar,
Birgir Jakobsson, f.v. land-
læknir hefur líka gert.
Ástæðulaust er að elta ólar
við nánast hatursfulla afstöðu
þeirra tveggja í garð sér-
fræðilæknanna. Þau hafa oft
rætt þetta áður og rök þeirra
hrakin. Hins vegar er ekki
hægt að láta því ómótmælt að
þing og ríkisstjórn beittu sér
fyrir því fyrir nokkrum árum að
gjöld fyrir komur til sér-
fræðilækna hækkuðu mikið á
meðan t.d. lág gjöld vegna
komu til heilsu-
gæslulækna voru
lækkuð enn frekar,
þ.e. meira niður-
greidd af hinu op-
inbera, já, 10-20
sinnum meira en
gjöld til sér-
fræðilæknanna.
Þannig hefur mikill
fjöldi Íslendinga
þurft að greiða
miklu meira fyrir
heilbrigðisþjónustu
sína, þ.e. þeir sem
vilja eða þurfa að njóta þjón-
ustu sérfræðilækna.
Þessi breyting var bæði aðför
að sérfræðilæknunum og að
skjólstæðingum þeirra, en sú
aðför tókst ekki, sérfræðilækn-
isþjónustan heldur áfram að
blómstra þótt Svandís vilji hana
feiga og vilji helst ekki nið-
urgreiða hana nema að tak-
mörkuðu leyti. Orð hennar og
heilindi um að dregið verði úr
greiðsluþátttöku sjúklinga
verða að skoðast í því ljósi.
Eftir Árna Tómas
Ragnarsson
» Þessi breyting var
bæði aðför að sér-
fræðilæknunum og að
skjólstæðingum
þeirra, en sú aðför
tókst ekki, sérfræði-
læknisþjónustan held-
ur áfram að blómstra
þótt Svandís vilji hana
feiga.
Árni Tómas
Ragnarsson
Höfundur er læknir.
Svandís og sér-
fræðilæknarnir
Mörk einkarekstrar
og opinbers verða
stöðugt óskýrari. Sam-
keppnisrekstur opin-
berra aðila hefur auk-
ist og harðnað á
mörgum sviðum. Um
leið er grafið undan
rekstri einkafyrir-
tækja – lítilla sér-
staklega en einnig
stærri fyrirtækja sem
eiga í vök að verjast.
Samkeppnin er nær alltaf ójöfn og
ekki á jafnræðisgrunni.
Þegar hið opinbera keppir við
einkarekstur er mikilvægt að
tryggja jafnræði. Nauðsynlegt er
að fylgt sé skýrum reglum og að af-
mörkun liggi fyrir um starfsemi op-
inberra aðila og umfang hennar. Sú
hætta er alltaf fyrir hendi að opin-
ber samkeppnisrekstur verði niður-
greiddur með beinum eða óbeinum
hætti og hafi neikvæð áhrif á sam-
keppni.
Oft hvílir engin lagaleg skylda á
stofnunum og fyrirtækjum að
stunda starfsemi sem er í sam-
keppni við einkaaðila. Opinberir að-
ilar og þá ekki síst opinber hluta-
félög hafa á síðustu árum fremur
hert samkeppnisrekstur sinn.
Umsvif opinberra aðila í sam-
keppnisrekstri eru fremur til skaða
en gagns. Ég hef ekki hikað við að
halda því fram að samkeppnis-
rekstur, ekki síst ríkisins, geti unn-
ið gegn markmiðum samkeppnis-
laga – að efla virka samkeppni
neytendum til heilla. Því miður eru
dæmi um að opinber hlutafélög hafi
reynst eftirlitsaðilum erfið. Ríkis-
endurskoðun barðist í mörg við
stjórnendur Ríkisútvarpsins svo
þeir færu að lögum um fjárreiður
ríkisins. Í tvö ár hirti
ríkisfyrirtækið ekki
um skýr fyrirmæli
laga um stofnun dótt-
urfélags vegna sam-
keppnisrekstrar. Það
var ekki fyrr en Ríkis-
endurskoðun benti
stjórnendum góðfús-
lega á að það sé ekki
valkvætt að fara að
lögum, að ríkisfjölmið-
illinn tók sig taki.
