Morgunblaðið - 26.06.1930, Page 6

Morgunblaðið - 26.06.1930, Page 6
kunni að eiga búsettan í þeim sama fjórðungi, sem hann nefndi í dóm fyrir. Áður en vorþingaskipulagið komst á, skiftist landið í sveitir, með ákveðn- um mörkum og var sveitarstjórnin í höndum sveitarhöfðingja, er jafnframt háðu dómþing, samhliða þeim dóm- þingum, er landsmenn höfðu stofnað með ráði sveitarhöfðingja hver á sín- um stað. Af þessu stafar það, að til eru í landinu nöfn á þingstöðum miklu víðar en vorþing voru háð. Með vorþingaskipulaginu breyttist þetta þannig, að eftirleiðis skyldu ekki aðrir nefna í dóm á þingum, eða stýra sakferlum, heldur en alþingishöfðingj- arnir, en ferill sakar var að mínu áliti það, að höfðingjarnir háðu fjeránsdóm og sáu um, að eigur sekra manna væru gerðar upptækar. Afleiðingin af samkvæðinu, sem krafist var í lögrjettu, til þess að nýmæli gæti orðið að lögum, var sú, að fleiri eða færri höfðingjar höfðu oft ýms áhugamál, er ekki varð fram- gengt. Á 10. öld var kristniboð rekið af miklu kappi í Norðurálfunni, og alls staðar þar, sem kristni komst á, var hún lögboðin og allir urðu að láta skírast. I>essi siður, að lögbjoða trú, skoða jeg að verið hafi óþektur meðal Ásatrúarmanna, eins og eðlilegt var, þar sem guðimir voru margir, og einn var vinur Þórs, annar blótaði Frey o. s. frv. Til þess að standa á móti kristn inni og tryggja það, að Ásatrúin gæti haldist óáreitt í landinu, mun það hafa verið áhugamál margra manna, að Ásatrúin væri lögboðin á sama hátt og átti sjer stað um kristnina. Þegar Þórður gellir kom fram með tillögu sína um skipun fjórðungsdóma, þótti öllum það hin mesta nauð- syn. Munu þeir, sem lögfesta vildu Ásatrúna, þá hafa notað tækifærið, og sett það sem skilyrði fyrir samkvæði sínu um fjórðungsdómana, að trúin yrði jafnframt lögfest. Og það varð með þeim hætti, að þrjú höfuðhof skyldu vera í hverri vorþingssókn. — Skyldu allir gjalda hoftoll, en Alþing- ishöfðingjarnir, er til þess tíma höfðu verið kallaðir landsmenn, varðveittu hofin, og var því eftir það farið að kalla þá goða og hofgoða og þeirra tign og umdæmi, er áður hafði heitið mannaforráð, goðorð. Þegar vorþingin voru sett í lögum, áttu goðarnir í hverju vorþingi að til- kynna á næsta Alþingi vorþingsstað- inn og nafn þingsins. En þegar til framkvæmdanna kom, varð sá þrösk- uldur á vegi, að Norðlendingar gátu með engu móti komið þessu skipulagi á hjá sjer, því að þeir, sem voru fyr- ir vestan Skagafjörð, vildu ekki þang- að sækja vorþing, og þeir, sem voru fyrir norðan Eyjafjörð, vildu ekki þangað sækja þing. — Norðlending- ar fóru því fram á það að hafa vor- þingin fjögur, og var það samþykt, og goðum fjölgað þar um þrjá á þeim grundvelli, að hin tólf goðorð Norð- lendinga skyldu vera fjórðungi skerð að Alþingisnefnu. Get jeg til, að þetta hafi verið framkvæmt á þann hátt, að vorþingin í Norðlendingafjórðungi hafi skiftst á að taka þátt í dómnefn- unni, þannig að eitt vorþing hafi ár- lega setið hjá, eftir röð, er upphaf- lega hafi verið ákveðin með hlutkesti. Er þessir þrír goðar, sem bætt var við í Norðlendingafjórðungi, fóru að taka þátt í þingstörfum, gerðu