Morgunblaðið - 05.07.2022, Qupperneq 15

15
MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 5. JÚLÍ 2022
Sjóferð Nokkrir ferðamenn voru á fleygiferð á hafi úti, skammt frá Hörpu, þegar ljósmyndara bar að garði. Ferðamönnum hefur fjölgað verulega hér á landi að undanförnu.
Arnþór
Í nýjasta riti Kjara-
frétta Eflingar er að
finna samanburð Ís-
lands við aðrar Norð-
urlandaþjóðir. Áhersl-
an er á opinber útgjöld
ríkjanna til ýmissa
málaflokka. Þar kemur
fram að opinber útgjöld
á Íslandi sem hlutfall af
landsframleiðslu séu
gjarnan lægri en í hinum norrænu
ríkjunum. Niðurstaða Eflingar er sú
að velferðarríkið á Íslandi sé „veiga-
minna og vanbúnara en tíðkast á hin-
um Norðurlöndunum“.
Fullyrðing: Ísland getur ekki talist
vera norrænt velferðarríki.
Velferð þjóða er víðtækt hugtak og
tekur til margra sviða mannlífsins.
Einn þáttur í mati á velferð getur
verið að skoða opinber útgjöld til vel-
ferðarmála, eins og Efling gerir.
Heildstætt mat tekur til fleiri þátta.
Ef fullyrða á um velferð þjóða er
nærtækara að skoða útkomur í þeim
málaflokkum sem eru undir, en ekki
bara beint framlag hins opinbera til
þeirra.
Er velferð á Íslandi?
Byrjum á því að skoða efnisleg lífs-
kjör almennings. Nærtækasti sam-
anburðurinn er kaupmáttarleiðrétt
landsframleiðsla á mann, sjá mynd 1.
Eins og sjá má eru lífskjör hér mjög
áþekk öðrum Norðurlandaþjóðum.
Til ársins 2019 voru þau sambærileg
Danmörku en nokkurt bakslag varð
hér árið 2020. Það er rétt að láta þess
getið að samanburðurinn nær til árs-
ins 2020, en frá því hefur efnahag-
urinn tekið hraustlega við sér hér-
lendis.
Á mynd 2 sést hlutfall þeirra sem
töldust vera fátækir í hverju landi
fyrir sig. Ísland sker sig nokkuð frá
öðrum Norðurlöndum að þessu leyti,
en fátækt mælist hvergi minni í
heiminum en meðal Íslendinga. Þá er
jöfnuður meiri hér en á Norður-
löndum, bæði fyrir og eftir tekju-
tilfærslur. Ísland stendur einnig
fremst í þessum samanburði hvað
varðar atvinnuþátttöku og langtíma-
atvinnuleysi skv. OECD.
Ef litið er á besta einstaka sam-
ræmda mælikvarða á velferð þjóða,
lífsgæðavísitölu OECD (e. OECD
Better Life Index), sést að Ísland
stenst mjög vel samanburð við Norð-
urlöndin sbr. mynd 3. Heilt yfir
mælist velferð mest í Noregi en Ís-
land kemur þar skammt á eftir og
raðar sér framar Svíþjóð, Finnlandi
og Danmörku.
Vissulega eru einstakir undirliðir
þar sem Ísland stendur verr að vígi,
t.d. jafnvægi atvinnu- og einkalífs og
menntun. Aftur á móti er staða þjóð-
arinnar góð í umhverfis- og atvinnu-
málum. Þá er rétt að taka fram að
fullyrðingar í grein Eflingar um lágt
framlag til heilbrigðismála og sam-
drátt í opinberum útgjöldum til
málaflokksins eru rangar.
Niðurstaða: Velferð á Íslandi
stenst vel samanburð við Norður-
lönd. Fullyrðing Eflingar er röng.
Grundvallarmisskilningur
um lífeyrismál
Í grein Eflingar er einnig fjallað
um lífeyrismál og samanburð þeirra
við aðrar Norðurlandaþjóðir. Áhersl-
an er á opinber framlög til lífeyris-
mála og dregin sú ályktun að lífeyr-
iskerfi Íslendinga tryggi ekki kjör
lífeyrisþega og sé í raun svik við þá.
Fullyrðing: Lífeyrisþegar á Ís-
landi búa við skert kjör í samanburði
við aðrar Norðurlandaþjóðir þar sem
opinber framlög eru óvenjulág.
Sjóðsöfnunarkerfið á Íslandi
byggist á því að allir vinnandi lands-
menn safna í sjóði yfir starfsævina til
að standa undir eigin eftirlaunum og
í sumum tilfellum eftirlaunum ann-
arra. Það er ólíkt lífeyriskerfum
margra Vesturlandaþjóða að þessu
leyti. Grein Eflingar fjallar um al-
mannatryggingar sem er þáttur hins
opinbera í lífeyriskerfinu. Sá hluti er
fjármagnaður með skatttekjum og er
sk. gegnumstreymiskerfi.
Þessi hluti lífeyriskerfisins hefur
dregist saman vegna þess að tekjur
Íslendinga hafa almennt hækkað
undanfarna áratugi. Afleiðingin er sú
að hlutfallslega fleiri launamenn
(með mótframlagi atvinnurekenda)
hafa safnað fyrir eigin lífeyris-
greiðslum áður en komið er á eft-
irlaunaaldur, án opinberra framlaga.