Alltaf gripið til
varna
Það er regla fremur en undan-
tekning að opinberir aðilar, sem
njóta annaðhvort lögþvingaðrar
einokunar eða eru með yf-
irburðastöðu á markaði, bregðist
illa við þegar gerðar eru tilraunir til
að leiðrétta stöðuna, – stíga lítil
skref í frelsisátt til að styrkja stöðu
einkaframtaksins. Viðbrögð Áfeng-
is- og tóbaksverslunar ríkisins
[ÁTVR] við frumvarpi Áslaugar
Örnu Sigurbjörnsdóttur dóms-
málaráðherra, um að leyfa smærri
brugghúsum að selja bjór beint af
framleiðslustað, ættu því ekki að
koma á óvart. Ríkiseinokunarfyrir-
tækið finnur frumvarpinu flest til
foráttu. Hagnaðardrifið ríkisein-
okunarfyrirtæki heldur því fram að
höggvið yrði „stórt skarð í rótgróna
einkasölu íslenska ríkisins á áfengi
með því að heimila hér hagnaðar-
drifna smásölu áfengra drykkja“.
(Það virðist sérstaklega slæmt í
augum ríkisrekstrar að ein-
staklingar reyni að reka fyrirtæki
sín með hagnaði – séu hagn-
aðardrifnir). Í umsögn heldur
ÁTVR því fram að með frumvarp-
inu geti allar forsendur fyrir rekstri
einokunarfyrirtækisins brostið, auk
þess sé áfengissala „beint frá býli
afar flókið lögfræðilegt viðfangsefni
og svigrúm til þess að heimila
áfengisframleiðendum smásölu
áfengis á framleiðslustað að öllum
líkindum mjög þröngt“.
Hefði hugmyndafræði ríkisein-
okunar fengið að ráða væri Ísland
líkara gömlu ráðstjórnarríki en
frjálsu, opnu og dínamísku sam-
félagi. Ríkið sæti eitt að fjar-
skiptamarkaði, væri með einokun á
öldum ljósvakans, sjálfstæðir há-
skólar, framhalds- og grunnskólar
væru ekki til. Biðraðir væru enn á
heilsugæslu hins opinbera og þann-
ig mætti lengi telja.
Múrar hafta og ofstjórnar
Það hefur verið hlutverk Sjálf-
stæðisflokksins að brjóta niður
múra hafta og ofstjórnar og lofa
vindum frelsis að leika um þjóðfé-
lagið. Verkinu er langt í frá lokið og
á stundum þarf að fara í vörn –
verja þann árangur sem náðst hef-
ur. Sjálfstæðir fjölmiðlar standa
veikburða í ójafnri og ósanngjarni
samkeppni við ríkisrekið fyrirtæki
forréttinda. Að óbreyttu mun ríkið
eitt segja fréttir í sjónvarpi af inn-
lendum vettvangi. Hæfileikaríkt
framtaksfólk í sjálfstæðum rekstri
heilbrigðisþjónustunnar á í vök að
verjast – ríkið þrengir stöðugt að.
Ríkisrekstrarhyggjan sefur aldrei
og hefur verið glaðvakandi síðustu
ár.
Ég hef aldrei farið leynt með það
hvar ég stend í baráttunni fyrir
auknu athafnafrelsi – gegn ríkis-
hyggju, lögverndaðri ríkiseinokun
eða ósanngjörnum samkeppnis-
rekstri opinberra aðila. Hvernig
tekst til í þeirri baráttu – sem oft er
því miður varnarbarátta – ræður
miklu um lífskjör almennings á
komandi árum og áratugum. Í júní
á síðasta ári skrifaði ég meðal ann-
ars hér á þessum stað:
„Hafi einhvern tímann verið þörf
fyrir öflugt einkaframtak, – snjalla
frumkvöðla, útsjónarsama sjálf-
stæða atvinnurekendur, ein-
staklinga sem eru tilbúnir til að
setja allt sitt undir í atvinnurekstri
til að skapa verðmæti og störf – þá
er það núna og á komandi árum.