þeir kröfu til þess, að sitja í lögrjettu, sv( að þeir þyrftu ekki að lúta lögum, er samþykt kynnu að vera að öðrum kosti gegn þeirra vilja. Var sú nauðsyn sam- þykt með þeim hætti, að lögrjettuskip- an skyldi jöfn úr öllum fjórðungum. Fyrir hvert forráðsgoðorð innan hvers vorþings í hinum fjórðungum lands- ins sat því eftirleiðis einn maður í lögrjettu til viðbótar hinum þremur goðum vorþingsins. Forráðsgoðorð get 'jeg til að kallað hafi verið á hverj- um tíma það goðorð, er forráðin hafði um að skipa þennan viðbótarmann í lögrjettuna. Ennfremur, að goðarnir í hverju vorþingi hafi skiftst á að hafa þessi forráð eftir röð, er upphaflega hafi verið ákveðin með hlutkesti. Hinir 12 nýju lögrjettumenn fengu jafnframt völd á lögbergsfundum um allsherjar- málin, því að skerðingin á þátttöku goðanna úr Norðlendingafjórðungi í þinghaldinu var aðeins bundin við dómnefnuna, og þau mál, er stóðu í beinu sambandi við hana, eða lýsing- ar saka og stefnur að lögbergi. Er þessar breytingar voru komnar á, voru svo fjórðungsþing sett, eitt fyrir hvern fjórðung, með þeirri und- antekning, að í Vestfirðingafjórðungi virðast takmörk Þórsnessþings ekki hafa fylgt fjórðungamörkum, eða ekki hafa náð lengra en að Hvítá í Borg- arfirði. Má ætla, að þetta hafi stafað af fjandskap þeirra Tungu-Odds og Þórðar geliis, og Tungu-Oddur hafi ráðið því, að Borgfirðingar sæktu ekki Þórsnessþing, og hafi það haldist síð- an. — 1 sambandi við það, að vald sveitar- höfðingja til að heyja dómþing var af- numið með lögum Þórðar gellis, er ekki ólíklegt, að sveitarstjórnartilhög- unin í heild sinni hafi komið til um- ræðu, og upp af því hafi sprottið hreppaskipunin í landinu. III. KRISTNITAKAN. Næsta stórbreyting á lögum lands- ins varð með kristnitökunni. Þrátt fyrir lögfestingu Ásatrúar varð ekki spornað við kristniboðinu, og hafa að sjálfsögðu þeir, er ljetu skírast, neitað að gjalda hoftoll og ekki tekið þátt í blótum. Þetta ástand, að Ásatrúarlögunum var ekki hlýtt, hefir leitt til virðingarleysis fyrir lög- um alment, og mun þar meðal annars vera að leita orsakanna til þess, að ætt- ardeilurnar og vígaferlin í landinu höfðu náð hámarki sínu í byrjun 11. aldar. Um trúarbrögð í landinu var svo komið, að höfðingjamir og lands- lýðurinn skiftist í tvo flokka, þegar þeir Gissur hvíti og Hjalti Skeggjason komu frá Noregi sumarið 1000 í trú- boðserindum Ólafs konungs Tryggva- sonar. — Neyttu þá hvorir tveggja, kristnir menn og heiðnir, heimildar innar til þess að segja sig úr lögum hvorir við aðra, eins og áður er vikið * að. Tóku kristnir menn Hall af Síðu til þess að segja upp lög fyrir sig, en Hallur fjekk Þorgeir Ljósvetningagoða, sem þá var lögsögumaður, og Ásatrú- ar, til þess að ráða fram úr málinu. Þorgeir leysti þenna vanda með því að sýna mönnum fram á, að friðinum væri slitið, og stofnað væri til styrjald ar í landinu, sem enginn gæti sjeð út yfir, ef allir hefðu ekki ein lög. Lausnin var merkileg. 