Helgarpósturinn - 28.03.1980, Blaðsíða 1

blað 2
___hefgarpásturinn______________
Föstudagur 28. mars 1980
Snævi þakið Álftanesið hvilir i tiginni
einsemd daginn sem við Friðþjófur heim-
sækjum forsetann. Hvita mjöilina á þaki
Bessastaðastofu ber við bláan himin, en
úti er ekkert kvikt utan ráðsmaður stað-
arins og heimilishundur.
Ung stúlka hleypir okkur inn i bjarta
viðhafnarstofu, þar sem skær síðvetrar-
sólin leikur sér á gylltum stólbrikum og
myndarömmum.
Forsetinn birtist von bráðar, elskulegur
og blátt áfram.
Eftir að við höfum aðeins litið inn f
biómaskáia og bókhlöðu veröur það ofan á
að samtal okkar skuli fara fram i einu
horni viöhafnarstofunnar þar sem eru
sófar og kaffiborö I kóngastil.
,,Við erum hér aldrei hversdagslega”,
segir Kristján. Hann sýnir mér aöeins upp
I einkaibúð þeirra á loftinu fyrir ofan eftir
að hafa gert frú sinni viðvart með þvi aö
kalla „Dóra, Dóra!”. Þar rikir alit annað
andrúmsloft. i andstæðu við léttan hefð-
arstilinn niðri er hér þyngri og jarðbundn-
ari svipur, og málverkin dimm og mögn-
uð — Jóhannes Geir, Kjarval og Kristján
Daviðsson o.fi.
Frú Halldóra. hlær stillilega við gestun-
um. Þegar hún heyrir að ég sé'send út ai
örkinni til að kryfja sálina i eiginmanni
hennar þá segir hún: ,,Þú getur þá
kannske sagt mér heilmikið um hann sem
ég veit ekki.”
En úr þvi varð litið, þvf eftir þessa dag-
stund með forsetanum var mér oröið ljóst
að sá maður sem i tólf ár er sameiningar-
tákn þjóðar sinnar ber ekki innstu hug-
renningar sinar á torg. Hin æðsta veg-
semd krefst mikils sjálfsaga og háembætt-
ismaðurinn verðuroft aö sveigja persónu-
legar tilfinningar og duttlunga til sam-
ræmis við kröfur starfsins. Hann getur
heldur ekki i viötali iátið móðan mása um
menn og málefni — allt sem hann segir
verður að vera óaðfinnanlegt.
Kristján Eldjárn hefur verið mjög far-
sæll maöur á lifsleiöinni. Varla haföi hann
lokið stúdentsprófi, þegar stjórnvöld
minntust þess, að landið skorti fornleifa-
fræðinga og buöu hinum unga manni
sæmilegan styrk til slíks náms. Hvarf
hann þá frá fyrri ætlun sinni að gerast
enskukennari. Seinna varð hann þjóð-
minjavörður I rétt tuttugu ár, eða þangað
til hann sveif inn i forsetaembættið á yfir-
burðafylgi. Hann giftist fremur seint, um
þritugt, en hjónabandiö lukkaðist vel.
(„Við erum bæði svo venjulegar mann-
eskur” segir hann) og börnin fjögur eru
öll virk og skapandi:Þórarinn hefur vakið
athygli meðal yngri ljóðskáldanna, Ólöf
stjórnar bóksölu stúdenta af myndarskap
og þýðir sjálf bækur, Sigrún er teiknari og
grafíker, en sá yngsti Ingólfur, finnur sér
sjálfsagt eitthvað til.
Það er heldur ekki hægt aö segja að
Kristján sé veðurbarinn og úfinn eins og
ýmsir sem lent hafa á krókóttari stigum
— hann er glaðlegur og viröist#liða prýði-
lega, og gjarna óska öðrum þess sama,
Trúir hann á forsjónina?
„Ég get svo sem ekki neitað þvl að mér
hefur oft dottið i hug að eitthvert gott afl
héldi verndarhendi yfir mér — og ég held
að það sé hollt fyrir hvern mann að hugsa
sér slikt,” svarar hann.
