Morgunblaðið - 03.03.2021, Side 10

10 MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 3. MARS 2021FRÉTTIR
Við hjónin höfum uppgötvað ágætis-
ráð til að halda sambandinu góðu.
Tvisvar í mánuði, eða þar um bil, býð
ég eiginmanninum á huggulegan
vindlabar hér í Mexíkóborg þar sem
við hreiðrum um okkur í leðursófa
úti á verönd, pöntum viskí og klárum
einn vindil hvor fyrir sig. Þetta reyn-
ist sérlega heppileg leið til að ræða
málin og kynnast betur. Er eins og
vindlareykingarnar gefi samræð-
unum þægilegan takt og komi í veg
fyrir að samtalið þróist út í rifrildi.
Þegar vindlarnir hafa klárast bið ég
barþjóninn að skjótast yfir á veit-
ingastaðinn við hliðina og sækja
nokkra skammta af dýrðarinnar
rækju-takós til að ljúka kvöldinu. Við
Youssef höldum svo heim á leið mett-
ir, mjúkir og bálskotnir, og tilbúnir
að takast á við hvers kyns basl og
ergelsi fram að næsta vindlakvöldi.
Best af öllu er að þetta kostar
minna en viðtalstíminn hjá hjóna-
bandsráðgjafa.
Ekki tala fallega um vindla
Verst að það skuli vera á lagalega
gráu svæði að deila þessu hjóna-
bandsráði með lesendum blaðsins.
Mætti túlka ákvæði tóbaksvarnar-
laga þannig að umfjöllun um vindla-
reykingar á þessum nótum sé mögu-
lega brot á ákvæði 2. mgr 7. gr
laganna.
Það væri enn glannalegra ef ég
deildi því með lesendum að í síðustu
ferðinni á vindlabarinn fékk ég mér
afskaplega ljúffengan vindil frá
Rocky Patel, Twentieth Anniversary
Natural. Þessi fallegi og vel byggði
vindill er laufléttur í byrjun, með
hrífandi rjóma- og vanillutón-
um, en styrkist smám saman svo
að keimur af pipar og leðri verð-
ur ráðandi, með ögn af hnetu
með sætum tónum. Hann smell-
passaði við tiltölulega ódýrt 13
ára viskí úr sérrí-tunnum og
skildi eftir þægilegt eftirbragð.
Þrátt fyrir það þarf varla að
minna lesendur á skaðsemi tób-
aks á heilsu manna.
Varkárir lögfræðingar túlka
tóbaksvarnarlög þannig að
textabrotið hér að ofan sé kolólölegt
enda komi fram í þeim hluta laganna
sem banna tóbaksauglýsingar (nánar
tiltekið 3 tl., 3 mgr. 7. gr.) að ekki
megi birta stafkrók um einstakar
tóbaksvörur nema til að vara við
skaðsemi þeirra. Ég vil túlka lögin
með öðrum hætti: að umrædd klausa
bindi aðeins hendur framleiðenda og
seljenda en að einstaklingum hljóti
að vera frjálst að tjá skoðanir sínar á
tóbaksvörum rétt eins og öllum öðr-
um vörum.
Því miður hefur ekki oft verið látið
reyna á lögin fyrir dómstólum. Tveir
sígarettuframleiðendur töpuðu máli
fyrir hæstarétti árið 2005 þegar þeim
var meinað, með vísan til tóbaks-
varnarlaga, að birta tilkynningu í
fjölmiðlum um breytingu á útliti um-
búða á vöru sem fyrirtækin fram-
leiða. Engir dómar liggja hins vegar
fyrir þar sem hefur fengist úr því
skorið hvort að bannákvæði laganna
skerði líka frelsi óbreyttra blaða-
manna eða hins almenna borgara til
að tjá sig eins og þeim sýnist um
vindla eða aðrar tóbaksvörur.