1 fyrsta lagi fjekk hann trúbræður sína til þess að viðurkenna kristnina sem opinbera trú í landinu, sem var óumflýjanlegt, sak- ir ofstækis kristinna mapna um trú arbrögðin og sambandsins við útlönd í öðru lagi fjekk Þorgeir kristna menn til þess að vera því sam- þykka, að leynilega eða í heimahús- um mættu menn blóta og dýrka þá guði, er þeir vildu. Afleiðingin var því sú, að þótt landið væri kristið út á við, þá var inn á við fullkomið trúar- bragðafrelsi og fjárframlög til trú- arbragðaiðkana afnumin í lögum. Kristnitökulög Þorgeirs sýna þann- ig ekki aðeins, að hann hefir sjeð, hversu óholt það væri þjóðinni, að hafa lög, er riðu í bág við það, er fjöldi manna í landinu taldi rjett vera, held- ur einnig, að honum hefir verið það vel ljóst, að það væri skylda hans sem löggjafa, að finna ráð til þess að lög- in um trúarbrögðin gætu ekki haldið áfram að ala upp í mönnum óhlýðni við allsherjarlög, eða með öðrum orð- um endurvekja það ástand, að þess væri vandlega gætt, að setja ekki önn- ur lög en þau, er allir yrðu að viður- kenna að væru rjettmæt og allir vildu því' hlýða. Þorgeir Ljósvetningagoði undirbjó þannig jarðveginn fyrir eftirmann sinn, Skafta Þóroddsson, um að koma á friði í landinu og kepna mönnum að virða lög og rjett. Þorgeir er því einn af þeim afburðalöggjöfum þessa lands, sem sjerstök ástæða er til að minnast á þessu endnrminningaári þjóðarinnar. IV. FIMTARDÓMUR. Af virðingarleysinu fyrir lögum alment, sem áður er að vikið, hlautst það, að umbætur Þórðar gellis urðu ónógar til þess að tryggja málsúrslit, þar til fimtardómur komst á. Um stofnun hans vitum vjer ekki annað en það, sem stendur í 97. kap. Njáls sögu. Er hugmyndin þar eignuð Njáli og talið, að hann hafi borið hana fram í þeim tilgangi að útvega Hösk- uldi fóstursyni sínum goðorð. Er ekk ert því til fyrirstöðu, að það geti verið rjett, því að eins og kunnugt er, er það svo nú á dögum, að ýmsar stofn- anir eru settar á fót til þess að geta skipað ákveðna menn í embætti. Sama er og að segja um aðferðina, sem sögu- ritarinn segir, að Njáíl hafi beitt við stofnun fimtardómsins: að ala á óá- nægju manna með ástandið í landinu, að það er hið sama bragð sem ein- stakir- menn og flokkar beita enn í dag, til þess að hafa sitt fram. Hvatir Njáls voru persónulegar, eftir því sem sagan hermir. En hann hefði vitanlega engu gietað um þokað um þetta mál, ef hann hefði ekki notið styrks höfð- ingja til þess að koma því fram. Eins og kunnugt er, hafði Skafti Þóroddsson þá nýlega tekið lögsögu, en um hans daga, segir Ari fróði, urðu margir ríkismenn sekir og landflótta, af ríkis sökum hans og landstjórn. Jafnframt segir Ari, að Skafti hafi sett fimtardómslög, eins og líka höf- undur Njálu segir að hann hafi gert, enda þótt hann eigni Njáli hugmynd- ina. Það er ljóst af frásögn Ara fróða, að Skafti hefir sett sjer það mark að ljetta ættardeilunum og vígaferlunum af þjóðinni og koma lögum yfir landið. Til þess að framkvæma það, hefir hann orðið að skapa sjer þá aðstöðu, að 'hann gæti ráðið lögum og lofum landinu. En eins og títt er um mikil- hæfa og ráðríka menn, má gera ráð fyrir því, að hann hafi átt ýmsa harð- snúna mótstöðumenn meðal höfðingja Jeg geng að því vísu, að hvatir hans til þess að fylgja fram fimtardóms- lögunum, hafi verið pólitískar, og ekki aðeins miðað