Morgunblaðið - 16.09.2022, Blaðsíða 14

14
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 16. SEPTEMBER 2022
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á http://www.mbl.is/mogginn/leidarar/
Stjórnarskrár,
einkum þær
sem menn vilja
taka af þeirri alvöru
sem þær eiga skilið,
eru sjaldnast lang-
hundar. Í þær hefur
verið lögð mikil vinna
þeirra sem best
þekkja til. Þær fjalla um þýðing-
armikil grundvallaratriði sem
brýnt þótti að ekki yrði breytt á
hlaupum. Meirihluti sem skolast
inn á þjóðþing á ekki að nýta
skammvinna meirihlutastöðu til að
hrófla við mikilvægustu megin-
atriðum eins og gera má með ein-
faldri lagasetningu. Stjórnarskrá
er stuttur texti, knappur og skýr
og undirstrikar sú umgjörð að þar
er rammi í fáum orðum, sem allur
annar lagatexti þarf að standast.
Þrútnir lagabálkar þurfa að lúta
skilyrðum stjórnarskrár. Slíkum
lögum fjölgar ört og allt of sjaldan
er gerð hreinsun á því sem orðið er
óþarft og gerir tilveru almennra
borgara þunglamalega. Augljóst
er að stjórarskrá gerir mest gagn
þar sem skilyrði eru til að knýja á
um að henni sé fast fylgt. Þjóð-
félagsumgjörð sem byggist á lýð-
ræði gerir borgarana um margt
eigin herra, þar sem dómstólar eru
frjálsir og virðing þeirra fyrir
stjórnarskrárbundinni leiðsögn er
í fyrirrúmi.
Íbúar Sovétríkjanna, svo dæmi
séu tekin um hið gagnstæða,
þurftu ekki að kvarta yfir að þeirra
viðamikla stjórnarskrá væri ekki
um margt fagurlega litaður óska-
listi. Vandinn var, að allt vald var
þar á einni hendi, og þar með af-
staðan til stjórnarskrárinnar.
Túlkun hennar var á sömu hendi;
hvergi á byggðu bóli væri stjórn-
arskrá hagfelldari „þegnunum“ en
undir hatti alræðis öreiganna. En
með hana var minna en ekkert
gert. Borið hefur á tilburðum til að
breyta stjórnarskrá í óskalista, í
anda stefnuskráa fyrir kosningar.
Alþekkt er hver endalok þeirrar
aðferðar verða. Í stað þess að
horfa til að fletja stjórnarskrá út
væri líklegra til árangurs að ein-
henda sér í að sýna ákvæðum
stjórnarskrár, sem viljandi hefur
verið horft framhjá, þá virðingu
sem ber.
Formaður þingflokks Sjálfstæð-
isflokksins dró í ágætri grein hér í
blaðinu athygli að 74. grein stjórn-
arskrárinnar. Þar er öllum tryggt
félagafrelsi. Óli Björn Kárason
segir: „Allir eiga rétt til að stofna
félög í sérhverjum löglegum til-
gangi, þar með talin stjórnmála-
félög og stéttarfélög, án þess að
sækja um leyfi til þess.“ Skýrt er
tekið fram að engan megi „skylda
til aðildar að félagi“ en þó megi
með lögum „kveða á um slíka
skyldu ef það er nauðsynlegt til að
félag geti sinnt lögmætu hlutverki
vegna almannahagsmuna eða rétt-
inda annarra“. Þrátt fyrir þessi
skýru ákvæði stjórnarskrárinnar
er félagafrelsið í raun ekki virkt á
íslenskum vinnumarkaði.
Þegar mannréttindakafli stjórn-
arskrárinnar var lögfestur árið
1995 voru mikilvæg nýmæli sam-
þykkt í 2. málsgrein 74. greinar.
Þar var beinlínis kveðið á um rétt
manna til að standa
utan félaga. Litlar
eða engar breytingar
hafa hins vegar verið
gerðar á
vinnumarkaðs-
löggjöfinni síðan til
að tryggja að ákvæð-
ið næði fram að
ganga. Úrskurðir dómstóla virðast
ekki hafa tekið mið af þeim breyt-
ingum sem gerðar voru á stjórnar-
skrá.
