Morgunblaðið - 13.06.2022, Síða 16

16 UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 13. JÚNÍ 2022
Á þessu ári á Hand-
ís, Handleiðslufélag
Íslands, 22 ára afmæli.
Félagið var stofnað
árið 2000 en að því
standa einstaklingar
sem veita faghand-
leiðslu. Félagsmenn
Handís hafa lokið
námi í faghandleiðslu
og handleiðslutækni
og koma þeir úr ýms-
um starfsstéttum, meðal annars
menntakerfinu, heilbrigðis-og fé-
lagsþjónustu. Handís er ætlað há-
skólamenntuðu fólki sem býr yfir
menntun, reynslu og þjálfun í að
veita öðrum handleiðslu. Heimasíða
Handís er www.handleidsla.is.
Handleiðslufræði eiga rætur sín-
ar að rekja til Bandaríkjanna.
Fyrsta bókin um handleiðslu, bók
Mary Ricmond, Social Diagnosis,
kom út árið 1917 en þá voru önnur
hugtök notuð yfir handleiðslu. Á
Norðurlöndum var þróunin ör í
handleiðslufræðum og þar er í dag
víða skipulegt hand-
leiðslukerfi innbyggt í
stjórnun viðurkenndra
meðferðarstofnana.
Handleiðsla hefur
verið skilgreind sem
aðferð til að þess að
efla fagmennsku,
vernda fagmanninn og
tryggja gæði þjónust-
unnar. Handleiðsla
nýtist því vel í
tengslum við dagleg
störf fagfólks, þar sem
miklar kröfur eru
gerðar til sérfræðiþekkingar og
starfsleikni, þar sem viðfangsefni
og skjólstæðingar eru krefjandi og
úrræði takmörkuð.
Hvers vegna sækir
fólk handleiðslu?
Handleiðsla er yfir 100 ára gam-
alt fyrirbæri en hvaða erindi á hún
til okkar í dag?
Í nútímasamfélagi er mikið rætt
um streitu og kulnun í starfi og lífi.
Hægt er að skilgreina vinnustreitu
sem skaðleg líkamleg og tilfinn-
ingaleg viðbrögð starfsmanns við
miklu vinnuálagi, sem getur leitt til
andlegs og líkamlegs heilsubrests
ef hún er langvarandi. Kulnun er
afleiðing langvarandi vinnustreitu
og einkennist af m.a. algerri ör-
mögnun, áhugaleysi og minnkaðri
starfsgetu. Handleiðsla er leið til að
sporna við streitu og kulnun en í
leiðinni tækifæri til að efla fagvit-
und fagmannsins og eigin áhrifa-
mátt. Handleiðslu er hægt að nota
til að byggja upp góð starfsskilyrði
og jákvæða vinnustaðamenningu og
í því samhengi er handleiðsla for-
vörn gegn kulnun í stað þess að
vera viðbragð við starfsþreytu og
leiða.
Oft er rætt um að starfsfólk í
umönnunarstörfum sé útsett fyrir
vinnustreitu og annars stigs áföll-
um. Ástæðurnar geta verið tengslin
við skjólstæðingana, miklar kröfur
til starfsfólks, fáliðaður starfs-
hópur, óljósar væntingar um starfs-
hlutverk og takmarkað fjármagn til
þjónustu.
Fundist hafa tengsl á milli stuðn-
ings á vinnustað og starfsánægju
ásamt því að stuðningur á vinnu-
stað dregur úr líkum á streitu.
Handleiðsla byggist á ákveðnum
samningi milli tveggja aðila um að
samþætta fræðilega þekkingu, fag-
legt vinnulag og persónulega eig-
inleika. Áherslan er á lærdóms- og
þroskaferli fagmannsins og að að-
greina fagsjálf og einkasjálf. Kostir
þess að veita handleiðslu eru að
hún getur verið stjórntæki til þró-
unar í starfi, aukið upplýsingaflæði
og dregið úr streitu í starfi. Mark-
mið handleiðslunnar er að hæfi-
leikar hins handleidda njóti sín til
fulls í starfi. Fagímynd allra hjálp-
arstétta byggist m.a. á hæfni til að
ná sambandi við skjólstæðinginn og
gerir kröfur til persónulegs hug-
rekkis auk faglegrar færni. Hand-
leiðsla er þannig aðferð til þess að
efla fagmennsku, vernda fagmann-
inn og tryggja gæði þjónustunnar.
