Vestfirðingur - 01.05.1989, Qupperneq 4

4
Vestfirðingur
Radarstöðin á Bolafjalli við Bolungarvík
Baráttan gegn herstöðvum
verður að halda áfram
Gils Guðmundsson í viðtali við Jón Torfason
Gils Guðmundsson var fyrst kjörinn á þing fyrir Þjóðvarnar-
flokkinn árið 1953 og átti sæti á þingi til 1956. Aftur var hann kos-
inn á þing á vegum Alþýðubandalagsins og var alþingismaður allt
til ársins 1979. Allt frá því íslendingar gengu í Atlantshafsbanda-
lagið og herinn settist hér að hefur hann staðið manna fremst í
flokki gegn hernáminu. Gils átti sæti á þingi árin 1971-1974 en þá
var við völd ríkisstjórn Ólafs Jóhannessonar og hafði ákvæði í
málefnasamningi sínum um að herinn hyrfi úr landi þótt ekkert
yrði raunar úr því á endanum. Við ætlum að fræðast af Gils um
atburðarásina þessi ár og hvað varð til þess að herinn fór ekki þá.
Hver var aðdragandi þess að
herstöðvamálið komst á
dagskrá hjá stjórn Ólafs Jó-
hannessonar?
- Eftir kosningarnar vorið
1971 þarsem viðreisnarstjórnin
svonefnda missti meirihluta
sinn var mynduð stjórn Al-
þýðubandalags, Framsóknar-
flokks og Samtaka frjálslyndra
og vinstri manna. Það sem auð-
veldaði þá stjórnarmyndun og
knúði sérstaklega á var sú
samstaða sem hafði náðst milli
þessara flokka fyrir kosning-
arnar um ákveðnar aðgerðir í
landhelgismálinu, um 50 mílna
kröfuna. Það var mikill vilji hjá
þessum flokkum, sérstaklega
Alþýðubandalagi og Fram-
sóknarflokki að ná saman ríkis-
stjórn um þetta stóra mál öðr-
um fremur. Síðan komu önnur
mál í tengslum við landhelgis-
málið eins og byggðamál og svo
krafa Alþýðubandalagsins um
herstöðvamálið. Vegna þessa
eindregna vilja um að mynda
ríkisstjórn um landhelgismálið
var aðstaðan skárri en oft áður
til að ná einhverjum áfanga í
hermálinu.
Það hafði verið svo einkenni-
legt um Framsóknarflokkinn
að á hverju flokksþingi eftir
annað voru gerðar samþykktir
um það að unnið skyldi að
brottförhersins. Hinsvegarvar
vitað allan þann tíma að ekki
var meirihlutavilji fyrir því, að
minnsta kosti ekki á þeirri
stundu, í forystu flokksins eða
þingflokki. En herstöðvaand-
stæðingar, bæði innan Fram-
sóknarflokksins og við í Al-
þýðubandalaginu, vitnuðu
náttúrulega til allra þessara
samþykkta sem æðsta stjórn
flokksins hafði gert og það
hafði sitt að segja.
Hitt var annað mál að þá eins
og alltaf var erfitt að fá fram
nokkra ákveðna samþykkt um
herstöðvamálið. Ég átti sæti í
viðræðunefndinni um stjórnar-
myndunina og ég verð að segja
það að ég varð fyrir vonbrigð-
um með þriðja stjórnar-
flokkinn, Samtök frjálslyndra
og vinstri manna, að hann var
alls ekki eins eindreginn eða
heill í þessu máli og ég hafði
vænst. Þar voru ekkert síður en
innan framsóknar menn sem
vildu fara sér hægt eða ekkert
aðhafast í þessu máli.
Hvaða menn voru það eink-
um ?
- Ég held að hvorki Björn
Jónsson né Hannibal Valdi-
marsson hafi haft mikinn áhuga
á því máli.
