Morgunblaðið - Sunnudagur - 07.08.2022, Blaðsíða 14

HINSEGIN DAGAR
14 MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 7.8. 2022
Á
efri hæðinni á Bakabaka í
Bankastræti eru erlendir ferða-
menn í bland við Íslendinga að
skrafa og hlæja yfir kaffi og
bakkelsi. Við gluggann situr
viðmælandinn minn, Mars M. Proppé, kynseg-
in eðlisfræðingur sem starfar nú fyrir Sam-
tökin ’78. Hán heilsar blaðamanni sem byrjar á
að klúðra samtalinu með því að heilsa „sæl“ en
ekki sælt. Svo lengi lærir sem lifir og Mars er
fljótt að fyrirgefa. Samtalið fer á flug og við
ræðum um líf háns sem kynsegin manneskju,
um fordómana, bakslagið og baráttuna fyrir
réttindum hinsegin fólks.
Bláu og bleiku tímabilin
Mars er sem fyrr segir kynsegin, sem þýðir að
hán skilgreinir sig hvorki sem konu né karl-
mann. Hán var hins vegar alið upp sem stelpa.
„Ég var alið upp í miklu frelsi og gekk jafnt í
kjólum sem buxum og lék mér bæði með dúkk-
ur og bíla. Ég tók mín bláu og bleiku tímabil,
eins og flest börn. En á unglingsárunum fann
ég að fólk var með ákveðnar væntingar til mín
sem stelpu en ég pældi ekki í því hvernig mér
liði með það. Ég fór meira að reyna að passa
inn í og fylgja settum reglum og viðmiðum,
eins og var búist við af unglingsstelpum fyrir
um tíu árum. Það var ekki fyrr en ég fór að
pæla í femínisma í menntó að ég áttaði mig á
því hve væntingar fólks væru kynbundnar.
Mér fannst það óþægilegt en vissi ekki alveg af
hverju,“ segir hán og nefnir að Free the
nipple-byltingin var þá í algleymingi og síðar
tók Me too-byltingin við.
Um átján ára aldur fór Mars að skilja betur
sínar tilfinningar og átta sig á hvað hán vildi.
„Ég held að ég hafi ruglað svolítið saman hjá
mér mínum forsendum og femínismans í heild.
Mér fannst eðlileg pæling að konur mætti
njóta sömu fríðinda og karlar, með því að vera
berar að ofan og slíkt. En mínar tilfinningar
voru þannig að mér fannst ég ekki passa inn í
kvenhlutverkið. Ég hélt þá að engin kona vildi
vera með brjóst, eða vildi vera í þessu kven-
lega hlutverki, því mér leið þannig og fannst að
öllum hinum hlyti líka að líða þannig. En ég
hef lært mikið síðan og veit að auðvitað finna
margar konur sig vel í þessum kvenleika. En
ég vildi losna við þetta mót. Og fyrir mér pöss-
uðu brjóst ekki inn í mína lífsmynd.“
Óþægilegt inni í stelpuboxi
„Til að byrja með vissi ég lítið um þetta, þekkti
ekkert trans fólk og var ekki inni í hinsegin
samfélaginu. Eftir menntaskóla fór ég að
vinna á vinnustað sem var mjög hinseginvænn
og umgekkst ég þá meira hinsegin fólk. Ég
byrjaði að afla mér meiri upplýsinga um hin-
segin fólk og fann að ég hafði mikinn áhuga, og
þá sérstaklega á trans fólki. En ég skildi ekki
alveg af hverju ég hefði þennan áhuga því ég
var búið að bíta það í mig að ég væri kannski
bara stelpa sem væri aðeins öðruvísi en hinar
stelpurnar. Þegar ég fór að kynna mér þetta
betur og sá að það voru fleiri box fór mér að
finnast óþægilegra og óþægilegra að vera inni
í þessu stelpuboxi. Ég prófaði í smátíma að
máta mig inni í strákaboxinu en sá fljótt að það
passaði ekki heldur,“ segir Mars og segist hafa
velt því fyrir sér í nokkurn tíma að hán væri
hvorki stelpa né strákur.