Þá hefur orðið breyting á al-
mannatryggingakerfinu, sem áður
tryggði hverjum og einum greiðslur
óháð tekjum, en er í dag notað sem
jöfnunartæki til að tryggja lífeyr-
isgreiðslur þeirra sem þurfa helst á
þeim að halda. Íslenska lífeyr-
issjóðakerfið var metið besta lífeyr-
iskerfi heims af ráðgjafarfyrirtækinu
Mercer árið 2021. Í skýrslu Mercer
kemur fram að lífeyrisgreiðslur hins
opinbera séu hlutfallslega lágar sem
er kostur og keppikefli annarra
þjóða að ná sama árangri þar.
Lífeyrisþegar best staddir hér
Í þessu sambandi er rétt að taka
fram að eigur lífeyrissjóðakerfisins,
sem standa undir framtíðarlífeyr-
isgreiðslum, námu 195% af VLF á Ís-
landi borið saman við 58% í Finn-
landi og 56% í Danmörku árið 2020
skv. OECD. Gögn fyrir Svíþjóð og
Noreg eru ekki tiltæk. Lífeyr-
issjóðakerfi Íslendinga er því sjálf-
bærara en annarra Norðurlanda-
þjóða og fyrir vikið útheimtir það
ekki eins mikla aðkomu hins op-
inbera.
Á mynd 4 sést hvernig kerfið þjón-
aði þeim sem voru á eftirlaunum í
samanburði við aðrar Norður-
landaþjóðir. Eins og sjá má eru
tekjur lífeyrisþega hvergi meðal
Norðurlandanna eins nálægt því og
hér að vera þær sömu og vinnandi
launamanna. Þá er fátækt meðal líf-
eyrisþega hvergi minni í þeim sam-
anburði.
Niðurstaða: Opinber framlög til
lífeyrisþega á Íslandi eru lægri en í
öðrum ríkjum Norðurlandanna
vegna þess að kerfið er að mörgu
leyti betra og sjálfbærara og út-
heimtir ekki eins mikla meðgjöf
skattgreiðenda. Kjör lífeyrisþega á
Íslandi eru að jafnaði betri en hjá
hinum Norðurlandaþjóðunum. Full-
yrðing Eflingar er röng.
Eftir Gunnar
Úlfarsson og
Jóhannes
Stefánsson
» Lífeyrissjóðakerfi
Íslendinga er því
sjálfbærara en annarra
Norðurlandaþjóða og
fyrir vikið útheimtir það
ekki eins mikla aðkomu
hins opinbera.
Jóhannes
Stefánsson
Gunnar er hagfræðingur
Viðskiptaráðs. Jóhannes er
lögfræðingur Viðskiptaráðs.
Er Ísland ekki norrænt velferðarríki?
Gunnar
Úlfarsson
2.Fátækt er hvergiminni en á Íslandi og jöfnuðurmestur afNorðurlöndum
A: Hlutfall þeirra sem bjuggu við fátækt árið 2019* B: Gini-stuðullinn árið 2018*
10%
8%
6%
4%
2%
0%
Ísland Danmörk Finnland Noregur Svíþjóð
55
50
45
40
35
30
25
20
15
10
5
0
IR
L
S
V
K
A
U
T
S
V
N
C
Z
E
IS
L
S
W
E
F
R
A
B
E
L
N
L
D
N
O
R
D
N
K
F
IN
P
O
L
IT
A
E
S
T
L
V
A
H
U
N
D
E
U
P
R
T
E
S
P
O
E
C
D
G
R
C
L
U
X
*Eða nýjustu tölur
Heimild: OECD
4,9%
6,4% 6,5%
8,4%
9,3% Eftir skatta og tekjutilfærslur
Fyrir skatta og tekjutilfærslur
1. Efnisleg lífskjör Norðurlandaþjóða
Kaupmáttarjöfnuð landsframeiðsla í þús. Bandaríkjadala á mann*
65
60
55
50
45
40
35
30
25
1990 1995 2000 2005 2010 2015 2020
Heimild:
Alþjóðabankinn
Danmörk Svíþjóð
Finnland Ísland Noregur
*GDP PPP per capita
3. Velferð er næstmest á Íslandi á Norðurlöndum
Noregur
Ísland
Svíþjóð
Finnland
Danmörk
88,6
87,1
86,4
85,9
83,8
Heimild: OECD
Húsnæðismál – Tekjur – Atvinnumál – Samfélag – Menntun – Umhverfi – Lýðræðisleg þátttaka – Heilbrigði – Lífsfylling – Öryggi – Jafnvægi atvinnu- og einkalífs
Vísitala allra undirliða velferðar og heildarskor 2020 (OECD Better Life Index)
4. Íslenskir lífeyrisþegar halda sínum tekjum
Meðaltekjur 65 ára og eldri sem hlutfall
af meðaltekjum allra þjóðfélagshópa
100%
80%
60%
40%
20%
0%
Ísland Noregur Svíþjóð Finnland Danmörk
95,0% 91,4%
86,3%
82,6%
67,4%
Meðaltekjur
Hlutfall þeirra sem
búa við fátækt
H
ei
m
ild
ir:
Pe
ns
io
ns
at
a
gl
an
ce
20
21
,O
EC
D
3,1% 4,3%
11,4%
7,2%
3,0%