að því að tryggja máls- úrslit fyrir dómi, heldur jafnframt völd hans sjálfs í landinu. Þykir mjer sýnt, að það hafi verið fyrir fram ráð- ið, hverjir hinir nýju goðar skyldu vera, sem skipaðir voru, og um þann eina, sem vjer þekkjum af þeim, Hösk- uld Hvítanesgoða, tekur Njálssaga af öll tvímæli um það, að svo var. En um Höskuld er það eftirtektarvert, að sagan getur ekki um, að hann hafi dregið sjer þingmenn undan öðrum goðorðsmönnum í Rangárþingi en þeim feðgum Valgarði og Merði. — I sambandi við það, að ganga má að því vísu, að hinir nýju goðar hafi átt Skafta upphefð sína að þakka og ver- ið hans menn, bendir þetta til þess, að þeir hafi verið ráðnir í þeim á- kveðna tilgangi, að veikja völd og virðingar mótstöðumanna Skafta með því að draga þingmenn frá þeim. — Mætti geta þess til, að það hafi jafn- framt verið undirmál, að þeir tæki ekki við þingmönnum þeirra höfð- ingja, er fylgdu Skafta að málum. — Lof öll og úrskurðir lögmálsþrætu hafði verið í höndum lögbergs, þar sem rjeði afl atkvæða. En nú notaði Skafti tækifærið til þess að gera breyt- ingu á því. Um leið og Njáll, sem sjá má að þá var lögrjettumaður fyrir for- ráðsgoðorð úr Rangárþingi, bar fram fimtardómslögin, Ijet Skafti hann einn ig gera tillögu um það, að leggja sýknuleyfi og sáttaleyfi til lögrjett- unnar til þess með því að gera örðugra fyrir en áður að fá þessi lof veitt. Ennfremur að leggja úrskurð lög- málsþrætu til lögrjettunnar með þeim skildaga, að hvorir tveggja skyldu vinna vjefangseið að sínu máli og gera grein fyrir þvi á hverju þeir bygðu álit sitt um það, hvað væri lög. Eins og fimtardómujrinn miðuðu þess- ar breytingar að því að tryggja rjettarfarið, og gera ljettara fyrir að koma lögum yfir landið. Þessar tillögur allar, sem Bkafti ljet Njál bera fram á þinginu, voru þess eðlis, að allir sáu nauðsyn þeirra umbóta, sem þær fóru fram á, og með því að láta Njál, sem ekki var höfð- ingi, bera þessar umbótatillögur fram, kom Skafti í veg fyrir, að þetta vekti tortrygni, og að mótstöðumenn hans meðal höfðingjanna fengi grun um, að annað og meira lægi á bak við en aðeins umbæturnar á rjettarfarinu í landinu. Frásögn Njálu um breytíngamar á lögrjettunni er ekki í samræmi við lagaákvæði Grágásar, og sama er einnig að selgja um frásögn hennar um fimtardóminn. Stafar þetta af því, að höfundur Njálu hefir sýnilega verið ólögfróður, enda þótt hann hafi haft ánægju af að segja frá málaferl- um og málarekstri. En þetta kemur að mínu áliti ekki að sök, því að jeg skoða, að ákvæði Grágásar í þessum efnum hafi að geyma þær tillögur, er Skafti ljet Njál bera fram og samþyktar voru á þinginu. Þegar frá leið, voru ýms fleiri lof smám saman lögð til lögrjettu, og vit- um vjer um sum þeirra, að fyrir þau varð að gjalda ákveðið gjald til lög- rjettu. Má vel vera, að það hafi verið algild regla að greiða ákveðin gjöld fyrir öll alþingislof, og hafi afleiðing- in af því að sýknuleyfi og sáttaleyfi voru flutt yfir í lögrjettu, orðið sú, að önnur fjármál ríkisins hafi þá einnig verið lögð til hennar og alleherjarfjeð

x

Morgunblaðið

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.