Lesbók Morgunblaðsins - 09.02.1991, Síða 5

Lesbók Morgunblaðsins - 09.02.1991, Síða 5
og langanir hans neikvæðar eru réttlættar. Hann verður sáttur við þá galla, sem eru taldir ástæðan fyrir meininu. Hinar miklu vinsældir kenninga Freuds stafa m.a. af einfaldleik þeirra og sérstaklega þeim „nars- issisma" eða sjálfunum sem í þeim felst. En þessar vinsældir hafa orkað því að dulvit- undin, þótt hún sé reyndar mjög takmörkuð samkvæmt kenningum, er staðreynd. í hinu mikla riti sinu „The Discovery of the Unconscius" vitnar höfundurinn Henri F. Ellengerger í ljóðlínu úr Eneasarkviðu í úttekt sinni á Freud: „Flectere si nequeo Superos, Acheronta movebo“ (Geti ég ekki hreyft þá á himnum, skal ég fylgja liði helvítis). Sá sálfræðingur, sem hefur fjallað mest um dulvitundina, er fyrrum lærisveinn Freuds, Carl Gustav Jung. Jung starfaði sem geðlæknir við Burghözli-sjukrahúsið í Zurich og rak síðan eigin lækningastofu. Á stríðsárunum gegndi hann herþjónustu í svissneska hemum. En það voru kynni hans af geðsjúklingum sem komu honum á spor- ið. I draumum og teikningum ólíkra sjúkl- inga komu upp samskonar tákn eða tákn- myndir. Einnig kom þetta fram í órum þeirra og ofskynjunum. Hann tók að gruna að dulvitundin hýsti meira en niðurbældar hvatir, eins og Freud hafði þá haldið fram, þar á meðal þessi síendurteknu tákn. Um þetta leyti fór hann í fjögurra daga siglingu á Zurich-vatni ásamt vinum sínum. í þeirri ferð las einn þeirra félaga upp Nekyia-kafl- ann úr Odysseifskviðu, um ferð Odysseifs til dvalarstaðar hinna dauðu, til Hadesar- heima. Það var góður inngangur að ferð Jungs niður í undirdjúpin, sem hann nefndi sína „Nekyia-ferð“. Hann tók að gera til- raunir til þess að nálgast djúpin. Og loks tók hann ákvörðun 12. desember 1913. Hann gaf sig á vald hugarreiki, teiknaði myndir, sem mótuðust ósjálfrátt og skrifaði niður drauma sína. Einnig neyddi hann sjálf- an sig til þess að segja og skrifa niður sög- ur um, að hann væri að grafa sig niður í jörðina og kæmi að hvelfingum og undir- göngum, klefum fullum af táknmyndum og endalausum ranghölum. Og áðumefndan dag tóku arktýpumar eða fmmgerðimar að gera vart við sig. Þessi ferð Jungs niður í djúpin, dulvitundina, varð kveikjan að kenningum hans. Hann varð fyrir hinni furðulegustu reynslu og með langvarandi íhugun og samröðun þeirra fyrirbrigða, sem hann sá og heyrði, mótaði hann kenningar sínar. Þetta tók Iangan tíma. Hann varð var við arktýpurnar bæði í svefni og vöku. Hann segir sjálfur, að reglubundin störf og umönnun fjölskyldunnar hafi bundið hann við heim raunveraleikans. Án þessa telur. hann, að hann hefði eins getað horfið inn eða niður í þá óra, sem menn myndu kalla, sem hann gekk í gegn um og vann úr. Jung hélt því fram, að Nietzsche hefði orðið fyrir svipaðri reynslu og taldi að „Zarathustra" ætti upptök sín í arktýpum dulvitundarinn- ar. Nietzsche var óbundinn og þessvegna hvarf hann að lokukm inn í djúpin. Eitt það furðulegasta, sem kom fyrir Jung, meðan á þessum rannsóknum hans stóð, að eitt sinn þegar hann var að skrifa haldinn dulvitundinni, spurði hann sjálfan sig: „Er það sem ég er að gera vísinda- starf?“ Kvenrödd svaraði honum: „Þetta er list.“ Sunnudag nokkurn árið 1916 heyrði hann dyrabjöllunni hringt. Síðan fannst honum sem hópur anda flykktist inn í hús- ið. „Hvað gengur á, hver er tilgangurinn," hugsaði hann. Svarið kom, líkast kór: „Við eram sálir þeirra dauðu, sem eru komnir aftur frá Jerúsalem, án þess að hafa fundið það sem við leitum að.