Magnús Kjartanson, sem þá
var í fullu fjöri og harður samn-
ingamaður, átti harðastar
rimmurnar um að ná fram af-
dráttarlausum ákvæðum um
herstöðvamálið. Hann beitti
sér af mikilli hörku og öllu sínu
atfylgi fyrir því og við Alþýðu-
bandalagsmenn fylgdum hon-
um allir einhuga og studdum
hann í kröfunni um brottför
hersins.
Þetta var nokkuð þungt fyrir
fæti en þó hafðist þetta og inn í
stjórnarsáttmálann fékkst
þetta ákvæði: „Varnarsamn-
ingurinn við Bandaríkin skal
tekinn til endurskoðunnar eða
uppsagnar í því skyni, að varn-
arliðið hverfi frá íslandi í
áföngum. Skal að því stefnt, að
brottför liðsins eigi sér stað á
kjörtímabilinu.“
Mikið var nú togast á um
þetta orðalag „skal að því
stefnt“ til að reyna að fá það út
en þetta var það ítrasta sem
virtist vera hægt að teygja menn
inn á og varð eiginlega býsna
merkilegt skref þegar gera má
ráð fyrir því að töluverður
meirihluti þingmanna var á
móti því að hreyft væri við her-
stöðvasamningnum.
En sem sagt, það voru tvö
atriði sem ollu því að það var þó
hægt að ná þessu inn,.svo loðið
sem það var, annað að hægt var
að vitna til áðurnefndra flokks-
samþykkta framsóknarmanna
um hermálið og hitt að það var
almennur vilji í þjóðfélaginu til
þess að þessir flokkar mynduðu
ríkisstjórn, sér í lagi til að færa
út landhelgina.
Landhelgismálið var sett á
oddinn?
- Já, eins og segir í stjórnar-
sáttmálanum þá skyldi land-
helgismálið hafa algeran
forgang, enda vitnuðu fram-
sóknarmenn oft í það orðalag
þegar farið var að knýja á um
efndir í herstöðvamálinu.
Reyndar voru allir sammála um
það að fyrstu mánuðirnir
skyldu fara í undirbúning land-
helgismálsins og í rauninni ekki
neinar deilur þar um. En þegar
fer að líða fram á árið 1972, eft-
ir svona eitt ár, þá förum við Al-
þýðubandalagsmenn að ýta á
að farið verði að sinna her-
stöðvamálinu. En það gekk
seint og mörgu borið við, m.a.
því að þar sem það væri við-
kvæmt innan sumra stjórnar-
flokkanna þá mætti ekki rjúfa
eininguna um landhelgismálið.
Það er ekki fyrr en vorið 1973
sem loksins er hægt að knýja
fram að ósk um endurskoðun
varnarsamningsins var send til
Bandaríkjastjórnar.
Pað hefurþá tekið hátt í ár að
ná þvífram í ríkisstjórninni?
- Já, við létum okkur lynda
fram á árið 1972 að landhelgis-
málið hefði algeran forgang.
Síðan gekk það í kröfugerð og
rekistefnu í nærri heilt ár fram á
vor 1973 að fá endurskoðunar-
kröfuna fram. Ósk ríkisstjórn-
arinnar um endurskoðun samn-
ingsins var formlega borin fram
í lok júnímánaðar 1973.
Atlantshafsbandalagið lét til
sín heyra um málið og fram-
kvæmdastjóri þess á þönum
milli landa til að vara við því að
herinn væri látin fara: Þrátt fyr-
ir það að hann hefði afskipti af
málinu lá fyrir að viðræðurnar
færu fram á milli íslendinga og
Bandaríkjanna því þær áttu að
snúast einvörðungu um veru
hersins hér en ekki aðildina að
Nató. Allt árið 1973 er þetta
mál mikið í sviðsljósinu og það
kemur varla út það eintak af
Morgunblaðinu að ekki sé
hamrað á því að hcrinn megi
ekki fara.
