Morgunblaðið - 29.11.2021, Síða 11

Íslenskmyndlist ramma@simnet.is
Innrömmun
Íslenskmyndlist
Málverk og eftirprenanir
eftir Tolla
FRÉTTIR 11Innlent
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 29. NÓVEMBER 2021
Sigurður Bogi Sævarsson
sbs@mbl.is
Loftslagsógnin er mikilvægasta
breytan í skipulagsmálum nú-
tímans. Með ákvörðunum um
hvernig landnýting og byggð
þróast höfum við áhrif á hve mikið
við losum og bindum af gróð-
urhúsalofttegundum og hvernig
við aðlögumst nýjum aðstæðum
vegna breytinga á veðurfari.
Ákvarðanir
samkvæmt
skipulagi um
staðsetningu og
tilhögun byggð-
ar, samgöngur
og ferðamáta,
orkunýtingu og
ráðstöfun lands í
dreifbýli til
fæðufram-
leiðslu, votlend-
isverndar og
skógræktar ræður miklu um það
hvernig kolefnisspor þróast til
framtíðar. Þetta segir Ásdís Hlökk
Theodórsdóttir forstjóri Skipu-
lagsstofnunar.
Styttir vegalengdir
í daglegu lífi
Með margvíslegri umfjöllun
hefur því verið haldið til haga að
undanförnu að rétt öld eru frá því
fyrstu skipulagslögin voru sett á
Íslandi. Hugmyndir fólks um
hvernig umgjörð okkar daglega
lífs skuli vera eru eðlilega í sí-
felldri þróun og endurskoðun.
Tímarnir breytast og mennirnir
með; verðmætamat og væntingar.
Þær áherslur sem helst einkenna
skipulagsumræðuna á Íslandi –
sem og annarsstaðar á Vest-
urlöndum – eru meðal annars
kenndar við endurreisn borga.
„Þetta eru kenningar sem
leggja áherslu á mannvænt, lifandi
og fjölbreytt umhverfi í borg og
bæ og fjölbreytta ferðamáta. Þetta
eru um leið áherslur sem eru vel til
þess fallna að vinna gagn með til-
liti til lofslagsmála. Land undir
byggð er takmarkað, reynt er að
bæta rekstrarskilyrði þjónustu
nærri heimilum með þéttri, bland-
aðri byggð og með því að útfæra
bæjarrými og götur. Fleiri ferða-
mátum en einkabílnum sé gefinn
viðeigandi gaumur,“ segir Ásdís
Hlökk og heldur áfram:
„Vel hönnuð bæjarrými og
viðeigandi þéttleiki og blöndun
byggðar styttir þær vegalengdir
sem við þurfum að fara í daglegu
lífi og gefur kost á að auka hlut-
deild göngu, hjólreiða og almenn-
ingssamgangna; ferðamátar sem
skila okkur fljótt og vel samdrætti
í losun gróðurhúsalofttegunda.
Þetta eru samgöngur sem taka
minna landrými en einkabíllinn og
gefa þann bónus að ýta undir heil-
næma hreyfingu í daglegu lífi.“
Vinna að sjálfbærri þróun
Ríkjandi sjónarmiða í skipu-
lagsmálum í dag sér stað víða, þeg-
ar litið er til nágrannalanda okkar,
til dæmis í borgum sem verið er að
breyta og ljá nýjan svip
Þetta birtist meðal annars í
stefnum um svokallaðar 15 eða 20
mínútna borgir, bæi og hverfi sem
miðast við að fólk geti nálgast alla
helstu þjónustu í nálægð og göngu-
færi við heimili sín. Sömu hug-
myndir birtast einnig í skipulags-
stefnum sem settar er fram á
samstarfsvettvangi þjóðríkja. Þar
má nefna New Urban Agenda
Sameinuðu þjóðanna og New
European Bauhaus Evrópusam-
bandsins. Þá er margt í nýrri inn-
viðalöggjöf Bandaríkjastjórnar
sem endurspeglar þessar áherslur
í skipulagsmálum. Raunar er
margt, að sögn Ásdísar Hlakkar,
svipað í áherslum í skipulags-
málum og var upp úr aldamót-
unum 1900.
„Nýir straumar í skipulags-
málum berast sennilega helst inn í
samfélagið með til dæmis skipu-
lagsfræðingum, borgarhönnuðum,
arkitektum, landslagsarkitektum
og verkfræðingum; fólki sem hefur
menntað sig og starfað erlendis.
Svo er líka vaxandi hópur al-
mennra borgara og stjórn-
málafólks sem hefur mikinn áhuga
á skipulagsmálum og hefur kynnt
sér vel hvað er að gerast á þeim
vettvangi,“ segir Ásdís Hlökk og
bætir við:
„Skipulagsmál eru hápólitísk í
þeirri merkingu að þau varða vel-
sæld okkar allra. Þau ráða hvernig
farið er með þau takmörkuðu gæði
sem felast í landrými og ýmsum
landgæðum. Sömuleiðis hvernig
aðstæður okkur eru búnar til bú-
setu, aðdrátta, atvinnu og lífsgæða.