I raun og veru treystir hann sér þó ekki
til að skýra orsakasamhengi ævi sinnar.
Hann heldur þvi til dæmis fram, að það
sé mestan part tilviljun hvernig konur og
karlar veljist saman, hver felli ástarhug
til hvers.
„Fólk vafsast fram og aftur. Þú ferð i
gönguferð einn sunnudag og þá kynnistu
persónu, sem þú heföir annars aldrei hitt.
Eöa það eru tveir rútubllar að leggja af
stað norður — og það skiptir sköpum upp i
hvorn þú sest.”
Ekki vill hann með nokkru móti fara
lengra út i þá sálma og náttúrlega alls
ekki segja mér hvort hann hitti konuefni
sitt I rútubil eða á gönguferð, en hinsveg-
ar er forði hans af málsháttum og visum
jafnóþrjótandi á þessu sviði sem öðrum,
þótt ekki verði tiundað hér.
Siðan vikur hann tali að einkennilegum
tilviljunum ævi sinnar: „Fyrir nær tólf
árum voru forsetakosningar á Islandi.
Kosiö var um tvo frambjóöendur, oghaföi
annar betur og annar miður, eins og geng-
ur. Siöan liða öll þessi ár, og þá má kalla
að verði meðal siðustu embættisverka
hins fyrrnefnda aö gera hinn siðarnefnda
að forsætisráöherra. Margir hafa haft orð
á aö þetta sé athyglisverð rás sögunnar,
og ég held að þessum tveimur mönnum
hafi þótt býsna merkilegt.”
Og ekki óskemmtilegt? „Nei, það veit
heilög hamingja, ööru nær.”
Svo skritið er það, aö Kristján varíá sin-
um tima kjörinn sem maður alþýðunnar
móti fulltrúa úr hópi stjórnmálamanna.
Nú er Kristján að hætta, en Gunnar Thor-
oddsen aftur á móti oröinn maður alþýð-
unnar.
Eftir að hafá fariö nokkrum orðum um
duttlunga örlaganna og vitnað I Einar
Ben.: „Höpp og slys bera dularliki”, segir
Kristján:
„Það er undarlegt að minnast þess, þeg-
ar Nixon og Pompidou héldu fund sinn hér
á tslandi og tveir voldugustu menn heims-
ins sátu saman kvöldverðarboð hér á
Bessastöðum. Fáum mánuðum seinna
voru þau umskipti oröin að Pompidou lá á
banabeði, en Nixonvar fallinn á Water-
gatemálinu.”
Þótt Nixon sé fallinn stendur enn fugl
hans I stofu Bessastaða, handgerður úr
postulini.
„Fuglinn var borinn hér inn i feykistór-
um kassa” segir forsetinn, „og börnin
min ætluöu að ærast úr hlálri, en sann-
leikurinn er sá að þetta er listasmiði og ó-
skaplegur vandi aö búa þetta til”.
Snemma beygist krókurinn, segir mál-
tækið, og ég spyr Kristján hvort hann hafi
þótt forsetalegur i vöggu. Hann telur það
af og frá. „Sem barn var ég með afbrigð-
um seinþroska. Og i menntaskóla lang-
minnstur I bekknum, næstminnstur var
Björn Jónsson seinna.forseti Alþýðusam-
bandsins.”
Bekkjarsystkinin grunaði ekki að Eld-
járnsnafnið ætti upphefð fyrir höndum,
áttu til að striða honum á þvi, kölluöu
hann eldskörunginn og sögöust vera
hrædd viö að brenna sig á honum.
Hvernig er nafniö til komið?
„Það þekkist sem mannsnafn i miö-
aldaritum og merkir e.t.v. upphaflega lit-
ið verkfæri til að slá neista úr tinnu,”
svarar Kristján. „Einn af forfeðrum min-
um hét Eldjárn Jónsson, prestur til
Möðruvallaklausturs og var uppi á fyrri
hluta 18. aldar, en siöan hefur þetta verið
tekið upp af ræktarsemi. Ég heiti i höfuðiö
inga Huld Hákonardóiiir
ræðir viö
dr. Hrístfán Eidfárn
Myndir: FriOfýölur