Morgunblaðið - 04.04.2022, Blaðsíða 15

15
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 4. APRÍL 2022
Frændurnir Brynjar Ölversson og Steinn Friðriksson landa einu og hálfu tonni af þorski á Fá-
skrúðsfirði. Hafa þeir róið á Litla tindi á meðan útgerðarmaðurinn á bátnum hefur verið í veik-
indaleyfi á sjúkrahúsi. Hafa þeir fiskað vel og lönduðu rúmum tuttugu tonnum í mars.
Albert Kemp
Gamall kaldhæðn-
islegur sovéskur
brandari hljómar lík-
lega allt of sannur
fyrir Úkraínumenn í
dag. Frakki segir:
„Ég tek strætó í vinn-
una en þegar ég
ferðast um Evrópu
nota ég Peugeotinn
minn.“ Rússi svarar:
„Við erum líka með
frábært almenningssamgöngu-
kerfi, en þegar við förum til Evr-
ópu notum við skriðdreka.“
Sá brandari var sagður árið 1956
þegar Nikíta Krústsjov atti skrið-
drekum inn í Búdapest til að
kremja ungversku byltinguna
gegn Sovétríkjunum og heyrðist
aftur árið 1968 þegar Leoníd Bres-
név sendi skriðdreka til Tékkó-
slóvakíu til að kreista „vorið“ úr
Prag. En árið 1989, þegar Mikhaíl
Gorbatsjev kaus að senda ekki
skriðdreka eða hermenn til Þýska-
lands til að varðveita Berlínarmúr-
inn, virtist djókið ætla að verða
hluti af fortíðinni. Ef Vladimír
Pútín forseti hefur kennt okkur
eitthvað, þá er það hins vegar að
við megum ekki trúa nútíðinni og
allt sem skiptir máli fyrir framtíð
Rússlands er fortíð þess.
Fyrir Pútín er fortíðin sem
skiptir mestu máli sú sem and-
ófshöfundurinn og Nóbels-
verðlaunahafinn Aleksandr Solzhe-
nitsyn setti á stall: tíminn þegar
slavnesku þjóðirnar voru samein-
aðar innan kristinnar rétttrún-
aðarkirkju konungdæmis Rúss-
lands þar sem Kænugarður var
hjartað. Það gerir Úkraínu að
kjarnanum í þver-slavneskri fram-
tíðarsýn Pútíns.
En fyrir Pútín
snýst Úkraínustríðið
um að varðveita Rúss-
land, ekki bara að út-
víkka það. Eins og
Sergei Lavrov, utan-
ríkisráðherra Rúss-
lands, sagði nýlega
umbúðalaust, þá telja
leiðtogar Rússlands
að landið þeirra sé
læst inni í „baráttu til
lífs eða dauða fyrir til-
vist sinni á pólitísku
landakorti heimsins“.
Þessi heimsmynd endurspeglar
langvarandi þráhyggju Pútíns
gagnvart verkum annarra brott-
fluttra rússneskra heimspekinga,
svo sem Ívan Iljín og Nikolaj
Berdíajev, sem lýstu baráttu evró-
asísku (rússnesku) sálarinnar gegn
Atlantshafssinnum (Vesturlöndum)
sem myndu eyðileggja hana.
Samt virðast Pútín og ný-Evró-
asíusinnar í liði hans trúa því að
lykillinn að sigri sé að mynda
stjórn sem and-bolsévískir heim-
spekingar hafa fyrirlitið mest:
stjórn sem öryggissveitirnar ráða.
Lögregluríki myndi uppfylla sýn
annarrar af hetjum Pútíns: KGB-
foringjans sem síðar varð fjórði að-
alritari kommúnistaflokksins, Júrí
Andropov.
Bæði 1956 og 1968 var Andropov
helsti talsmaður þess að beita
skriðdrekunum. Hann taldi það
lykilatriði að bæla niður mótþróa
við vald Sovétríkjanna til að fyr-
irbyggja upplausn sambandsrík-
isins Sovét af völdum NATO og
CIA. Það er mikið til sama rök-
fræði sem er beitt í Úkraínu í dag
– ef maður getur kallað það rök-
fræði. Í dag virðist baráttan um að
„bjarga Rússlandi“ vera lítið ann-
að en hugarórar stórbrotins
ímyndunarafls eins manns.
Það er ærin ástæða til að ætla
að jafnvel æðstu embættismenn
Rússlands hafi ekki haft mikið að
segja í Úkraínustríðinu. Lavrov
hefur birt ósamkvæmar skýringar
og markmið. Yfirmaður seðla-
banka Rússlands, Elvíra Nabíúll-
ína, reyndi að segja af sér skömmu
eftir innrásina en Pútín neitaði að
verða við þeirri ósk.