Því er óhætt að segja að vel
skipulögð handleiðsla, sem bæði er
fagstuðningur og tilfinningalegur
stuðningur tengdur starfinu, stuðli
að betri líðan starfsfólks, betri
þjónustu og hagstæðari útkomu
fyrir bæði starfsfólk og þjón-
ustuþega.
Þann 23. júní 2022, á sjálfan af-
mælisdaginn, mun Handleiðslufélag
Íslands halda afmælisráðstefnu
sem frestað hefur verið ítrekað
vegna heimsfaraldurs. Aðalfyrirles-
arar eru Ingibjörg Jónsdóttir, for-
stöðumaður Streiturannsóknar-
stofnunar í Gautaborg og Miriam
Ullrich, frá stjórn Evrópusamtaka
handleiðara. Þá verður Gerian
Dijkhuizen, fulltrúi landssamtaka
handleiðara og markþjálfa í Hol-
landi (LVSC), með vinnustofu.
Skráning og frekari upplýsingar
eru á heimasíðu félagsins
www.handleidsla.is og á facebook-
síðunni Handís.
Síðbúin afmælisráðstefna
Handleiðslufélags Íslands – Handís
Eftir Ellu Kristínu
Karlsdóttur »Handleiðsla er leið
til að sporna við
streitu og kulnun en
jafnframt tækifæri til að
efla fagvitund fag-
mannsins og eigin
áhrifamátt.
Ella Kristín Karlsdóttir
Höfundur er formaður Handís.
Þeir sem þekkja til á
svæðinu umhverfis
Þingvallavatn vita
hversu snjóþungt get-
ur verið þar og tíðar
frostnætur langt fram
á vor og gróður því
lengur að ná sér á strik
við slíkar aðstæður en
neðar á vatnasvæðinu.
Samkvæmt annálum
var Þingvallavatn ísi-
lagt 1752-53 frá jólaföstu og fram á
5. viku sumars, en algengt var fyrr-
um að vatnið legði um áramótin og
væri ísilagt fram í maí.
Þetta hefur breyst í seinni tíð, ef
vatnið leggur í dag þá er það yf-
irleitt ísskæni víða um vatnið sem
engu heldur og því ætti enginn að
fara um ísinn á vatninu þótt frosta-
kafla geri á veturna.
Aftur á móti getur veðurblíða ver-
ið mikil á svæðinu á góðum vor- og
sumardögum og gróður og heyfeng-
ur þá góður og voru bændur þá
gjarnan aflögufærir til þeirra sem
minna höfðu t.d. vegna kalskemmda
í túnum.
Eftir köld vor gat aftur á móti
verið minna um heyfeng og því
þurfti stundum að bregðast við því
með aðstoð á milli bæja ef voraði
seint vorið eftir með heyflutningum
á sleðum eða með öðrum hætti.
Við nefndar aðstæður í maí vorið
1949, þegar snjór lá yfir öllu Þing-
vallasvæðinu og vatnið ísilagt, nýttu
leikkonurnar, þá eigendur Nesja,
Gunnþórunn og Guðrún, sem og
Jónas Jónasson, kaupmaður og síð-
an einnig bóndi á Nesjum, sér
tæknina og létu fljúga með hey aust-
ur hinn 5. maí.
Vél frá Loftleiðum, Helgafellið,
flaug þá að Nesjum með hey frá
Reykjavíkurflugvelli og kom vélin
svífandi með miklum vélagný yfir
Hátind með sveig yfir Krumma og
renndi sér síðan í lágflugi yfir
Nesjahraunið og út Nesjavíkina og
varpaði áhöfnin samsíða úttroðnum
heybölum úr vélinni sem í voru jafn-
framt mjölpokar og fleira og náðu
heybalarnir allt út fyrir Klumbu ut-
an Nesjavíkur.