Þverbrestir innan stjórnar-
flokkanna fara að koma í ljós
þegar leið á árið 1973 og var
sýnt að verulegur ágreiningur
væri milli stjórnarflokkanna í
herstöðvamálinu og ekki þurfti
að spyrja um afstöðu Alþýðu-
og Sjálfstæðisflokks. í ára-
mótagreinum formanna stjórn-
málaflokkanna komu fram
ólíkar áherslur og gaf það vís-
bendingar um að harðar deilur
væru framundan um herstöðva-
málið.
Þá kemur Varið land til sögu-
nnar. Ekki veit ég um undir-
búning þeirra en ég held að það
hafi verið í ársbyrjun 1974 sem
forsprakkar Varins lands eru
búnir að skipuleggja undir-
skriftaherferð sína til stuðnings
hernum. Þeir höfðu skipulagt
sig býsna vel, hófu snögga sókn
og varð ótrúlega mikið ágengt.
í yfirlýsingu þeirra stóð m.a.:
„Við undirrituð skorum á ríkis-
stjón og Alþingi að standa vörð
um öryggi og sjálfstæði íslensku
þjóðarinnar með því að treysta
samstarfið innan At-
lantshafsbandalagsins, en
leggja á hilluna ótímabær
óform um uppsögn varnar-
samningsins við Bandaríkin og
brottvísun varnarliðsins“.
Skömmu áður en Varið land
birtir niðurstöður sínar leggur
Einar Ágústsson utanríkisráð-
herra fram tillögur í ríkisstjórn-
inni um brottför hersins í
áföngum. Þessar tillögur eru
síðan ræddar í ríkisstjórn og
stjórnarþingflokkunum og eftir
miklar umræður næst á endan-
um, 22. mars, samkomulag um
viðræðugrundvöll við Banda-
ríkjamenn. Viðræðugrund-
völlur þessi sætir gagnrýni úr
tveimur áttum. Annars vegar
frá þeim sem telja tillögurnar
„ábyrgðarlausar“ og tryggi eng-
an veginn öryggi íslands", eins
og fulltrúar stjórnarand-
stöðunnar í utanríkismála-
nefnd komst að orði. Morgun-
blaðið telur samninginn „svik
við íslensku þjóðina og öryggis-
hagsmuni hennar. “ Á hinn bóg-
inn gagnrýna ýmsir herstöðva-
andstæðingar tillögurnar harð-
lega, telja þær óljósar og tákna
undanhald og jafnvel hrein svik
við ákvæði málefnasamnings-
ins um þessi efni.
Þegar þetta samkomulag er
nýgert eru birtar niðurstöður
Varins lands en 55.522 einstakl-
ingar skrifuðu undir stuðnings-
yfirlýsingu við veru bandaríska
hersins hér á landi. Árangur
þeirra var satt að segja verulegt
áfall fyrir okkur sem höfðum
verið að berjast fyrir því að
losna við herinn.
Hvernig skýrir þú árangur
Varins lands?
- Þeir skipulögðu sig vel,
tókst t.d. að ná í forystumenn á
hverjum stað, atvinnurekend-
ur, forstöðumenn fyrirtækja og
stofnana og beita þeim fyrir sig.
Morgunblaðið hefur líklega
verið ennþá sterkara á þeim
árum en nú og það hafði hamast
til stuðnings herliðinu allann
stjórnartímann. Svoerueinsog
oft vill verða margir smeykir
við allar hugsanlegar breyting-
ar.
En innrás Sovétmunna í
Tékkóslóvakíu 1968. Heldurðu
að hún hafi haft eitthvað að
segja íþessu sambandi?
- Já, á sínum tíma hafði hún
afarslæm áhrifog sljóvgaði alla
baráttu lengi á eftir. Enda var
oft vitnað til þeirra atburða í
Morgunblaðinu og víðar.
Eitt atriði enn. í ársbyrjun
1974ganga margirforystumenn
í framsóknarfélögum og Fram-