Morgunblaðið - Sunnudagur - 27.02.2022, Blaðsíða 8

STRÍÐ Í EVRÓPU
8 MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 27.2. 2022
V
ladimír Pútín, forseti Rússlands, lýsti yf-
ir því að hann hefði hafið stríð í Evrópu í
langri sjónvarpsræðu, sem hófst þegar
klukkuna vantaði tuttugu mínútur í sex að
Moskvutíma að morgni fimmtudagsins. Hann
notaði reyndar orðin „sérstök hernaðaraðgerð“.
Í ræðunni beindi hann orðum sínum sérstaklega
að Vesturlöndum, ásælni Bandaríkjamanna og
ágengni Atlantshafsbandalagsins og sagði lepp-
stjórn við stjórnvölinn í Úkraínu. Markmiðið
væri að afvopna og afnasistavæða landið.
Ávarpið stóð í 25 mínútur og virðist hafa verið
tekið upp á mánudag um leið og hann hélt
klukkustundar ræðu sína um Úkraínu þar sem
hann „viðurkenndi“ sjálfstæði héraðanna Luh-
ansk og Donetsk frá Úkraínu. Pútín er klæddur
sömu fötum og þá og lýsigögn upptökunnar
bera því einnig vitni að upptakan sé síðan á
mánudag.
Pútín veitist í ræðunni að Bandaríkjunum og
vestrinu, sem hafi valdið glundroða í Júgóslavíu,
Líbíu, Sýrlandi og Írak og séu „heimsveldi lyg-
innar“. Þar að auki reyni vestrið að þvinga upp
á Rússa framandi gildi, sem leiði til hruns og að
deyja út því að þau séu í mótsögn við náttúru
mannsins. Engu að síður hafi Rússar í desem-
ber í fyrra reynt að ganga til samninga um
tryggingu í öryggismálum og að binda enda á
stækkun Atlantshafbandalagsins, en það hafi
engan árangur borið.
Staðreyndin sé sú að hernaðarlega sé NATO
að sölsa Úkraínu undir sig og búa til „fjand-
samlegt and-Rússland“. Fyrir Bandaríkjunum
vaki að halda Rússlandi í skefjum og tryggja sér
forskot. „Fyrir okkar land er þetta hins vegar
spurning um líf og dauða, spurning um sögulega
framtíð okkar sem þjóðar,“ sagði Pútín.
Í ræðunni talaði Pútín um að þjóðarmorð
blasti við íbúum Donbass. Þjóðernissinnar og
nýnasistar hefðu tekið völdin í Kænugarði og
fyrr eða síðar myndu þeir ráðast á Krímskaga,
sem Rússar innlimuðu árið 2014. Þess vegna
hefðu Rússar ákveðið að nýta sér „órjúfanlegan
rétt ríkis til sjálfsvarnar“, sem kveðið er á um í
51. grein sáttmála Sameinuðu þjóðanna.
Og hversu langt ætlar Pútín að ganga? Hann
talaði í ræðunni um að afvopna Úkraínu og upp-
ræta nasisma. Hann ætli að draga þá sem fram-
ið hafi fjölda blóðugra glæpa gegn friðsömum
borgurum, þar á meðal rússneskum, fyrir dóm.
Þá vill hann halda þjóðaratkvæði í öllum hér-
uðum landsins um hvort þau vilji tilheyra úkra-
ínska ríkinu.
Um leið skoraði hann á úkraínska hermenn
að gefast upp: „Þið hétuð úkraínsku þjóðinni
tryggð, ekki þjóðarfjandsamlegu klíkustjórn-
inni, sem rænir landið og hæðist að eigin þjóð.“
Svo varaði hann Vesturlönd við að blanda sér
í átökin og sagði að það myndi „hafa afleiðingar
fyrir ykkur sem ekkert ykkar hefur staðið
frammi fyrir í allri ykkar sögu. Við erum við öllu
búin. Nauðsynlegar ákvarðanir hafa þegar ver-
ið teknar.“ Ekki að furða að þetta hafi verið
túlkað sem hótun um að beita kjarnorkuvopn-
um skærust vestræn ríki í leikinn.