Jóhann Jónsson, nú bóndi í Mjóa-
nesi, þá vinnumaður á Nesjum, tíndi
síðan saman heybalana með hestas-
leða og var heyfarm-
urinn vel þeginn sem
viðbótarhey til gjafa.
Hinn 28. maí sama
vor fór Jóhann ásamt
föður sínum með tvo
hesta að sækja send-
ingu/vistir sem komið
höfðu með snjóbíl að
Nesjavöllum.
Í bakaleiðinni skall á
norðanbylur og áttu
þeir fullt í fangi með að
rata heim að Nesjum,
urðu að þræða sig
áfram í kófinu með Skógarhlíðinni.
Svo mikill var veðurhamurinn að
heiðlóa fauk á Jóhann, hún réð ekk-
ert við flugið í veðurofsanum.
Hann minnist þess jafnframt að
hafa verið að slóðadraga túnin á
Nesjum 17. júní þá um vorið/
sumarið og þá voru skaflar enn í
lægðum á túnunum og frost á næt-
urnar svo vorfuglinn hnipraði sig
saman með angurvæli í kuldanum
og styggir refir sóttu í lömb á túnum
við bæi.
Viku seinna gerði góða tíð og í
framhaldi af því ágætt sumar.
Ég minnist þess að hafa farið fyr-
ir Jónas á Nesjum ásamt félaga
mínum gangandi á ís út í Nesey í
byrjun maí eitt frostavorið til að
kanna með aðstæður í eynni.
Þá var reyndar komin vök í ísinn
milli lands og eyja sem við reyndum
að fara fjarri, því grængolandi djúp-
ið við sprungur og vakir í ís á Þing-
vallavatni er ekki árennilegt til nær-
veru, það hafa margir fengið að
reyna gegnum aldirnar.
Refaskytturnar og óðalsbænd-
urnir Jón á Nesjavöllum og Þorvald-
ur á Bíldsfelli sögðu að það hefði
verið mikil bylting þegar Álafoss-
úlpurnar komu til sögunnar þegar
þeir lágu á grenjum snemma á vorin
og þá oft í hörkufrosti um nætur,
jafnvel fram í júní, og því oft kald-
samt að eiga við slóttuga dýrbíta,
stundum jafnvel með viku yfirlegu á
sama greninu.
En víðar voru köld vor og harðir
vetur um landið.
Sigurður Jónsson afi, þá drengur
á Núpi í Berufirði, síðar hreppstjóri,
oddviti og fræðimaður á Torfastöð-
um í Grafningi til fjölda ára, fékk
einnig að kynnast köldum vetrum og
vorum eystra, t.d. þegar tveir ís-
birnir börðu hrömmum sínum í gafl-
inn á baðstofunni á Núpi veturinn
1882, en þá lá ís með öllum Aust-
fjörðum.
Faðir hans var þá úti við gegn-
ingar og hafði lokað féð inni vegna
frosthörku.
Hann hafði verið með síld í fötu til
gjafa og skilið fötuna eftir á milli
fjárhúsa og bæjar með smá síld í
þegar hann fór til annarra húsa ofar
í túninu og vakti fatan áhuga ís-
bjarnanna sem gerði það að verkum
að hann slapp heim á bæ og þar með
undan björnunum.
Þegar birnirnir höfðu nært sig á
síldinni ráfuðu þeir til fjárhúsanna
og síðan að næstu bæjum utar í firð-
inum og börðu hrömmum sínum þar
á bæi og útihús.
Þá hafði boðum verið komið á
milli bæja í firðinum með vissum
táknum og bændur hraðað sér við
að hýsa bústofna og skálka aftur
húsin.
Daginn eftir voru birnirnir felldir
innst í firðinum af ráðsmanni
prestsins og munu þeir þá hafa fellt
kind og étið.
Faðir afa lenti jafnframt í svoköll-
uðum Knútsbyl 1883 og varð að haf-
ast við í skjóli með fjárhóp í tvo til
þrjá sólarhringa vegna veðurofsans.
Í svipuðu veðri veturinn 1884
strandaði frönsk skúta á svæðinu og
varð mannbjörg þar með aðstoð
heimamanna á 18 skipbrots-
mönnum.
