Þjóðviljinn - 01.12.1968, Síða 8

Þjóðviljinn - 01.12.1968, Síða 8
g SÍDA — ÞJÓÐVXXvTTNN — Suminiudaigiuir 1. desemlber 1968. GUNNAR BENEDIKTSSON AÐLJÁ FANGSTAÐAR Jón Sigurðsson I. Barátta Islendinga gegn er- lendri yfirdrottnan er sem naest því að vera .iafngömul byggð landsins, og byggðin og frelsis-' baráttan eru skýlausit af sömu rót runnar að umtalsverðu leyti. Haraldur hárfagri sendi Una Garðarsson begar á lamdnáms- öld. Rómuð er sagan af Einari Þveræingi, begar hann mælti gegn því. að Grímsey yrði af- hent Ölafi konungi Haraldssyni sem vinargiöf, en ekki ætti Ihitt að vera síður minnisvert, bótt minna hafi verið á loft haldið, þegar þeir Snorri goði og Skafti á H.iaila komu f veg fyrir, að allir rfkustu höfðingi- ar landsins þægju veizlu að Ólafs konungs, þar sem þeim var eikkert annað fyrirbúið en þvinganir með konunglegri fangavisí, svo sem raunin varð á með höfðimgja Færeyinga, sem þágu sams konar veizlu- boð, en fengu þá fyrst heim- fararíeyfi, þegar þeir höfðu játað sínar Færeyjar f vald konungi. — Snorri Sturluson mátti gjalda andstöðu sína gegn Hákoni konungi gamla með lffi sínu, og það mun hafa bjargað lílfi Sturlu bnóðursonar hans, að hann hreif dmttningu með sagnasnilld sinni.^ — Gissur Þorvaldsson hefur lönigum híot- ið ómilda dóma, sem dyggur leppur notska konungsvaldsins. En hve þunga dóma sem með sanni mætti á hann fella, þá dylia heimildir ekki, að hann lagði sig fram 'um að ná hag- kvæmum samningi fyrir íslend- inga hönd, og þaö hygg ég sanni næst, að á þessari stundu væri minni ástæða til áhyggju um sjálfstæði okkar en raun er á, ef þjóðníðingar okkar tíma væru ekki heilli í þjóð- svikum sínum en Gissur var á sihni tíð. Allt frá Gamla sáttmála og fram á 19. öld er ekki urn 6jálfstæðisbaráttu að ræða hér á landi í þeim skilningi, að stefnt værj að slitum réttar- sambamds við hið erlenda drott- invald, en það var barizt gegn löglausum yfirgangi þess á þann hátt, að vitni ber óbugaðri þjóð, og vekur þvf meiri hrifni, því skýrar sem vitað er, við hví- líkt ofurefli var að etja. t>að má nefna atburði eins og Ás- hildarmýrarsamþykkt, fö-r Ey- firðinga á Suðiunnes til hefnda eftir Jón Arason, dráp Jóns biskups Gerrekssonar, aftöku Lénharðar fógeta, orustuna við Mannskaðahól í Skagafirði. I hinum margræmdu bænar- skrám, sem konungi vwru send- ar á hörmungatímum, fólst ek'ki nein undirgeíni, hvað scm orða- lagi leið, heldur krafa. Sem hinum guðs útvalda drottnara þessa lands bar konunginum skylda til að vera vemdari þessarar þjóðar og bjargvættur á neyðarinnar stundu. Á 18. öld færist krafan frá bænakvaki á svið framkvæmda í höndum landsmanna sjálfra undir for- sjá konunglegrar náðar. Þá koma innréttingar Skúla Magn- ússonar. Jafnhliða taka hinir ác,ætustu leiðtogar að hefja áróður til að opna augu lands- manna fyrir ágæti síns lands og htífia til vegs, það sem ís- lenzkt er, og áherzla lögð á að unnlýsa hvern búbegn f land- inu um það. hvemig færa megi sér í nyt gasði þess. Þó minnumst við meðal annaiTa þeirra máganna. Eggerts Ólafs- sonar og séra Bjöms f Sauð- lauksdal. En svo glæsileg sem einstok upphlaup forfeðra okkar voru og svo dásamleg sem hún var bjartsýni Eggerts Ólafssonar og áræði og harðfengi Skúla Magn- ússonar, þá var þar ekiki um neina sjálfstæðisbaráttu að ræða í stjómmálalegum skiln- ingi. I þvf lá ekki krafa um sjálfstætt ríki á Islandi. Sú krafa verður fyrst til á 19. öld og barst til okkar með bylg.iu, sem júlíbyltingin flranska hratt af stað og flæddi norður um alla Evrópu. Þá koma hér fram á sviðið Baldvin