Líkt og áður verður það einka-
framtakið – viðskiptahagkerfið –
sem leggur þyngstu lóðin á vog-
arskálar verðmætasköpunar. Án
öflugs einkaframtaks tekst okkur
ekki að komast út úr erfiðum efna-
hagsþrengingum, tryggja öflugt
velferðarkerfi og góð lífskjör.“
Angi af frelsisbaráttu
Frumvarp dómsmálaráðherra um
að heimila litlum brugghúsum beina
sölu á framleiðslu sinni er angi af
frelsisbaráttunni. Í sjálfu sér er
frumvarpið ekki mikið flóknara en
það. Með því er reynt að styðja við
og styrkja stöðu sjálfstæðra at-
vinnurekenda – framtaksfólks um
allt land, sem hefur lagt líf og sál í
að byggja upp lítil iðnfyrirtæki.
Í umsögn benda Samtök ferða-
þjónustunnar á að brugghús geti
aðeins boðið „gestum upp á vörur
sínar í gegnum veitingaleyfi en ekki
selt þær í smásölu á framleiðslu-
staðnum“. Þetta hamli „tækifærum
til að koma vöru á framfæri, sér-
staklega í ljósi þess að sömu fram-
leiðendur geta átt í erfiðleikum með
að fá vörur sínar seldar í verslunum
Áfengis- og tóbaksverslunar rík-
isins“:
„Flest þessara fyrirtækja eru á
landsbyggðinni þannig að mikilvægi
fyrirliggjandi lagabreytingar er enn
meira til að styrkja fjölbreytta at-
vinnustarfsemi um land allt og
verja afkomu fjölda frumkvöðla-
fyrirtækja og starfsfólks þeirra.“
Samkeppniseftirlitið segir í um-
sögn að skapað hafi verið „sam-
keppnisumhverfi þar sem hallar á
smærri brugghús, sem eiga umtals-
vert erfiðara með að selja vörur sín-
ar til neytenda en stærri sam-
keppnisaðilar“. Þess vegna er
„Samkeppniseftirlitið fylgjandi því
að núgildandi fyrirkomulag við sölu
áfengis verði endurskoðað, og styð-
ur því umrædda breytingartillögu“.
Bæjarráð Ísafjarðarbæjar styð-
ur, enda hafi það „jákvæð áhrif á
minni brugghús til uppbyggingar
atvinnulífs, sérstaklega á lands-
byggðinni“. Sveitarstjórn Gríms-
nes- og Grafningshrepps segir að
rekstrargrundvöllur minni brugg-
húsa styrkist og muni „stuðla að
uppbyggingu atvinnulífs á lands-
byggðinni“. Byggðarráð Norður-
þings dregur fram svipuð rök.
Það verður forvitnilegt að fylgj-
ast með hvort röksemdir Samtaka
ferðaþjónustunnar og Samkeppn-
iseftirlitsins vega þyngra en and-
staða ríkiseinokunar í hugum þing-
manna þegar tekist verður á um
frumvarp dómsmálaráðherra.
Hvort hlustað verður raddir
sveitarstjórna á landsbyggðinni um
að lítið frelsisskref styðji við upp-
byggingu atvinnulífsins í dreifðum
byggðum, kemur í ljós á vormán-
uðum, vel fyrir komandi alþingis-
kosningar.
Eftir Óla Björn
Kárason »Hefði hugmynda-
fræði ríkiseinokunar
fengið að ráða væri
Ísland líkara gömlu
ráðstjórnarríki en
frjálsu, opnu og dínam-
ísku samfélagi.
Óli Björn
Kárason
Höfundur er alþingismaður Sjálf-
stæðisflokksins.
„Ríkið“ snýst til varnar