Þeim var síðan komið til skips í
nærleggjandi firði nokkru síðar og
voru heimamenn því fegnir eftir
giftusamlega björgun.
Þannig að ýmislegt hefur gerst á
köldum vetrum/vorum hér syðra
sem víðar.
Í lokin, þá hef ég haft áhuga á að
koma upp sögusetri með heimildum/
munum af vatnasvæðinu við Þing-
vallavatn og Sog, heimildum sem
ella er hætt við að falli í gleymsku
fyrir komandi kynslóðir.
Köld voru vorin stundum
við Þingvallavatn
Eftir Ómar
G. Jónsson » Samkvæmt annálum
var Þingvallavatn
ísilagt 1752-53 frá jóla-
föstu og fram á 5. viku
sumars.
Ómar G. Jónsson
Höfundur er fulltrúi og talsmaður
ÞVS söguseturs.
Á undanförnum ár-
um hefur Ellert Ólafs-
son gefið út nokkrar
frábærar bækur, bæk-
ur sem ekki hafa hlot-
ið þá athygli sem þær
verðskulda. Í bókum
sínum dregur Ellert
saman gríðarlegan
fróðleik sem öllum er
fengur að. Efnið
kynnir hann á að-
gengilegan hátt með
lýsandi myndefni sem auðveldar
lesendum að ná yfirsýn yfir grunn-
atriði og framþróun tækni og fram-
fara og opnar yfirsýn yfir leynd-
ardóma lífs á jörðinni, þróun og
stöðu í dag.
Nýjasta bók Ellerts er Náttúran
og framtíð okkar. Ég hef hvergi séð
jafn skýrt gerða grein fyrir meg-
inatriðum bæði í máli og myndum.
Þessar bækur hans Ellerts eru til-
valdar fermingargjafir, gagnlegur
og nauðsynlegur fróðleikur og að
sjálfsögðu upplagt lestrarefni í sum-
arleyfum og frítímum. Við lestur
þeirra finnst mönnum þeir skilja
betur eðli jarðarinnar sem þeir búa
á, og þá leyndardóma sem lífið á
jörðinni byggist á. Í þessari nýjustu
bók hans nefni ég t.d. ljóstillífunina.
Við dáumst að rósinni, hún lífgar til-
veru okkar með fegurð og ynd-
isþokka en flestum er hulinn leynd-
ardómurinn að baki; ferlar frá
moldinni til blómblaða og fræmynd-
unar og margvísleg hlutverk lauf-
blaða og blaðgrænu, grænu korn-
anna. Ég gríp niður og nefni af
handahófi kafla um geisla sólar,
lofthjúpinn, bráðnun jökla, haf-
strauma, bylting-
arkenndar uppgötvanir
í jarðvísindum, fólks-
fjölda á jörðinni,
orkuna, allar tegundir
orku frá sjávarföllum
yfir í vindorku og
kjarnorku, þróun raf-
hlaðna.
Og eins og máltækið
segir: Ein mynd segir
oft meira en þúsund
orð.
Ástæða er til að
nefna líka bók Ellerts:
Skemmtiferð um heiminn á vængj-
um stærðfræðinnar.
Foreldrum bendi ég á að þessar
bækur vekja áhuga og athygli ungu
kynslóðarinnar á óræðum leynd-
ardómum lífs og fræða.
Framsetning Ellerts er mjög
skýr og býr yfir seiðmagni. Í raun
væri mikill ávinningur að því að
þessar bækur hans væru gerðar að
kennsluefni í skólum, gætu kennt
mönnum að athuga náttúruna. Þær
gætu átt þátt í að rjúfa þennan múr-
vegg áhugaleysis og skilningsleysis
sem oft ræður ríkjum og opnað
mönnum sýn inn í dýpstu rök þess-
arar sundurleitu aldar.
Bækur Ellerts
Ólafssonar
Eftir Guðmund G.
Þórarinsson
Guðmundur G.
Þórarinsson
» Framsetning Ellerts
er mjög skýr og býr
yfir seiðmagni. Í raun
væri mikill ávinningur
að því að þessar bækur
hans væru gerðar að
kennsluefni í skólum.
Höfundur er verkfræðingur.
Hvar er næsta
verkstæði?
FINNA.is