Hvað arftaka KGB, Alríkisör-
yggisþjónustu Rússlands (FSB),
varðar virðist sem aðgerðaupplýs-
ingadeild FSB hafi borið ábyrgð á
því að mata Pútín á úkraínsku frá-
sögninni sem hann vildi heyra:
Slavneskir bræður Rússlands
væru reiðubúnir til að öðlast frelsi
undan samverkamönnum nasista
og vestrænu strengjabrúðunum
sem leiddu ríkisstjórn þeirra. Það
hvarflaði líklega aldrei að þeim að
Pútín myndi fyrirskipa innrás í
Úkraínu – sem greinilega fer gegn
hagsmunum Rússa – byggða á
þessum upplýsingum. En það gerði
hann og um 1.000 starfsmenn hafa
að sögn misst vinnuna vegna mis-
taka í aðgerðinni.
Þessir brottrekstrar ná út fyrir
raðir FSB til hersins, sem virðist
einnig hafa verið haldið að mestu
leyti í óvissu um hvort, hvenær og
hvers vegna innrás myndi eiga sér
stað. Varnarmálaráðherrann Ser-
gei Sjoígú, sá sem lengst hefur
setið í ríkisstjórninni, er að mestu
horfinn úr augsýn almennings og
það vekur upp vangaveltur um
hvort Pútín kunni að hafa skipu-
lagt stríðið með fyrrverandi sam-
starfsmönnum sínum í hópi yf-
irmanna KGB, frekar en með
yfirmönnum hersins.
En hvernig sem stríðinu var
komið af stað mun því líklega
ljúka á einn veg af fjórum mögu-
legum. Rússar gætu náð yfirráð-
um yfir hluta eða allri Úkraínu, en
aðeins í skamman tíma. Erf-
iðleikar rússneska hersins við að
ná yfirráðum yfir úkraínskum
borgum og að halda stjórn á þeirri
einu stórborg sem hann hefur náð,
benda eindregið til þess að hann
geti ekki haldið uppi hernámi til
lengri tíma. Hið hörmulega stríð
Sovétmanna í Afganistan, sem
flýtti fyrir hruni Sovétríkjanna,
kemur upp í hugann.
Önnur útkoma í atburðarásinni
væri viðurkenning Úkraínu á
Krímskaga, Donetsk og Luhansk
sem rússneskum yfirráðasvæðum,
sem myndi gera áróðursvélinni í
Kreml kleift að dæla út sögum af
„frelsuðum“ Úkraínumönnum. En,
jafnvel þótt Pútínstjórnin lýsti yfir
sigri, yrðu Rússar áfram alþjóðleg
úrhrök og efnahagur þeirra var-
anlega bæklaður vegna al-
þjóðlegra refsiaðgerða og
þvingana. Yfirgefnir af hundr-
uðum alþjóðlegra fyrirtækja, og
sífellt ágerist skortur þeirra á
ungu fólki.
Í þriðju atburðarásinni myndi æ
svekktari og óþreyjufyllri Pútín
beita kjarnorkuvopnum í Úkraínu.
Eins og Dmitrí Medvedev, fyrr-
verandi forseti, sem er varafor-
maður öryggisráðs Rússlands,
varaði nýlega við, eru Rússar
reiðubúnir að gera árás á óvin sem
hefur aðeins notað hefðbundin
vopn. Áróður frá Kreml myndi
vafalaust matreiða slíkt sem sigur,
líklega með vísan til sprengjuárás-
ar Bandaríkjanna á Hiroshima og
Nagasaki árið 1945 sem fordæmi
fyrir notkun kjarnorkuvopna til að
binda enda á stríð – og sönnun
þess að öll vestræn gagnrýni bæri
með sér stækan óþef af hræsni.
Í fjórðu atburðarásinni fengi Joe
Biden Bandaríkjaforseti ósk sína
uppfyllta: Pútín yrði vikið frá völd-
um. Í ljósi þess að Rússar hafa
enga hefð fyrir valdaráni hersins
væri þetta mjög ólíkleg niðurstaða.
Jafnvel þótt það gerðist, myndi
valdakerfi sem Pútín byggði upp
áfram vera til staðar, viðhaldið af
hópi fyrrverandi KGB-samstarfs-
manna og annarra öryggisþjón-
ustuþursa („siloviki“) sem hann
hefur verið að rækta í tvo áratugi.
Það gæti dregið úr erlendri æv-
intýramennsku en Rússar yrðu
áfram einangraðir og kúgaðir.
Þegar öllu er á botninn hvolft hef-
ur FSB kannski ekki trúað því að
stríðið væri í vændum, en hefur
samt ákaft nýtt tækifærið í „sér-
stakri hernaðaraðgerð“ Pútíns til
að innleiða höft og festa sér fulla
stjórn á samfélaginu.
Með því að ráðast á annað Evr-
ópuland fór Pútín yfir strik sem
dregið var eftir síðari heimsstyrj-
öldina – og breytti heiminum. En
hann breytti líka Rússlandi, úr
starfhæfu ríki sjálfræðis í stalínskt
einræði, land sem einkennist af of-
beldisfullri kúgun, óræðu, handa-
hófskenndu valdboði og gríð-
arlegum vitsmunaflótta. Þótt örlög
Úkraínu, Evrópu og umheimsins
eftir að byssurnar þagna eigi eftir
að koma í ljós, þá eru örlög Rúss-
lands allt of augljós: framtíðin er
eins dimm og myrkasta fortíð þess.