Einarsson, Fjölnismenn og Jón Sigurðsson. Þá er hafin að hún krafan um sjálfsforræði þjóðiarinnar í með- ferð eigin mála. Á sambandsslit við Dani or vart minnzt fyrr Jón Magnússon Bjarni Jónsson frá Vogi Benedikt Sveinsson «n í upphafí þessarar aldar, og þegar fullveldissamningurinn er gerður 1918, voru slit tengsla við Danakonung langt frá þvi að vera einhuga mark að um- sömdurn 25 ára áfanga liðn- um, og það var sérstakt ástand í alþjóðamálum, sem átti mik- inn þátt í því, að sú leið var að heita mátti einhiuga valin, þegar þar að kom. II. I ár er hálfrar aldar afmæli viðurkenningar Dana á því, að Island væri sjálfistætt og full- valda ríki. En um leið og minnzt er hálflrar aldar afmælis fullveldisins, þá hvarflar hugur okkar margra til sextíu ára af- mælis hinna frægu alþinigis- kosninga 1908. Inntak þessara tveggja atburða er svo náið, að þá skiljum við þá bezt og met- um á réttastan hátt, er við at- hugum sem nánast samiband þeirra innbyrðis og tengslin við undanfara þeirra í sjálfstæðis- baráttu 19. aldarínnar. Það er fullkomin ástæða til að láta sér finnast til um það, að fullveldi okkar skyldi viður- kennt svo fljótt sem raun varð á. Jafnframt ber að veita því athygli, hve lítið vinnst á í sjáKstæðisbaráttunni fynstu sjö áratugi hennar. Þrátt fyrir þrautseiga baráttu og síendur- teknar tilraunir fá íslendingar ekki leyfi til að koma á fót eig- in háskóla, og er það á sinn hátt táknrænt, að frumvarpi til laga um stofnun háskóla er oftar synjað staðfestingar en frumvarpi um nokkurt annað efni. I fyrsta lagi sýnir það mait forustuman na okkar á gildi mennta fyrir þjóðlífslþróun okk- ar og f öðru lagi mat andstæð- ingsins á því, hvers virði sú menntastofnun myndi verða í sókninni til sjálfstæðds. Réttar- bót þessa- sjötíu ára tímabils var stiómarskráin 1874, bar sem við fengum sjálfræði um tiltekna málaflokfcaJ En hún færði ekki neina viðurkenningu íyrir raunverulegum rétti til þessara fríðinda, heldur var hún veitt fyrir konunglega náð. frelsisskrá úr föðiurhendi, eins og skáldið komst að orði. Stöðu- lögin frá 1872 voípu úrskurður danskra yfirvalda, þar sem því var skilmerkilega lýst yfir, að Island væri óaðskiljanlegur hluti Danaveldis. I vissum skilningi var sjálf- stæðisbarátta okkar í sjálfheldu frá þjóðfundinum 1851 og fram yfir aldamótin. Óánægjuradd- imar út af þeirri sjálfheldu, sem þjóðfundarfulUtrúarnir undir foruistu Jóns Sigurðssonar skópu sjálfstæðisbaráttunni með fram- komu sinni á þ.ióðfundinum, voru fleiri meðal Islendinga en margan grunar nú. I okkar augum er ljómi yfir framkomu Jóns og þeim samihug þjóð- fundarfulltrúa, er að baki stóð. En málið lá ekki alveg eins ljóst fyrir á þeirri tíð. Þjóðin átti von mikilla réttarbóta, og enginn vafi á, að miklar réttar- bætur gátu staðið til boða, ef „réttilega" hefði verið á hald- ið. En í stað árangurs, sem hefði átt að geta náðst með sveigjanleika og lempni. þá lyktar þjóðfundinum með mót- mælaihrópum, og einkunnaroi'ð barúttunnar ve-ður: „Eigi vfkja“. Á öllum tímum eru hinir mætustu menn, sem meta lítils þess háttar baráttuað- ferðir og getur brostið skilning á lífsnauðsyn slíkra starfshátta við sérstakar aðstæður. Þetta vanður allt ljásara, þegar frá líður. Það er lítill vafi á þvi, að um miðja 19. öld hefðu Is- lendingar getað aflað sér ým- issa mikilvægra réttarbóta, hefðu þeir leitað. þeirra með auðmýkt og undirgefni, reiðu- búnir að meðtaka það með þakklátu hjairta og viðurkennt það, sem Dönum fannst liggja í augum uppi, að ísland væri og hlyti alltaf að vera óað- skiljanlegur hluti