Nútímalegt lýðræðisríki?
Málflutningur Pútíns hefur tekið miklum breyt-
ingum frá því að hann fyrst komst til valda árið
2000. Þegar hann var settur í embætti í fyrsta
skipti sagði hann að dagurinn væri sögulegur
því að í fyrsta skipti í sögu Rússlands hefðu orð-
ið valdaskipti með lýðræðislegum hætti. Vilji
fólksins hefði fengið að ráða. „Við höfum sannað
að Rússland er að verða nútímalegt lýðræð-
isríki,“ sagði hann.
Óður Pútíns til lýðræðisins var ef til vill orð-
um aukinn, en valdaskiptin höfðu þó farið frið-
samlega fram. Pútín var arftaki Boris Jeltsíns,
sem hafði fangað hugi Rússa fyrir framgögnu
sína þegar þegar Sovétríkin voru að líða undir
lok. 1999 hafði hins vegar fjarað undan Jeltsín,
efnahagur landsins var í voða og margir hans
bandamenn höfðu snúið við honum baki.
Eftir var fámennur hópur, sem leitaði logandi
ljósi að viðunandi eftirmanni. Einn þeirra var
Boris Beresovskí, sem hafði auðgast verulega
við fall Sovétríkjanna. Hann hélt því fram að
hann hefði tekið Pútín undir sinn verndarvæng
eftir að hann þurfti að eiga við hann samskipti í
Pétursborg árið 1990 þegar borgin hét enn Len-
íngrad. Pútín var þá aðstoðarmaður Anatolís
Sobsjaks, sem þá var í borgarráði og átti síðar
eftir að verða borgarstjóri í borginni. Bere-
sovskí leitaði til hans vegna þess að hann vildi
færa út kvíarnar í bílaviðskiptum í borginni.
Pútín hjálpaði honum og þegar viðskiptunum
lauk neitaði hann að taka við mútum. Bere-
sovskí hafði aldrei orðið fyrir því áður að rúss-
neskur embættismaður neitaði að þiggja mútur.
Beresovskí kvaðst hafa verið fyrstur til að
nefna nafn Pútíns, sem þá var orðinn yfirmaður
rússnesku leyniþjónustunnar. Jeltsín féllst á
þetta og gerði Pútín að forsætisráðherra. Undir
lok árs 1999 kviknaði sú hugmynd að Jeltsín
sæti ekki út kjörtímabilið, heldur segði af sér og
gerði Pútín að forseta í sinn stað. Það myndi
óneitanlega styrkja stöðu hans fyrir kosning-
arnar um vorið. Um áramótin ávarpaði Jeltsín
þjóðina, sagði að engin ástæða væri fyrir sig að
sitja sex mánuði til viðbótar þegar til staðar
væri öflugur maður, sem ætti skilið að verða
forseti. Síðan baðst hann afsökunar á að hafa
ekki staðið undir vonum fólks um betri framtíð,
margar andvökunætur hefði hann spurt sig
hvað hann gæti gert til að gera lífið aðeins örlít-
ið betra og gert allt sem hann gæti til þess.
Á miðnætti birtist svo Pútín og bað fólk að
skála fyrir nýrri öld Rússlands. Þegar Sov-
étríkin hrundu hafði Pútín verið við störf hjá
KGB, sovésku leyniþjónustunni, í Austur-
Þýskalandi. Óvissan blasti þá við. Nú var KGB-
maðurinn orðinn forseti Rússlands.
Pútín varð strax vinsæll og kosningabaráttan
reyndist létt.