Vinnumarkaðslöggjöf er barn
síns tíma og í mörgu úrelt. Hún
þrengir að félagafrelsinu og illa er
hægt að halda því fram að launa-
fólk hafi raunverulegt frelsi til að
ákveða hvort það standi utan stétt-
arfélags eða ekki. Þrátt fyrir að
launamanni sé heimilt að standa
utan stéttarfélags hefur lagaum-
gjörðin verið með þeim hætti að
valfrelsið er aðeins að nafninu til. Í
lögum um kjarasamninga opin-
berra starfsmanna er kveðið á um
skyldu ófélagsbundinna starfs-
manna til greiðslu iðgjalds til þess
stéttarfélags sem hann „ætti“ að
tilheyra. Á almennum vinnumark-
aði eru lögin hins vegar fremur
óskýr um hvort slík greiðsluskylda
sé fyrir hendi. Af orðalagi 2. mgr.
6. gr. starfskjaralaga má ráða að
slík skylda sé einungis fyrir hendi
þegar sérstaklega er kveðið á um
hana í kjarasamningum. Það er því
augljóst að brýnt er að breyta lög-
unum þannig að launafólk utan
stéttarfélags sé ekki þvingað til að
greiða iðgjald til félags sem það á
enga aðild að.“
Óli Björn bendir á „að í raun séu
réttindi þeirra sem standa utan
stéttarfélaga enn takmarkaðri en
ef það væri hreinlega kveðið á um
aðildarskyldu í lögum, enda væri
þeim þá í það minnsta tryggð sú
þjónusta og réttindi sem felast í fé-
lagsaðildinni“. Vinnumarkaðs-
löggjöfin gangi „þannig verulega á
félaga- og atvinnufrelsi fólks.
Hér á landi eru svokölluð for-
gangsréttarákvæði í kjarasamn-
ingum, þrátt fyrir að slík ákvæði
gangi gegn félagafrelsi launafólks.
Um er að ræða svo mikla þvingun
að leggja má að jöfnu við skyldu-
aðild að stéttarfélagi, þar sem fólk
er í raun útilokað frá tilteknum
störfum, gangi það ekki í stéttar-
félagið sem hefur forgang sam-
kvæmt kjarasamningi.“ Greinar-
höfundur bendir einnig á, að
forgangsréttarákvæði hafi í för
með sér að einstök stéttarfélög
geti komið í veg fyrir að stofnuð
verði stéttarfélög í sömu starfs-
grein á sama félagssvæði, vegna
forgangs í öll störf á svæðinu. „Hið
sama á við þegar kemur að upp-
sögnum. Í framkvæmd er enginn
munur á forgangsréttarákvæðum
og hreinum aðildarskyldu-
ákvæðum, þar sem niðurstaðan er
alltaf sú sama. Valfrelsi er for-
senda félagafrelsis og með for-
gangsréttarákvæðum er launafólk
svipt raunverulegu vali um
stéttarfélagsaðild.
Nánast öll vestræn lönd hafa
bannað ákvæði af þessu tagi með
vísan til félagafrelsis launafólks.“
Sannarlega stendur rík ástæða
til að gera þarna á breytingu og
virða með því stjórnarskrána.
Samtök atvinnulífs
virðast of meðvirk
við að skáka ákvæð-
um stjórnarskrár til
hliðar}
Ákvæði stjórnarskrár
eru ekki valkvæð
H
áskólar gegna margþættu og
þýðingarmiklu hlutverki. Þar
verður til ný og mikilvæg þekk-
ing á grundvelli margvíslegra
rannsókna auk þess sem
reynsla kynslóðanna er þar varðveitt og henni
viðhaldið. Eitt helsta hlutverk háskólanna
felst í miðlun þekkingarinnar til nýrra kyn-
slóða og samfélagsins í heild með öflugu og
fjölbreyttu kennslustarfi. Á síðari tímum hafa
háskólar í auknum mæli lagt áherslu á það
hlutverk að þjálfa hámenntaða starfsmenn í
nýjum atvinnugreinum með virku vísinda- og
rannsóknarstarfi sem er grundvöllur nýsköp-
unar og frekari framfara, hvort tveggja í at-
vinnulífinu og samfélaginu.
Þetta hlutverk og samvinna við atvinnulífið
dregur ekki úr mikilvægi hefðbundinna verk-
efna. Þeim verkefnum verður að sinna áfram.
Ný verkefni krefjast þess á hinn bóginn að háskólarnir
efli samstarf sitt og að skapaður verði grundvöllur til að
ramma inn samstarf við atvinnulífið. Þarna getur orðið
til frjór jarðvegur nýjunga og hugverka þar sem ný
fyrirtæki og nýjar atvinnugreinar spretta úr grasi.
