Morgunblaðið - Sunnudagur - 27.02.2022, Qupperneq 6

VETTVANGUR
6 MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 27.2. 2022
Skeifan 3 • 108 Reykjavík • Sími 581 2333 • rafver.is • rafver@rafver.is
FC 7 Premium
Þráðlaus
skúringarvél
fyrir heimili
U
ndir magnaðri mynd úr
Skagafirði „í töfrabirtu“
stendur Þórólfur Gíslason
kaupfélagsstjóri Kaupfélags Skag-
firðinga og lýsir „sexföldun fram-
leiðslu“ hjá Kaupfélagi Skagfirðinga
á undanförnum þremur áratugum.
Forvígismaðurinn á „skagfirska efna-
hagssvæðinu“ vill greinilega minna á
að þótt kaupfélögin hefðu „verið allt í
öllu“ á öldinni sem leið þá sé fjarri því
að þau hafi sagt sitt síðasta.
Þeir eru fleiri kaupfélagsstjórarnir
sem taka til máls í sérstökum blað-
kálfi sem fylgdi Morgunblaðinu 17.
febrúar sl. til að minnast þess að liðin
eru 140 ár frá því að fyrsta kaup-
félagið var stofnað norður í Þingeyj-
arsýslu árið 1882. Réttum tuttugu ár-
um síðar hafi síðan grunnur verið
lagður að Sambandi íslenskra sam-
vinnufélaga með
stofnun Sam-
bandskaupfélags
Þingeyinga. Upp-
hafið var með öðr-
um orðum í Þing-
eyjarsýslu. Þaðan
kom drifkraft-
urinn og má rekja
hann til þeirrar
framfararmenn-
ingar sem þar
blómstraði og er sennilega mikilvæg-
ust allra auðlinda. Aldrei var þó talað
um þingeyska efnahagssvæðið enda
tók kaupfélagsformið fljótlega til
landsins alls. Kaupfélögin voru um
tíma 60 talsins um allt land, í sveit og
bæ og undir regnhlíf Sambandsins
mynduðu þau stærsta fyrirtæki
landsins nær alla 20. öldina.
Að sjálfsögðu var deilt um ágæti
kaupfélagsformsins og gjörðir kaup-
félaga og Sambandsins voru aldrei
óumdeildar í þjóðfélagi sem tókst á
um rekstrarform og skiptust menn
nokkuð í fylkingar eftir afstöðu í
stjórnmálum.
Enginn hygg ég þó að dragi í efa
mikilvægi kaupfélaganna í atvinnu-
sögu þjóðarinnar og einnig í sjálf-
stæðisbaráttunni undir lok nítjándu
aldarinnar og í byrjun þeirrar tutt-
ugustu. En þar með var framlagi
Samvinnuhreyfingarinnar ekki lokið
og er hægt að taka undir þar sem
segir í umræddu afmælisblaði: „Með
samvinnu jafnt í sveitum sem bæjum
fann almenningur leið til sjálfshjálpar
og skapaði mótvægis- og framfaraafl.
Kaupfélög og samvinnufélög fram-
leiðenda af ýmsu tagi knúðu á um nú-
tímasamgöngur til að koma vörum á
markað og afla aðfanga. Þau efldu
þjónustuiðnað og afurðavinnslu í
landbúnaði, stuðluðu að framförum í
félags- og menningarmálum og hófu
samvinnuútgerð og fiskvinnslu. Þau
voru allt í öllu langt fram eftir síðustu
öld.“
En er þessari sögu ef til vill senn
lokið? Ekki telur Ólafur Ragnar
Grímsson, fyrrverandi forseti Ís-
lands, svo vera: „Upplýst ung kynslóð
nýrrar aldar er í öllum álfum að
ganga í smiðju samvinnuformsins.
Sér það sem spennandi valkost. Í
betri takti við breytta tíma en gamlar
venjur auðhyggjunnar.“ Ólafur nefn-
ir dæmi máli sínu til stuðnings og
Hannes Karlsson stjórnarformaður
Sambands íslenskra samvinnufélaga
spyr í sama afmælisblaði: „Af hverju
er hér ekki öflugur samfélagsbanki?
Vantar ekki mótvægisafl?“
Góðar spurningar þykir mér.
Minnist ég ágæts fundar í Norræna
húsinu fyrir fáeinum árum þar sem
fulltrúi þýskra sparisjóða, sem eru
drjúgur hluti af þýska fjármálakerf-
inu, hélt erindi. Sparisjóðirnir nytu
stuðnings almennings, sagði hann en
þeir ættu stöðugt undir högg að
sækja gagnvart markaðsstjórum
Evrópusambandsins sem þætti þetta
form ekki nógu
markaðssækið og
arðsemismiðað.
En fyrir hvern?
Eldhugarnir
þingeysku töldu
samvinnuhug-
sjónina eiga er-
indi við sitt sam-
félag. Það
reyndist rétt.
Gott er til þess
að vita að enn séu samvinnumenn
þessarar skoðunar og vilji nýta 140
ára afmælið til endurmats og sjálf-
skoðunar.
Mín tilfinning er reyndar sú að öll
pólitíkin þurfi að fara í naflaskoðun.
Hægri sinnuðum markaðsmönnum
líður held ég ekkert sérstaklega vel í
flokkum sem leggja blessun sína yfir
kæfandi umsvif alþjóðlegra einok-
unarhringa sem í þokkabót eru á
góðri leið með að ná jafnvel þeim auð-
lindum þjóðanna undir sig sem sam-
staða var áður um að ætti að vera
okkar allra. Vinstri sinnaður almenn-
ingur horfir líka gáttaður á talsmenn
sína horfa fram hjá þessari þróun og
klappa jafnvel þeim auðjöfrum lof í
lófa sem vilja öllu ráða um framtíð
heimsins.
Og í tilefni af afmæli Samvinnu-
hreyfingarinnar má spyrja hvernig
gömlu þingeyingunum hefði orðið við
ef þeim hefðu verið færðar þær frétt-
ir að áform ríkisstjórnar landsins
með Framsóknarflokkinn innan-
borðs, væru að heimila prívat fjár-
festum að hafa prívat arð af sam-
göngukerfi landsmanna og það sem
meira er, þetta væri kallað „nýja
samvinnustefnan“.
Þótt tilefni sé til að gleðjast á
merkisafmæli er samt ekki ólíklegt
að meðan á afmælishófinu stendur
snúi einhverjir sér við í sinni gröf.
Morgunblaðið/Atli Vigfússon
140 ára og
enn ætlað líf
Úr ólíkum
áttum
Ögmundur Jónasson
ogmundur@ogmundur.is
’
Eldhugarnir þing-
eysku töldu
samvinnuhugsjónina
eiga erindi við sitt sam-
félag. Það reyndist rétt.
Gott er til þess að vita að
enn séu samvinnumenn
þessarar skoðunar …
Þverá í Laxárdal þar sem fyrsta
kaupfélagið var stofnað 1882.