Pútín reyndist hins vegar ekki jafn leiðitamur
og auðsveipur og Beresovskí og samherjar
hans, sem höfðu handvalið hann á erfiðum tím-
um til að gæta sinna hagsmuna, komust brátt að
því að þeir höfðu misreiknað sig. Beresovskí
endaði sem landflótta maður og andstæðingur
Pútíns. 2013 fannst hann látinn í íbúð sinni í
Bretlandi. Í fréttum af andlátinu kom fram að
gerð hefðu verið nokkur tilræði við Beresovskí,
en lögregla segði að allt benti til að hann hefði
hengt sig.
Framan af tileinkaði Pútín sér tungutak lýð-
ræðis og umbóta þótt stjórnarhættirnir bæru
því ekki vitni að hugur fylgdi máli. Það var líkt
og hann væri í einhvers konar lýðræðishermi.
Einn aðstoðarmaður Pútíns orðaði það þannig
að þær pólitísku stofnanir sem teknar hefðu
verið upp að hætti vestrænna ríkja væru eins og
sunnudagsföt, sem menn klæddust þegar kæmu
gestir, en færu ekki í heima hjá sér.
Á Vesturlöndum var litið á hrun múrsins og
endalok kalda stríðsins sem sigur fyrir alla. Oki
alræðisins hafði verið hrundið og við blasti frels-
ið. Um Pútín gegndi öðru máli. Í huga hans var
hrun Sovétríkjanna niðurlæging og ósigur, sem
vestrið hafði fylgt eftir með því að þrengja að
Rússum.
Þrumuræðan í München
Þáttaskil urðu á öryggisráðstefnunni í München
árið 2007. Pútín ávarpaði salinn og við borð í
fremstu röð fyrir framan púltið sátu hlið við hlið
Angela Merkel, kanslari Þýskalands, Robert
Gates, yfir maður CIA, og John McCain, öld-
ungadeildarþingmaður á Bandaríkjaþingi og
fyrrverandi forsetaframbjóðandi. Á einum stað
er þeim lýst þannig að Merkel hafi verið um og
ó, Gates hinn vandræðalegasti og McCain eins
og þrumuský.
Í ræðunni réðist Pútín að fyrirkomulagi
heimsmála undir forustu Bandaríkjanna.
Stækkun NATO til austurs hefði verið svik við
loforð um að bandalagið myndi aldrei þrengja
að Rússlandi. Bandaríkin sakaði hann um að
skapa ójafnvægi í heiminum og sýna alþjóða-
lögum skýlausa fyrirlitningu. Óheft ofurnotkun
Bandaríkjamanna á valdi, hervaldi, í alþjóða-
samskiptum hefði „steypt heiminum í hyldýpi
viðvarandi átaka“.
Pútín hélt því fram að ósigur Moskvu 1989 til
1991 hefði verið dulbúin blessun, harmleikur,
sem hefði undirbúið land sitt undir gimmilega
samkeppni og fullkomið siðleysi komandi tíma í
heiminum.
Ivan Krastev og Stephen Holmes skrifa í
bókinni The Light That Failed að ræða Pútíns í
München 2007 hafi markað tímamót vegna þess
að þar þvingaði hann sjálfumglaða sigurvegara
kalda stríðsins til að hlusta loksins á þá sem
biðu lægri hlut í kalda stríðinu. Í München
hefðu Rússar hætt að þykjast aðhyllast þá sögu-
túlkun að lok kalda stríðsins hefðu markað sam-
eiginlegan sigur rússnesku þjóðarinnar og vest-
rænna lýðræðisríkja á kommúnismanum. Um
leið hefði Pútín tilkynnt í München að Rússar
ætluðu ekki að hegða sér eins og Vestur-Þjóð-
verjar eftir 1945, iðrast synda sinna og grát-
biðja um að vera hleypt inn í vestræna klúbbinn
þar sem mætti kenna þeim rétta hegðun.