Það er ljóst að alþjóðleg samkeppni háskóla mun
aukast á næstu árum með aukinni stafrænni miðlun
námsefnis. Fjarlægðirnar verða styttri í þessu tilliti og
valmöguleikarnir um nám um leið óþrjótandi. Það er því
mikilvægt að íslenskir háskólar standist þá alþjóðlegu
samkeppni um nemendur og hugvit.
Til að stuðla að auknu samstarfi háskólanna og efla þá
þannig enn frekar hef ég sett á laggirnar nýjan Sam-
starfssjóð háskólanna. Samstarfssjóðurinn er
ein forsenda þess að við bjóðum upp á sam-
keppnishæft háskólanám á heimsmæli-
kvarða. Þar með ýtum við úr vör ýmsum já-
kvæðum hvötum, meðal annars þeim að
skólarnir stígi frekari skref í átt að auknu
fjarnámi. Ég skynja það sterkt í samtölum
mínum við ungt fólk á landsbyggðinni hve
mikilvægt fjarnám er fyrir samfélögin þar og
valfrelsi ungs fólks um hvar það kýs að búa
og starfa. Þá má einnig nefna hvata um ís-
lenskukennslu og að aukin fjarkennsla mun
fjölga valmöguleikum þeirra sem t.d. vilja
hefja íslenskunám óháð búsetu. Hér er um
mikilvægt mál að ræða því þannig aukum við
lífsgæði út um allt land, sem mun nýtast bæði
atvinnulífinu og samfélögunum þar.
Spurningin um aukið samstarf tengist öðr-
um áleitnum spurningum um framtíð háskól-
anna. Höfum við metnað til að koma þeim í hærri gæða-
flokk? Erum við reiðubúin til að verja auknum
fjármunum í rannsóknir og vísindastarf? Getum við að
öðrum kosti virkjað hugvitið þannig að til verði nýjar út-
flutningsgreinar og vel launuð störf?
Svörin við þessum spurningum leiða okkur til sömu
niðurstöðu. Við förum þá leið sem önnur ríki hafa farið
og náð hafa mestum árangri í þróun nýrrar þekkingar og
tækni, styðjum við rannsóknir, nýsköpun og fjölbreytni í
námi um leið og við fjölgum valkostum til að styrkja
samkeppnishæfni okkar við önnur lönd.
Áslaug Arna
Sigurbjörns-
dóttir
Pistill
Sterkari háskólar fyrir betri framtíð
Höfundur er háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra.
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjóri:
Davíð Oddsson
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Ritstjóri og framkvæmdastjóri:
Haraldur Johannessen
BAKSVIÐ
Andrés Magnússon
andres@mbl.is
Þ
að hefur verið við nóg að
vera í Lundúnum síðustu
daga, ríkisstjórnarskipti
hurfu nánast í skuggann af
andláti Elísabetar drottningar, svo
lesendum fyrirgefst því þó það hafi
farið fram hjá þeim, að fyrsta verk
fjármálaráðherrans Kwasi Kwarteng
á fyrsta degi í embætti var að reka
ráðuneytisstjórann Sir Tom Scholar.
Margir embættismenn brugðust
ókvæða við brottrekstrinum, en hið
sama verður ekki sagt um Agnew lá-
varð, fyrrverandi aðstoðarráðherra í
fjármálaráðuneytinu, sem starfaði
náið með Sir Tom.
Agnew lávarður nýtur mikillar
virðingar fyrir að hafa sagt af sér í
janúar síðastliðnum, en þá kom hann
í þingið til að svara fyrirspurn um
fjársvik tengd kórónuveirulánum.
Þar sagði Agnew að hann gæti ekki
varið slælega frammistöðu ráðuneyt-
ins og harmaði hvernig „hroki, tóm-
læti og vanþekking [hefðu] lamað
gangverk stjórnarráðsins“. Hann
sagði svo af sér þar og þá, þó sökin
lægi ekki hjá honum, en slík ráð-
vendni er fágæt.
Nú skrifaði hann grein í The
Times, þar sem dró hvergi af sér í
gagnrýni á ráðuneytisstjórann fyrr-
verandi og sagði brottför hans mikið
fagnaðarefni. Hann blés á gagnrýni
frá öðrum „mandarínum“ (eins og
valdamestu embættismenn þar eru
kallaðir með vísan til kínversku keis-
arahirðarinnar) og segir þá slá
skjaldborg um sig og sína.