Óvissan um túlkun laganna þýðir
að tjáningarfrelsið – sem hefði ekki
átt að skerða til að byrja með – kann
í reynd að vera skert miklu meira en
löggjafinn ætlaði sér. Það getur jú
enginn vitað það með vissu hvort von
sé á ákæru fyrir færslu á Facebook
um magnaðan Davidoff, fyrir les-
endabréf í dagblaði um Marlboro,
eða fyrir það að rappa um Cohiba.
Sjálfur þurfti ég að biðja lögfræðing
Morgunblaðsins að renna yfir grein-
ina til að hafa einhverja hugmynd um
hvort mér hefði tekist að smokra
mér réttum megin við strikið.
Leitin að sannleikanum
Hjarta klámblaðaútgefandans
Larrys Flynts gaf sig þann 10. febr-
úar síðastliðinn og er mikil frelsis-
hetja fallin frá.
Flynt var aldeilis ekki barnanna
bestur – það mætti jafnvel kalla hann
lúsablesa – en hann var líka einhver
mikilvægasti baráttumaður tjáning-
arfrelsisins á síðustu öld. Væri ósk-
andi að Ísland ætti nokkra menn eins
og Flynt: nógu kræfa, nógu þrjóska,
nógu óforskammaða og nógu efnaða
til að láta reyna á ákvæði laganna,
rýmka reglurnar eins og hægt er og
þvinga stjórnvöld til að skera úr um
minnstu vafaatriði.
Hvorki meira né minna en þrjú
dómsmál tengd Flynt rötuðu inn á
borð Hæstaréttar Bandaríkjanna en
það mikilvægasta var mál sjón-
varpspredikarans Jerrys Falwells-
gegn Hustler. Klámblaðið hafði birt
grínauglýsingu sem hermdi eftir
frægri auglýsingaherferð Campari
en grínið var af allra grófustu sort og
snerist um uppdiktað viðtal við guðs-
manninn þar sem hann lýsti því
hvernig hann missti sveindóminn
með móður sinni, og það inni á illa
lyktandi útikamri. Deilt var um hvort
að opinber persóna gæti farið fram á
bætur vegna andlegs miska af völd-
um grínumfjöllunar eða ádeilu.
Alan Isaacman, lögfræðingur
Flynts til margra ára, varði málið af
einstakri fimi og benti m.a. á að ef
dómstóllinn úrskurðaði Falwell í hag
þá væri í reynd verið að skerða hvers
kyns umræðu sem gæti verið valda-
miklu fólki á móti skapi – allt sem
þyrfti væri að kvarta yfir andlegum
miska sem hver sem er gæti haldið
fram af hvaða tilefni sem er. Ekki
nóg með það heldur væri háðið nauð-
synlegt fyrir óhefta umræðu um
áhrifamikið fólk og veitti stundum
nýja sýn á menn og málefni.
Sjálfur William Rehnquist skrifaði
rökstuðning Hæstaréttar en allir
dómararnir átta dæmdu Hustler í
hag. Í dómnum segir meðal annars, í
lauslegri þýðingu: „Kjarninn í fyrsta
viðauka stjórnarskrárinnar
er fólginn í skilningi á grund-
vallarmikilvægi óheftrar um-
ræðu um hugmyndir og skoð-
anir um mál sem varða
hagsmuni almennings. Það að
fólk geti tjáð skoðanir sínar
varðar ekki bara frelsi ein-
staklingsins – og er fyrir vikið
æskilegt út af fyrir sig – held-
ur er það einnig ómissandi
fyrir getu almennings til að
leita sannleikans og fyrir vel-
ferð samfélagsins í heild
sinni.“
Þeir Isaacman og Rehn-
quist komu þarna með svarið
handa þeim sem þykir það
frekar léttvægt þegar klipið
er af tjáningarfrelsinu hér og
þar. Í sjálfu sér fer sam-
félagið ekki á hliðina þó að
lögin banni blaðamönnum að
skrifa um bragðgóða vindla, eða
klámritum að gera grín að sjón-
varpspredikurum, en þegar við byrj-
um að skerða tjáningarfrelsið er
enginn sem veit hvar við endum og
líklegra en ekki að allir verði orðnir
ófrjálsari þegar upp er staðið.