Eftir þessa ræðu hefur hinn harði tónn í garð
Vesturlanda aðeins ágerst. Eitt af markmiðum
Pútíns er að sýna fram á að holur hljómur sé í
öllu því, sem Bandaríkin og bandamenn þeirra
gera, sama í hvaða búning það sé sett. Hann
geti farið sínu fram vegna þess að Vesturlönd
geri það. Hann geti notað spuna, horft fram hjá
staðreyndum og hagrætt sannleikanum vegna
þess að vestrið geri það. Með málflutningi sín-
um sé hann að reka spegil framan í trýnið á
Vesturlöndum.
Þegar vestrið viðurkenndi sjálfstæði Kosovo
2008, árið eftir ræðuna í München, sagði Pútín
að sett hefði verið hræðilegt fordæmi, sem ætti
eftir að splundra kerfi alþjóðasamskipta, sem
hefði verið við lýði um aldir.
Seinna um árið hernámu Rússar Suður-
Ossetíu og Abkasíu eftir átök við Georgíu og
réttlættu íhlutun sína með því að nota rök
Bandaríkjamanna, meðal annars um mannrétt-
indi.
Blaðamaðurinn Simon Waxman lýsti því
þannig í grein í Washington Post árið 2017 að
Pútín og stuðningsmenn hans hefðu með skýr-
um hætti reitt sig á rök Clinton-stjórnarinnar í
Kosovo þegar þeir réttlættu stefnu sína gagn-
vart Sýrlandi og Úkraínu. „Ef NATO getur
hrasað inn í borgarastríðið í Júgóslavíu, hvers
vegna getur Rússland ekki gert það sama í Sýr-
landi? Rússar eru bandamenn Sýrlendinga,
bundnir samningi um að verja stjórn landsins.
Og hafi þjóðarmorð Saddams Husseins á Kúrd-
um verið ástæða til að beita valdi til að steypa
honum af stóli, hvers vegna ættu Rússar ekki að
vernda fólk af rússneskum uppruna eins og þeir
hafa sagst vera að gera í Georgíu og Úkraínu?“
Innrásin í Úkraínu aðfaranótt fimmtudags
sýnir að Pútín lætur ekki sitja við orðin tóm. Í
hans huga á Úkraína að vera á rússnesku
áhrifasvæði, hvað sem líður vilja íbúa landsins.
Spurningin er aðeins hversu langt hann ætlar
að ganga til að tryggja það. Um leið heldur hann
áfram að gefa Vesturlöndum langt nef, fer sínu
fram í Úkraínu á meðan Bandaríkin og Evrópu-
sambandið þrefa um það hversu langt eigi að
ganga í refsiaðgerðum. Fyrir Pútín er það enn
ein afhjúpun máttleysis siðspilltra og að-
framkominna Vesturlanda.
Heimildir: AFP, Der Spiegel.
Orðastríð Pútíns
Í ávarpi, sem sent var út aðfaranótt
fimmtudags lýsti Vladimír Pútín,
forseti Rússlands, yfir því að hafin
væri innrás í Úkraínu og kallaði
„sérstaka hernaðaraðgerð“.
AFP/Af heimasíðu Rússlandsforseta, kremlin.ru.
’
Einn aðstoðarmaður Pútíns
orðaði það þannig að þær
pólitísku stofnanir sem teknar
hefðu verið upp að hætti vest-
rænna ríkja væru eins og
sunnudagsföt, sem menn
klæddust þegar kæmu gestir, en
færu ekki í heima hjá sér.
Vladimír Pútín, forseti Rúss-
lands, lýsti yfir stríði á hendur
Úkraínu með miklum reiði-
lestri þar sem hann hellti sér
yfir Bandaríkin og bandamenn
þeirra. Í hans huga fara Vestur-
lönd sínu fram í skjóli há-
stemmdra hugsjóna, sem séu
fyrirsláttur einn, og því séu
honum engar hömlur settar.
Karl Blöndal kbl@mbl.is