„Það var lítið verið að ræða kynsegin fólk,
hvorki hér né erlendis og lítið af fyrirmyndum.
En það hefur breyst gríðarlega á síðustu fimm
árum eða svo. En það olli mér miklum áhyggj-
um á sínum tíma og ég átti erfitt með að sjá
hvernig mín framtíð yrði ef ég myndi koma út.
Ég átti við mig alvarlegt samtal um hvort ég
vildi koma út, því kannski væri léttara að vita
þetta innst inni en segja engum. Kannski yrði
lífið auðveldara ef ég myndi þykjast og reyna
að passa inn í samfélagið. Þykjast vera kona
eins og allir héldu að ég væri. En ég er mjög
ánægt með það í dag að hafa komið út. Ég
hugsa oft til þessa innra samtals því að það að
vera úti hefur verið erfiðara en mig óraði fyrir
en líka mjög gefandi,“ segir hán og segist síðan
þá hafa verið aktíft í baráttu fyrir réttindum
hinsegin fólks.
„Ég er mjög glatt að hafa fengið tækifæri
til að vera hluti af þessari baráttu. Með því
að koma út var ég óhjákvæmilega að velja að
vera aktívisti allt mitt líf,“ segir hán og
bendir á að vissulega hafi hán verið tilbúið
að taka það hlutverk að sér, en að slíkt sé
ekki sjálfsagt. Ekki sé hægt að ætlast til
þess að kynsegin fólk gerist aktívistar ein-
ungis vegna þess að þau séu kynsegin.
Ekki bara dans á rósum
Mars var um nítján ára gamalt þegar hán
kom út sem kynsegin manneskja gagnvart
sínum nánustu.
„Ég fór þá til Ástralíu í þrjá fjóra mánuði
sem var mjög gott því ég gat tekið mig út úr
samfélaginu hér heima og byrjað að taka mig
út fyrir hlutverk kynjatvíhyggjunnar þar sem
enginn þekkti mig. Ég fann þá hvað þetta var
mikilvægt og hvað það var mikill léttir að fá
að vera opið með það að vera kynsegin. Þegar
ég kom heim fór ég að koma út opinberlega og
notaði næstu mánuði til að vinna í því að til-
kynna fólki að ég væri ekki kona og þau
mættu vinsamlega nota önnur fornöfn fyrir
mig. Það vafðist alveg fyrir sumu fólki, sér-
staklega eldra fólki. Unga fólkinu, sem er
ekki með eins fastmótaða heimsmynd, fannst
það léttara,“ segir hán og segir að foreldrar
sínir hafi í upphafi átt svolítið erfitt með þess-
ar fréttir.
„Það var aðallega af því að þau skildu ekki
hvað þetta væri. Það var mikil fræðsla sem
þurfti að eiga sér stað. Eftir að ég fræddi þau
og sagði þeim frá mínum tilfinningum hefur
þetta ekki verið vandamál. Þau spyrja margra
spurninga sem er skiljanlegt, en auðvitað er
þetta ný umræða hjá fólki yfir fertugt eða
fimmtugt. Það er skiljanlegt að þau ættu erfitt
með þetta, en á móti fannst mér erfitt að svo
væri. Þetta var ekki bara dans á rósum. Þarna
var ég loksins búið að finna sátt og fannst óþol-
andi að þau skildu ekki ná því strax, en það
kom með tímanum,“ segir hán og bætir við að
hán segist samt hafa fundið fyrir mótstöðu og
fordómum úr öðrum áttum.
Buðu háni sálfræðiaðstoð
„Ég byrjaði í háskóla þarna um haustið og
rakst þar strax á veggi. Þar var ekki gott við-
mót gagnvart því að vera hinsegin. Þetta hefur
verið frekar strembið, sérstaklega síðan ég fór
að tjá mig opinberlega hvað stofnunin væri aft-
urhaldssöm og ósanngjörn gagnvart hinsegin
nemendum,“ segir hán og nefnir að þarna
vanti að fræða kennara um hinsegin málefni.
