Tímarit Máls og menningar


Tímarit Máls og menningar - 01.05.1986, Blaðsíða 26

Tímarit Máls og menningar - 01.05.1986, Blaðsíða 26
Tímarit Máls og menningar dauðinn. Segja má að hver sneið um sig brjóti niður merkingu sína, því að þverstæðum er án afláts teflt saman: innangarðs er utangarðs, samveran einsemd, ljósið myrkur, ástandið óviðunandi uns dregur að lokum. Sögur af þessu tagi eru oft íronískar. Höfundur horfir niður til söguhetju sinnar og afhjúpar einfeldni hennar og fáráða von með háðslegum hætti. Merkingin þá tvöföld. Gott dæmi er Jólasaga eftir Geir Kristjánsson, þar sem örlögum utangarðsmanns er lýst með kuldalegum hálfkæringi. Svipaða fjarlægð er ekki að finna í Sunnudagskvöldi, stíllinn er allt annar. Engu að síður kemst lesandinn ekki hjá því að lesa söguna á íronískan hátt, því að sögukonan lætur stjórnast af lítt vituðum óskum, ósjálfráða og bernsk, varnarvana, dæmd til ósigurs. I sögunni er einnig að finna augljósa íroníu í barnslegum staðhæfingum, sem stangast á við atburði. Þær skapa fjarlægð á milli lesenda og persónu, efa, vantrú. I Sunnudagskvóldi er lýst taktlausu og óskynsömu lífi, sveiflukenndu. Sögukonan er barnsleg í einlægni sinni, náttúrleg, og ótrúlega fljót að gleðjast brosi sól um stund og einhver sýnir henni blíðuhót. Hún stjórnast líkt og barnið af kenndum sínum og ástríðum, togast á milli andstæðra skauta, mótsagnakennd. Togstreituna í sálarlífi hennar má skýra með tilvísun í Freud, sem hélt því fram að í sál hvers manns ætti sér stað barátta á milli vellíðunarlögmáls og veruleikalögmáls. Markmið hins fyrra felst að hans dómi í tafarlausri fullnægingu hvata; þær hafa enga biðlund og sækjast eftir svölun án tillits til aðstæðna. Freud benti á að hver einstaklingur lýtur stjórn þeirra í bernsku. Hins vegar lærist honum smám saman að full og tillitslaus útrás getur stofnað honum og umhverfinu í hættu. Hann venst því að bæla náttúrlegt eðli sitt, skerða og/eða göfga hvatirnar. Skynsemin nær tökum á sálarlífi hans — veruleikalögmálið. Að mati Freuds stafar bælingin öðru fremur af nauðsyn lífsbaráttunnar. Hún krefst strits og framleiðni, því að menn verða að afla sér brauðs til að lifa af. Mönnum er og nauðugur einn kostur að hemja hvatir sínar vilji þeir hafa með sér skipulegan félagsskap. Lékju frumlægar ástríður lausum hala leystust öll form upp, samfélagsregla og siðmenning liðu undir lok, enda hefur manneskjan komið sér upp ýmis- konar varnarháttum í gegnum tíðina. Einn þeirra er yfirsjálfið sem siðvæðir manninn innan frá og breytir ytri kröfum í innri nauðsyn: samvisku, velsæmistilfinningu o. s. frv. Freud taldi að sú andstæða sem hér hefur verið lýst væri algild og óbreytanleg. Aðrir hafa hins vegar sýnt fram á að sum samfélagsform hafa í för með sér meiri bælingu en önnur. Einn þeirra, Herbert Marcuse, hefur bent á að frelsisskerðingin sé háð sögulegum aðstæðum. I borgaralegu samfélagi séu mannlegar frumþarfir til dæmis skertar meira en lífsbarátta og sambýli krefjast, fjölskylduform þess og sam- skiptareglur feli í sér of-bælingu eða nauðung.5 152
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92
Blaðsíða 93
Blaðsíða 94
Blaðsíða 95
Blaðsíða 96
Blaðsíða 97
Blaðsíða 98
Blaðsíða 99
Blaðsíða 100
Blaðsíða 101
Blaðsíða 102
Blaðsíða 103
Blaðsíða 104
Blaðsíða 105
Blaðsíða 106
Blaðsíða 107
Blaðsíða 108
Blaðsíða 109
Blaðsíða 110
Blaðsíða 111
Blaðsíða 112
Blaðsíða 113
Blaðsíða 114
Blaðsíða 115
Blaðsíða 116
Blaðsíða 117
Blaðsíða 118
Blaðsíða 119
Blaðsíða 120
Blaðsíða 121
Blaðsíða 122
Blaðsíða 123
Blaðsíða 124
Blaðsíða 125
Blaðsíða 126
Blaðsíða 127
Blaðsíða 128
Blaðsíða 129
Blaðsíða 130
Blaðsíða 131
Blaðsíða 132
Blaðsíða 133
Blaðsíða 134
Blaðsíða 135
Blaðsíða 136
Blaðsíða 137
Blaðsíða 138
Blaðsíða 139
Blaðsíða 140

x

Tímarit Máls og menningar

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tímarit Máls og menningar
https://timarit.is/publication/1109

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.