“ Þetta varð kveikjan að orðum rits, sem hann skrifaði á næstu þremur kvöldum, „Septem Semones ad Mortuos" (sjö ræður til hinna dauðu). Jung taldi að Basilides frá Alexandríu hefi haldið þessar ræður. Síðan ritaði hann tvær bækur sem hann kallaði „Svörtu bókina" og „Rauðu bókina“. Árin 1913 til 1919 gekk hann í gegnum þessa „sköpunarraun". Á þessum árum kynntist hann þeirri staðreynd, að með honum sjálfum og öllum mönnum byggi dulvitund í senn persónuleg og sameiginleg, sem lifði eigin lífi og byggi yfir allri reynslu mannkynsins frá örófi alda, þar er bæði hið efsta og hið neðsta, fegurð og ljótleiki, hvat- ir og kveikja fullkomleikans. Þáð sem skáld og listamenn kalla innsæi er þaðan runnið. Jung telur að dulvitundin lifi sjálfstæðu lífi, og þegar það gerist að furðulegar myndir eða tákn taka að láta á sér kræla í meðvit- undinni, þá séu fyrstu viðbrögðin ótti. Sam- kvæmt kenningum hans er aðeins þröskuld- ur milli meðvitundar og dulvitundar, en sá þröskuldur skilur á milli hins kunnuglega heims meðvitundarinnar og afla og hvata, sem er einstaklingnum ókunn og framandi. Þessi framandi öfl geta yfirtekið meðvitund- ina og þá tapast eðlileg meðvitund og órarn- ir koma í staðinn, geðbilunin. Þessi öfl geta einnig orðið kveikja listar og skáldskapar, orðið meðvituð og fullkomnast í listaverk- inu. Kenningar Jungs um drauma byggjast á rannsóknum hans á dulvitundinni. Hver einstaklingur er því tvískiptur, ber með sér tvennskonar persónuleika, þann dagsdag- lega og þann dulda, persónulega dulvitund, sem hann ræður ekkert við og veit venju- lega ekki af og auk þess þá sameiginlega dulvitund, sem er oftast kveikjan að fjölda- sefjun og sjúklegu hópefli. Jung telur þess vegna, að eins og líkamleg gerð mannsins sé arfur kynslóðanna, árþúsundanna, eins sé hugarheimur hans, sál eða sálgerð hlið- stæður árþúsundaarfur, og eins og menn séu bundnir líkamsgerðinni, þá séu menn engu síður bundnir sálgerð forfeðranna og þar lifi samskonar fyrirbrigði og hvatir, og þær sem mótuðu viðbrögð frummannsins. Táknin koma hér til sögunnar, framgerðirn- ar eða arktýpurnar, sem lifa sjálfstæðu lífi og koma fram í draumum, listum, trúar- brögðum og órum. Samkvæmt þessum kenningum birtast frumgerðirnar í guðs- myndinni, skugganum, sem verður djöfull- inn í trúarbrögðunum, anima og animus, karl- og kveneinkennunum, hinni ægilegu móður, magna mater, sem táknar náttúr- una, vitringnum, sem getur birst sem prest- ur eða munkur og einnig sem fjölkynngis- maður og sjálfinu, inntakinu og innsta kjarna, sem er sem arktýpa, hluti dulvitund- arinnar, ekki meðvitað. Jung segir einhversstaðar að sálin sé all- ur heimurinn. Þar á hann við hvorttveggja, meðvitund og dulvitund, endurspeglun heimsins og ekki aðeins í dag heldur allra daga, alls upphafs og árþúsundareynslu og frameðlisins, arfinum, sem allir era bundn- ir. Þessvegna verður ekki eðlisbreyting á mannkyninu, aðeins stigsbreytingar. Ef sameiginleg dulvitund væri ekíri til staðar, þá mætti móta manninn með upplýsingu, fræðslu, og gjörlegt yrði að gera manninn að því, sem óskað væri, fullkomna skynsem- isvera eða vinnudýr. Þetta hefur verið reynt og alltaf með hrikalegum afleiðingum. Áhersla á vissar framgerðir leiðir einnig til ófamaðar. Menn geta sökkt sér niður í „skuggann", iðkað galdur og djöfladýrkun eða gengið inn í náttúrudýrkun og kynóra, leitað móður náttúru og móðurlífsins, þar sem algjört öryggi er talið búa. En þar með hverfa menn úr mannheimum, heimum meðvitundarinnar. Innlifun í guðshugmynd- ir getur ekki síður fjarlægt manninn sjálfum sér. Slepjulegur kumpánskapur við Gúð al- máttugan fletur guðshugmyndina út og tign þess sem býr í öðra ljósi, tign þess „numin- osa“. Afhelgunin verður því verri afneitun- inni, afhelgun guðsmyndarinnar. Inntakið í kenningum Jungs er það, að menn skuli stefna að því að auka á meðvit- und sína og vinna úr þeim kenndum, sem þeim