Eftir Ninu L.
Khrushcheva » Örlög Rússlands allt
of augljós: framtíðin
er eins dimm og myrk-
asta fortíð þess.
Nina L. Khrushcheva
Nina L. Khrushcheva, prófessor í al-
þjóðamálum við The New School, er
höfundur ásamt Jeffrey Tayler, höf-
undi bókarinnar In Putin’s Footsteps:
Searching for the Soul of an Empire
Across Russia’s Eleven Time Zones
(St. Martin’s Press, 2019).
Stríð Pútíns mun eyðileggja Rússland
Í farvatninu er aðför að kjörum líf-
eyrisþega lífeyrissjóðanna. Atlagan að
kjörum lífeyrisþega er hluti fyrirhug-
aðra breytinga á ýmsum lögum vegna
lögfestingar hækkunar lágmarks-
iðgjalds til lífeyrissjóða. Skerðingin á
kjörum lífeyrisþeganna er með öllu
óskyld og óviðkomandi lögfestingu lág-
marksiðgjaldsins. Skerða á lífskjör líf-
eyrisþeganna með því að í stað þess að
greiðslur lífeyris frá lífeyrissjóðunum
taki mánaðarlegum breytingum vísitölu
neysluverðs er ætlunin að verðbæta líf-
eyrinn einu sinni á ári. Þannig hækki lífeyrir
í útgreiðslu árlega í janúar ár hvert um
hækkun neysluverðvísitölu næstliðins árs.
Kaupmáttur lífeyris lífeyrisþeganna mun því
lækka sem nemur verðbótum sem annars
bætast við lífeyrisgreiðslu hvers mánaðar
innan ársins. Neikvæðar afleiðingar fyr-
irhugaðrar breytingar má glögglega sjá með
því að horfa til áhrifanna á þessu yfirstand-
andi ári hefði lagabreytingin tekið gildi í árs-
byrjun en þá stefndi kaupmáttarskerðingin í
að verða u.þ.b. 3% en nýjustu mælingar sýna
6,7% verðbólgu síðastliðna 12 mánuði.
Fyrirhuguð kaupmáttarskerðing lífeyr-
isgreiðslanna er rökstudd með eftirfarandi
hætti í greinargerð með frumvarpinu: „Er
þetta gert til þess að draga úr misræmi milli
tekjuáætlunar lífeyrisþega og raunverulegra
tekna hans sem leiða gjarnan til þess að líf-
eyrisþegi þarf að endurgreiða þegar fengnar
greiðslur frá almannatryggingum. Tillagan
er til hagsbóta fyrir lífeyrisþega og Trygg-
ingastofnun.“ Í stað þess að ráðast í veru-
lega kaupmáttarskerðingu lífeyris til að
draga úr fyrrgreindu misræmi getur Trygg-
ingastofnun auðveldlega uppfært tekju-
áætlun lífeyrisþeganna þannig að áætlað sé
fyrir verðlagsbreytingum lífeyrisgreiðslna
mánaðanna sem eftir lifa á hverju ári. Leik-
ur einn fyrir forritara Tryggingastofnunar.
Illskiljanleg vangavelta í greinargerð frum-
varpsins um hugsanlegar verðleiðréttingar
lífeyris miðað við meðaltöl breytir í engu því
sem í frumvarpinu stendur verði það óbreytt
að lögum.
Í umsögn Seðlabanka Íslands um frum-
varpsdrögin kemur fram að bankinn telur að
með breytingunni verði lífeyrisþegar af verð-
bótum sem annars bættust við innan hvers
almanaksárs. Jafnframt að hann telji eðlilegt
að framkvæmdin sé með sama hætti og gild-
ir um verðtryggðar fjárfestingar, sem eru
verðbættar minnst mánaðarlega.
Horft til nokkurra ára safnast kaupmátt-
arskerðingin upp. Ólíklegt er að lífeyr-
isþegar telji fyrirhugaða breytingu á verð-
tryggingu lífeyris sér til hagsbóta þegar hún
uppsöfnuð yfir 5 ára tímabil samsvarar sam-
anlagt allt frá einni til tveggja mánaða líf-
eyrisgreiðslna yfir tímabilið sem þá vantar
til að standa straum af brýnustu nauðsynj-
um. Ekki eins og lífeyrisþegar landsins hafi
verið ofaldir af stjórnvöldum. En það er efni
í aðra og mun sorglegri grein.
Eftir Þorgeir Eyjólfsson
og Hrafn Magnússon
» Í umsögn Seðlabankans
kemur fram að bankinn
telur að með breytingunni
verði lífeyrisþegar af verðbót-
um sem annars bættust við
innan hvers almanaksárs.
Þorgeir
Eyjólfsson
Logsviðnir lífeyrisþegar
Hrafn
Magnússon
Þorgeir er ellilífeyrisþegi og fv. forstjóri
Lífeyrissjóðs verzlunarmanna. Hrafn er
ellilífeyrisþegi og fv. framkvæmdastjóri
Landssamtaka lífeyrissjóða.