Lávarðurinn taldi svo upp dæmi
þess að fjármálaráðuneytið hefði að
undirlagi Sir Tom Scholar unnið gegn
fyrirmælum ráðherra og þings, sumt
ef embættismannaklíkan var á öðru
máli, annað ef það taldi völdum sínum
og áhrifum ógnað.
„Þegar ég starfaði í ráðuneyti
[Sir Tom] í nær tvö ár kynntist ég frá
fyrstu hendi meinsemdinni sem staf-
aði af launhelgum fjármálaráðuneyt-
isins. Hvort sem það dró lappirnar
eða veitti andspyrnu með aðgerða-
leysi við stofnun ráðuneytisskrifstofu
á Norður-Englandi … eða klastrið
við endurreisnarlán til fyrirtækja í
faraldrinum, allt mátti rekja það til
hans.“
Lítið virðist breytt frá því Sir
Humphrey Appleby réð ríkjum í
stjórnarráðshverfinu Whitehall í
gamanþáttunum Já, ráðherra. Þær
lýsingar voru mikið úr raunveruleik-
anum, en voru ekki síst hlægilegar
vegna forréttinda, drambs og fánýtis
í fílabeinsturnum valdsins.
En auðvitað er það grafalvarlegt
mál þegar auðsýnt er skipulegt hirðu-
leysi með fjármuni almennings og
embættismannakerfið notað til þess
að ganga gegn pólitískri stefnumót-
un, fyrirmælum þings og ráðherra.
Það er ekkert annað en tilræði við
lýðræðið sjálft.
Lýðræðishallinn eykst
Það er ekki aðeins umhugsunar-
vert í Lundúnum, því hvarvetna á
Vesturlöndum hefur þróunin verið sú
að reglubinda, staðla og stækka
stjórnsýsluna, sem færir sífellt meiri
völd í hendur embættismannastétt-
inni. En hún er ekki ábyrg gagnvart
kjósendum og skaðlaus vegna af-
glapa, svo réttmikil að nær ógerning-
ur er að hrófla við henni og brynvarin
fyrir ytri afskiptum. Það er mest
áberandi á vettvangi Evrópusam-
bandsins, þar sem hugtakið lýðræðis-
halli var smíðað, en hefur grafið um
sig í einstökum ríkjum líka.
Hér á Íslandi er velþekkt að
embættismannakerfið getur verið
óbifanlegt, ógagnsætt og valdamikið.
45 ár eru síðan Vilmundur Gylfason
kom orðinu „möppudýr“ í málið og
um svipað leyti bar ráðuneytisstjóri
lof á ráðherra sinn fyrir að „fara vel í
vasa“!
Enn er það svo að ráðuneytis-
stjórar geta orðið þaulsætnir og
heimaríkir og afar valdamiklir, langt
umfram það sem til er ætlast.
Innan úr utanríkisráðuneyti
hafa áratugum saman heyrst kvein-
stafir undan því að ráðuneytisstjór-
arnir hafi framgang starfsmanna í
hendi sér. Heilbrigðisráðuneytið hef-
ur löngum haft orð á sér fyrir að vera
á valdi embættismanna, eins og vel
sást á dögum heimsfaraldurs, þegar
ráðuneytið var farið að senda frá sér
yfirlýsingar eins og það væri embætti
og eitthvað annað en skrifstofa ráð-
herra. Og hvað má þá segja um Guð-
mund Árnason, hinn valdamikla
ráðuneytisstjóra fjármálaráðuneyt-
isins, sem árið 2016 hótaði alþingis-
mönnum í fjárlaganefnd æru- og
eignamissi án þess að fá svo mikið
sem áminningu?
Stjórnmálamenn, bæði í stjórn
og stjórnarandstöðu, gangast við því
að ofríki embættismanna geti verið
vandamál og hugsanlega kunni ráðið
að vera að þeir fái tímabundna skip-
un, séu reglulega færðir milli ráðu-
neyta, séu skorður settar um önnur
samhliða störf eða ámóta. Aðrir segja
tímabært að endurskipuleggja
stjórnarráðið með það fyrir augum að
draga það úr 19. öld inn í hina 21. En
það er örugglega engin hætta á að
nokkur verði rekinn hér.
Möppudýr kerfisins
og lýðræðishallinn
Whitehall Sir Tom Scholar situr fyrir svörum í þinginu, en hann átti frama
sinn m.a. að þakka Gordon Brown og reyndist enginn Íslandsvinur í hruninu.