birtast og þeir finna hrærast í dulvit- und sinni, og fyrst og fremst gera sér ljóst, að hún er þarna. Grunur um eitthvað, inn- sæi og opinberan einhvers, allt er þetta meira og minna meðvitað og þeir sem finna fyrir þessu vita hvar upptökin eru. En svo era þeir til sem afneita allri verund annarra hluta og fyrirbrigða en þeirra sem era áþreifanleg og sem telja sig innan „raun- veraleikans“ og álíta sig vera að lifa í aug- ljósum heimi. Þeim einstaklingum er hætt- ast við því, að þau öfl, sem þeir afneita, nái völdum á þeim. Maðurinn sem lifir á yfirborðinu, yfirborðsmenn, ánetjast oft stefnum og þar með öflum sem bera öll einkenni skuggahliðanna úr djúpunum, þótt þau telji sig skynsamleg og raunsönn. Ein- feldningslegar lausnir og tæknitrúarbrögð eru af þessum toga. Þetta má augljóst vera einmmitt nú. Hetjudýrkunin, hetjan, er ein „arktýpanna“, djöfladýrkunin í formi ofbeld- is og kvalalosta og náttúrudýrkun eins og hún verður blautlegust, hefur nú mikinn byr, einmitt meðal þeirra, sem lifa því, sem er kallað nútímalífi, hrærast í útsöluvarn- ingi og hópeflistilburðum, gervi-dulhyggju og guru-dýrkun og greiðasta leiðin inn í falsheim algeymisins er dópið. Þar leitast margir við að finna sína paradís. Það sem þeir afneita og forðast gleypir þá. Jung telur að þær tilraunir sem hann gerði á sjálfum sér, sé mjög hættuleg leið til vitundar og geti eins endað í óram og hvarfi úr mannheimi. Jafnframt talar hann um að „nútímamaðurinn" hafi glatað hluta meðvitundar sinnar með því að taka ekkert tillit til þeirra leiða sem voru stundaðar fyrr um, svo sem því, að taka fullt tillit til drauma og annars fjölbreytileika dulvitundar lífsins og þeirra fyrirbrigða sem menn gátu ekki skýrt samkvæmt skynseminni. Hann segir einhvers staðar: „Áður voru draugar og djöflar á sveimi, nú eru þeir horfnir, en hvert fóru þeir?“ Höfundur er kennari á eftirlaunum. NILS-ASLAK VALKEAPÁÁ Vegir vindsins Sigurjón Guðjónsson þýddi I. Ég hef í heiðrí líf gömlu Samanna Hvernig þeir nýttu allt. sem nýtanlegt var hreinskinn, loðfeldi, lappaskó, leppa, suðu, steiktu, klufu, þurrkuðu. Neyttu matar er hann bauðst, en sult mátti enginn minnast á. í þessum heimi allsnægtanna sveltur annaðhvert barn, og þriðji parturinn etur tvo þriðju parta af matnum í heiminum. II. Hversu mjög hef ég gamla Samaland í heiðri, Þó að aðrir komi og sýni mér blöð sem þeir hafa sjálfir skrifað, hvað þeir skrifa mikið hvernig vita þeir um tilfinningar vorar. Á hverjum hóli hafa forfeður vorir kveikt upp eld, hvern einasta stein hafa fætur forfeðranna troðið, hér hafa þeir lifað og dáið. III. Minn heimur er í hjarta mínu og hann flytur með mér. í mínum heimi lifir joikið þar heyrist barnahlátur. Bjöllurnar hljóma hundarnir geyja, lassóið blístrar. í mínum heimi bylgjast kuflfaldarnir, skinnvefjur, Samastúlknanna hlý bros. Heimur minn er í hjarta mínu og hann flytur með mér. Höfundur er Sami. Hann hlaut bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs í ár og er fyrsti Saminn sem hlýtur þann heiður. ELÍSABET JÖKULSDÓTTIR Júlí Ég er komin til byggða en í draumi mínum eru silungar enn að vaka. Nóttin sem var björí vex yfir a ugu mín og tíminn til að vaka er liðinn. Fíkn Og konan í steingráa húsinu situr dapureygð og styður hönd undir kinn. Krossferðarriddararnir löngu farnir eftir að hafa hámað í sig rjómakökurnar. Keríin að brenna út. Og háir stólarnir á dreif um salinn. Þá segir hún með þessum döpru augum. „Mér finnst það skemmtilegast. . . . .. fólk sem er haldið einhverri fíkn. “ Höfundur er lausamaður f blaðamennsku og rithöfundur. LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 9. FEBRÚAR 1991 5

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.