Danaveldis. Þeir áttu að taka við því, sem að þeim var rétt, með því huig- arfari, sem núverandi stjóm- arvöld á íslandi taka við kart- öflum úr offlramleiðsluhaugum Bandaríkjanna. En ef til vill er síðari hluti 19. aldarinnar glæsilegasta skeiðið í sjálfstæðisbaráttu okk- ar, þrátt fyrir mikinn seina- gang í framvindu mála. Það er vert mikillar aðdáunar, hve staðfastir Islendingar voru í fylgi sínu við Jón Sigurðsson, meðan hans naut við, og sfðan við stafnu hans að honum fölln- um, ekki sigurstranglegri en sú stefna virtist vera af reynsl- unni að dæma. En meginstefna Jóns Sigurðssonar var í anda ummælanna, sem Snorri Sturlu- son lagði Einari Þveræingi í munn í hinu fræga Grímseyjar- máli. Þess þunfti fyrst að gæta að Ijá ekfci á sér fangstaðar. Jón hóf barðttu sína á réttar- grundvelli. „Jafnvel úr hlekk.1- unum sjóða má sverð f sann- leiks og frelsisins þjónustugerð“. sngði dáandi hans, skáldið Steingrfmur Thorsteinsson. Það var Jón, sem hafði soðið sér sverð úr hlekkjum Gamla sátt- mála, og það sverð mátti aldrei af hendi lata. Hvort sem réttar- bætur komu fyrr eða síðar, þé mátti aldrei af þeim grunni víkja, að réttur okkar til full- komins sjálfræðis stóð á grund- velli óhrekiandi raka sögunnar og staðfestur af samningi, sem gerður var endur fyrir löngu áf flullvalda þjóð, hafði að vísu gerzt bölvaldur í lífi þjóðarinn- ar, en hafði inni að halda óvé- fengjanlegan rétt til uppsarn- ar, ef ekki var við hann stað- ið af hinum samningsaðilanum. Þessum rétti mátti aldrei falla frá, hvers konar frfðindi sem í boði kynnu að vera. Fyrsta bóðorð baráttunnar var að ljá andstæðingnum hvergi fang- staðar. Og það átti eiftir að sannast, hve þjóðin var einhuga um þetta sjónarmið. Það var það sker, sem andstaða drott- inveldisins hlaut að brotna á í fyllingu tímans. III Upp úr sddamótunum kemur svo hvert skrefið af öðru fram á leið án nokkurra krafa um viðurkenningu Islendinga á þvi, að land þeirra væri hluti Dana- veldis. I Danmörku höfðu orð- ið stjómarskipti, svört íhalds- stjóm lét af völdum, en frjáls- lynd settist í stólana. íslend- ingar fá innlendan ráðherrá, og svo kemur konungur vor til landsins og talar um „bæði ríkin“ frá hlaðvarpanum á Kol- viðarhóli. Hvort sem hann tal- aði af sér eða etkki, þá voru ummæli hans vitnisburður þess, að f loftinu lá tilfinning fyrii því, að við vorum sjálfstæö þjóð í raun og sannleika. Nú ríkir svo frjálst andrúmslofl' um þessi mál, að nú virðlél vera kominn hinn rétti’ tfmi til að jafna ágreininginn um rétt- arstöðu íslands í ríkinu, leysa þetta viðkvæma' deilumál, sem hafði eitrað sambúð hjóðanna, truflað stjómmálalíf Islendinga og sett þróun þess í nokkurs konar sjálfbeldu. Og samtímis því að Friðriki konungi VIII. verður það á að tala um „bæði ríkin“, þá býður hann íslenzk- um þingheimi til dýrlegs faign- aðar f heimaríki sínu. og að veizlulokum er samninganefnd sett á laggimar, sVo að leysast megi gömul deilumál og ríkin tvö lifa og starfa saman í sátt og samlyndi. Ávöxturinn af starfi þei.rrar nefndar var sam- bandslagafmmvarp það, sem kosið var um til alþingis að haustnóttum 1908. Alþingiskosningamar 1908 ern langsamlega minnisstæðustu og sögulegustu kosniniffar til al- þingis, sem háðar hafa verið. Rök hins átakalitla fullnaðar- sigurs 1918 liggja í atburðum ársins 1908 og það í fleinu en einu tilliti. Nú legg ég rika áherzlu á bað, að enginn’ skilji orð mín svo. að ég tpl.ii, að einhver mikill háski hefði vof- að yfir, ef sambandslagafrum-

x

Þjóðviljinn

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.