Kenningar í skipulagsfræðum hafa
almennt sem útgangspunkt að
gæta almannahagsmuna, sem felur
í sér að vinna að sjálfbærri þróun.“
Fagurfræði og lífsgæði
Þegar kom að því að skipu-
leggja bæi fyrir öld síðan var meg-
inlínan að bæirnir vítt og breitt um
landið byggðust upp frá höfninni,
þar sem opinberar þjónustubygg-
ingar, skóli, kirkja og slíkt voru
nærri sjónum. Svo grisjaðist
byggðin eftir því sem fjær eða ofar
dró. Svipur margra byggða allt í
kringum landið er með þessu móti.
En hvernig væru bæir skipulagðir
og byggðir í dag, kæmu hönnuðir
að alls ónumdu landi og hefðu frítt
spil?
„Í sjálfu sér væri nálgunin
kannski ekki svo ýkja ólík,“ segir
Ásdís Hlökk. „Það væri ekkert
slæmur útgangspunktur að horfa
til ýmissa áherslna um fagurfræði
og lífsgæði sem koma fram í lögum
um skipulag kauptúna og sjáv-
arþorpa frá 1921. En vissulega
væri það í fæstum tilfellum útgerð,
fiskvinnsla og höfnin sem væru
sama þungamiðja bæjarskipulags-
ins og almennt var á þeim tíma. Út-
gangspunkturinn væri án vafa 15
eða 20 mínútna hverfið og að út-
færa byggðina með tilliti til lyk-
iláskorana næstu áratuga, lofts-
lagsmála, sjálfvirknivæðingar og
hækkandi aldurs fólks. Annars má
segja að flestir þættir mannlífsins
hafi áhrif í skipulagsmálum; því
hvernig umhverfi okkar og sam-
félag er mótað.“
Græn svæði mikilvæg
Útivistarsvæði og grænir reit-
ir eru áberandi í skipulagsstefnu
nútímans. Gönguferðir, hjólreiðar
og önnur hreyfing til heilsubótar
eru hluti af daglegu lífi tuga þús-
unda Íslendinga – og því svara
sveitarfélög til dæmis með lýð-
heilsustefnu og aðstöðu fyrir al-
menningsíþróttir. Í þessu sam-
bandi má nefna góða aðstöðu til
útivistar til dæmis í Laugardal, El-
liðaárdal og við Reynisvatn í
Reykjavík, og stíga um höfuðborg-
arsvæðið þvert og endilagt. Heið-
mörkin er heillandi staður og fleiri
skógar á höfuðborgarsvæðinu
mætti tiltaka. Góð aðstaða til úti-
vistar er við Hvaleyrarvatn og
Búrfellsgjá ofan við Hafnarfjörð
og Garðabæ og á Langisand á
Akranesi. Einnig í Kjarnaskóg við
Akureyri og víðar.
„Faraldurinn hefur vakið fólk
til meðvitundar um mikilvægi úti-
vistarsvæða í þeirra nánasta um-
hverfi. Fallegar og aðgengilegar
leiðir og svæði til göngu, hlaupa,
hjólreiða, leikja og samveru eru
verðmæt. Þetta varðar bæði torg,
götur, stíga og garða inni í byggð-
inni en líka náttúrusvæðin sem um-
lykja og fléttast inn í byggðina,
segir Ásdís Hlökk Theodórsdóttir,
forstjóri Skipulagsstofnunar.
Nýir straumar í skipulagsmálum sem skapa framtíðina og varða líf allra, segir forstjóri Skipulagsstofnunar
Morgunblaðið/Sigurður Bogi
Skipulag Gamli Vesturbærinn í Reykjavík með reisulegum húsum og grónum görðum er eftirsóttur til búsetu. Umhverfið er hlýlegt og stutt í þjónustu.
Hverfi þetta var byggt fyrir um öld síðan og skipulagið hefur staðist tímans tönn. Í nýjum miðbæ á Selfossi eru fyrirmyndirnar sóttar í fortíðina.
Mannvænt umhverfi í borgum og bæjum
- Ásdís Hlökk Theodórsdóttir
er fædd 1966. Með meistara-
gráðu í skipulagsfræðum frá
háskólanum í Reading á Eng-
landi. Hún hefur einnig lagt
stund á doktorsnám í skipu-
lagsfræðum í Stokkhólmi. Tók
við embætti forstjóra Skipu-
lagsstofnunar 2013.
- Starfaði áður við Háskólann
í Reykjavík sem aðjúnkt og
brautarstjóri meistaranáms á
sviði umferðar og skipulags.
Var einn af stjórnendum Skipu-
lagsstofnunar 1996-2005.
Vann einnig í nokkur ár hjá ráð-
gjafarfyrirtækinu Alta og kom
þar að fjölbreyttum skipulags
verkefnum víða um landið.
Hver er hún?
Morgunblaðið/Sigurður Bogi
Ásdís Hlökk
Theodórsdóttir
Skógur Óvíða á landinu eru í nágrenni þéttbýlis jafn góð útivistarsvæði
og á Akureyri, en þar er Kjarnaskógur er rétt sunnan við bæinn.