„Það var ekki mikill vilji hjá kennurum að
læra á fjölbreytni nemenda,“ segir hán og seg-
ist ekki hafa verið sátt við að alveg vantaði
kynhlutlaus salerni í margar byggingar. Hán
tók þá málin í sínar hendur og límdi yfir eða
fjarlægði kynjamerkingar af salernum skól-
ans.
Hvernig gekk að breyta einhverju í HÍ?
„Það gekk mjög illa. Ég sat í ýmsum nefnd-
um í háskólanum, bæði með nemendum og
starfsfólki en það bara gerðist ekkert. Fyrir
rest var ég orðið svolítið leitt á að heyra sömu
afsakanirnar og að engar breytingar yrðu
gerðar. Á þessum tíma var ekki hægt að skrá
sig með kynhlutlausri skráningu í skólann þó
það væri bókstaflega ólöglegt, en það er hægt
núna. Svo er ekkert mál að breyta þessu með
klósettin, en það var ekki gert.“
Hafa ekki sumar stofnanir leyst þetta með
því að hafa salerni fyrir öll kyn?
„Jú, og það væri frábært. En mér finnst allt
í lagi að hafa kynjuð klósett ef það eru einhver
ókynjuð. Þannig að ég ákvað að líma yfir allar
kynjamerkingar. Ég gerði þetta á einum degi,
en næsta morgun var búið að taka allar kyn-
hlutlausu merkingarnar niður og setja aftur
upp það sem ég hafði límt yfir. Ég hélt þessu
áfram allt þar til var setið fyrir mér og ég tekið
á teppið. Þar var mér tjáð að ég skyldi hætta
þessu og ætti bara að sætta mig við það að fara
á fatlaða klósettið. Það er samt ekki lausn á
þessum málum; að fatlaða klósettið yrði fyrir
alla minnihlutahópa. Í framhaldi fór ég með
þetta í fjölmiðla og þá fór loks eitthvað að ger-
ast og nú er verið að byggja ný klósett í sum-
um byggingum,“ segir hán, sem hafi upplifað
að hán hafi ekki alltaf verið vel liðið af starfs-
fólki skólans.
„Ég fékk enga hjálp eða stuðning frá starfs-
fólki, og auðvitað ekki krónu fyrir alla vinn-
una,“ segir hán og segist hafa verið beðið um
að hætta að nafngreina starfsfólk skólans í
samfélagsmiðlum. Hán segir að skömmu fyrir
útskrift hafi hán verið boðað á fund á fölskum
forsendum; hán hélt að hann væri til þess að
finna lausnir en á fundinum hafi hán sætt
gagnrýni af hálfu stjórnenda.
„Þau sögðu að ég væri vandamálið og end-
uðu á að bjóða mér sálfræðiaðstoð,“ segir hán
kímið.
Flakkar á milli klefanna
Eftir að Mars kom út sem kynsegin ákvað hán
að fara í brjóstnám.
„Það tók mig svolítinn tíma að átta mig á
þeim kynama sem brjóstin ollu mér. Mér
fannst þau ekki passa á mér. Ég byrjaði sum-
arið 2019 hjá transteyminu og í hálft ár fór ég í
gegnum ferli þar sem maður ræðir við lækna,
sálfræðinga og geðlækna. Þarna er vel unnið
starf þó allt gangi hægt eins og annars staðar í
heilbrigðiskerfinu, en þetta er samt framar-
lega miðað við önnur lönd,“ segir hán og segist
„Það er ekki nóg að hengja bara einn
regnbogafána á ísskápinn heldur þarf
líka að vera virk umræða um þessa
hluti. Umræða um að taka fólki eins og
það er og að fólk megi þróast með tím-
anum,“ segir Mars M. Proppé.
Ég lifi nú í
sátt við
líkama minn
Mars M. Proppé er kynsegin aktívisti. Hán kom út fyrir
nokkrum árum og hefur aldrei litið til baka, enda mjög glatt að
fá að vera hán sjálft. Mars hefur fulla trú á að framtíð hinsegin
fólks sé björt þó nú sé bakslag í baráttunni.
Ásdís Ásgeirsdóttir asdis@mbl.is