Morgunblaðið - 03.10.1996, Síða 12

Morgunblaðið - 03.10.1996, Síða 12
12 FIMMTUDAGUR 3. OKTÓBER 1996 MORGUNBLAÐIÐ . FRÉTTIR Eldgos norður af Grímsvötnum árið 1938 kom flestum að óvörum Flúor úr gosösku getur valdið doða í búfénaði Hlaupið var um sex kílómetra breitt FLESTUM að óvörum hófst gríðar- mikið hlaup í Skeiðará 23. maí 1938. F'jögur ár voru frá síðasta hlaupi og var þá ekki vitað til þess að áður hefði liðið svo skammt á milli hlaupa. En þó menn yrðu áþreifanlega varir við hlaupið var enginn var við eldgos í jöklinum. Leiðangrar sem farnir voru í maí og lok júní þóttu hins vegar benda til að gosið hefði undir jökli norðan við Grímsvötn. í bók dr. Sigurðar Þórarinssonar jarðfræðings „Vötnin stríð“ segir að frá Kötlu og Grímsvötnum komi „stórkostleg jökulhiaup, svo stór, að ekki verða önnur slík annars staðar á jarðarkringlunni." Hlaup úr Gríms- vötnum voru almennt stærri fyrr á þessari öld en hlaup á síðari árum. Sum þeirra voru afleiðing eldgosa. Þannig er vitað með vissu um gos í Grímsvötnum 1922 og 1934. Vöxtur hófst í Skeiðará mjög skyndilega að morgni 23. maí 1938. Flóðið náði að sprengja jökulsporð- inn mikið upp og fleyta með sér all- mikiu af ísjökum, smáum og stórum. Hlaupið jókst enn næstu tvo daga og náði hámarki, að því er talið er, 26. maí. Um nóttina breiddi það gíf- urlega úr sér. Oddur Magnússon, bóndi í Skaftafelli, skráði þá í lýs- ingu sinni á hlaupinu: „Eitt öldu hafrót hér frá brekkum 2 kílómetra veg yfir hlaupið og eyralaust flóð aðra 4 kílómetra; líklega er nú há- mark flóðs.“ Hlaupið minnkaði hægt dagana á eftir. Um hvítasunnu (8. júní) var það mjög í rénun, en þó voru þá enn þungir straumálar í Skeiðará. Talið er að þegar hiaupið var mest hafi runnið 40 þúsund rúmmetrar á sek- úndu. Þegar hlaupinu lauk þöktu jakar sandinn. Hlaupinu fylgdi auk þess gífurlegt magn af aur. Eldsumbrot uppgötvuð Eins og nærri má geta höfðu jarð- vísindamenn áhuga á að kanna þess- ar miklu náttúruhamfarir. 27. maí flaug Agnar Kofoed-Hansen með þá Pálma Hannesson rektor og Steinþór Sigurðsson jarðfræðing yfir Skeiðar- ársand og daginn eftir flugu þeir yfir Grímsvötn. Þetta var í fyrsta PÁLMI Hannesson rektor tók myndina af Skeiðarársandi þegar hlaupið var í hámarki 27. maí 1938. skipti sem flogið var yfir Grímsvötn til að skoða afleiðingar Skeiðarár- hlaups. Þá kom í ljós að ekki hafði aðeins orðið mikið jökulsig í Gríms- vötnum heldur hafði orðið mikið umrót norður af Grímsvatnaöskj- unni. Um 15 km norður af Svíahnúk vestri hafði myndast mikið ketilsig og var sjálf sigtrektin næstum 1,5 km að þvermáli en þvermál milli ystu sigsprungnanna 3-4 km. Sunn- an við og samtengt þessari sigtrekt, sem var mörg hundruð metra djúp, var annað miklu stærra sporöskju- laga sig. Auk þess höfðu myndast ketilsig á Grímsvatnasléttu. Hvorki vísindamenn né íbúar í nágrenni við jökulinn urðu nokkurn tímann varir við eldgos eða ösku á jöklinum. Það er þó talið að gosið hafi, í skamma stund, náð að bijóta sig í gegnum ísinn og jökulvatnið. Bændum bent á að hýsaslát- urfénað ÖSKUFALLS frá gosinu við Bárðar- bungu hafði í gær orðið lítillega vart á Blönduósi, í Blöndudalnum og í Bárðardal. Að sögn Sigurðar Sigurðarsonar, sérfræðings á Til- raunastöð Háskólans að Keldum, getur flúor sem gjarnan berst með gosösku valdið doða í búfénaði og því hefur bændum verið bent á að hýsa sláturfénað og folöld þar sem hætta er á öskufalli. Sigurður sagði að krónísk áhrif flúoreitrunar í búfénaði væru þegar flúorinn settist í beinin í stað kalks og mýkti þau og gerði veikari. Ann- ars vegar væri um að ræða svokall- I aðan gadd þar sem tennur yxu niður j og hins vegar fætlur, en það væru hnútar sem mynduðust á fótum. „Bráðu áhrifin eru erting í öndun- arfærum af öskulofti sem andað er að sér, og erting í meltingarvegi af því sem etið er. Það getur jafnvel valdið blæðingu í meltingarvegi og blóðugum niðurgangi,“ sagði Sig- urður. Hættan er mest af vatnspollum ) Hann sagði að fíngerð aska sem ) gæti borist lengst þyrfti ekki að ) vera hættuminni en grófari aska sem félli fyrr niður. „Flúorinn binst við yfirborðið á kornunum og þá er það meira magn sem getur borist. í fyrri mælingum hefur það komið í ljós að það dreif- ist talsvert misjafnt á þau svæði þar sem öskumökkurinn fer yfir og valda því sjálfsagt einhver veðurfarsleg i skilyrði. Ef það .rignir þá er hættan minni því flúorinn þynnist svo fljótt, » en hættan er mest af vatnspollum ) sem myndast og skepnur drekka úr. Við höfum verið að ráðleggja mönnum það að fylgjast vel með veðri og vindum og hvar hætta er á að aska falli og vera þá helst á und- an henni og taka fénaðinn af beit. Það þarf kannski ekki endilega að setja hann inn, og óvíða piáss til þess, en vera við því búnir að geta L hýst ef það fellur," sagði Sigurður. ’ SIEMENS LAUGARDAGINN 5. OKTOBER FRA KL. 10-16 G RIP T U GÆSIIA! Sölusýning á hinum stórglæsilegu Siemens heimilistækjum. Þeir sem kunna gott aö meta láta tækifæri senn þetta ekkifram hjá sér fara. Ótrúleg tilboðsverð á sjónvarps-, myndbands- og hljómflutningstækium. í tilefni dagsins bjóðum víð auk þess verulegan afslátt af ýmsu öðrum heimilistækjum. Ríflegur staðgreiðsluafsláttur veittur. SM NORLANI Nóatúni 4 • Sími 511 3000 ! I I ) I

x

Morgunblaðið

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.