Frelsið njóti vafans
Baráttan fyrir tjáningarfrelsinu
heldur áfram. Blaðamaðurinn
heimsfrægi Glenn Greenwald benti á
nýjustu birtingarmynd vandans í
tísti sem hann sendi frá sér fyrir
skemmstu en tilefnið var frétt Reut-
ers um að Twitter hefði lokað hund-
rað notendareikningum með tengsl
við Rússland fyrir þá sök að dreifa
efni sem var gagnrýnið á starfsemi
NATO.
„Það liðu bara tvö ár frá því Milo
[Yiannopolous] og Alex Jones voru
látnir hverfa og þar til bannað var að
„dreifa efni sem dregur úr tiltrú al-
mennings á NATO“,“ skrifaði
Greenwald: „Hvar ætli við verðum
þá stödd að liðnum tveimur árum til
viðbótar? Ritskoðunarvaldið eitrar
út frá sér og hættir ekki að breiða úr
sér nema því sé sópað algjörlega í
burtu.“
Tóbaksvarnarlög tóku gildi árið
2002, um það bil sjö árum eftir að
tjáningarfrelsisákvæði stjórnar-
skrárinnar var breytt á þá vegu að
heimilt varð að setja tjáningu skorð-
ur með vísan til þátta á borð við alls-
herjarreglu og verndun heilsu og
siðgæðis. Núna þarf aðeins að vísa til
almannahagsmuna til að geta bann-
að hvers kyns tjáningu með ósköp
venjulegu lagafrumvarpi eða jafnvel
bara með reglugerð. Í stað þess að
stíga á bremsuna gefur stjórnar-
skráin löggjafanum hámarks-
svigrúm til að ganga á frelsi almenn-
ings eftir hentisemi.
Á Íslandi ætti einmitt, vegna
skorts á mönnum eins og Flynt, að
reisa háa varnargarða í kringum öll
neikvæð réttindi (þ.e. réttinn til að fá
að vera í friði). Ætti alltaf að láta
frelsið njóta vafans en þvinga þá sem
vilja skerða frelsi borgaranna til að
hafa heilmikið fyrir því.
Og ef eitthvert vel meinandi
möppudýrið hjá Landlækni,
Krabbameinsfélaginu, eða ráðuneyt-
unum skyldi vilja æsa sig yfir þess-
um skrifum, þá bið ég Larry Flynt
að koma í vitnastúkuna sem sér-
fræðivitni: „Allt hefur sitt gjald, og
gjaldið sem við greiðum fyrir að búa
í frjálsu samfélagi er að sýna öðrum
umburðarlyndi,“ sagði hann. „Við
þurfum að umbera hluti sem eru
okkur ekki endilega að skapi ef við
ætlum að vera frjáls.“
Hver stígur á bremsuna?
Ásgeir Ingvarsson
skrifar frá Mexíkóborg
ai@mbl.is
Klámblaðaútgefandinn Larry Flynt lét reyna á mörk
tjáningarfrelsisins, samlöndum sínum öllum til hags-
bóta. Vaxandi ritskoðun er verulegt áhyggjuefni, þrengt
að allri umræðu og fáir sem halda uppi vörnum.
Larry Flynt skildi
mikilvægi frelsisins.
HECTOR MATA / AFP
VERTU MEÐ
BINGÓGLEÐ
Í OPINNI DAGSKRÁ FYR
BINGÓGLAÐA ÍSLEND
ALLA FIMMTUDAGA K
Á MBL.IS/BING
Í
INNI
IR ALLA
INGA
L. 19:00
O
TAKTU
ÞÁTT
Allt um sjávarútveg