Tíminn - 10.01.1959, Page 5

T í MIN N, laugardagiua 10. janúar 1959.
5
Margaret Digby:
Samvinnuhreyfing í brezkum samv
Samvinnuhreyfingin hófst
á Bretiandi um miðbik 19.
aidar syo sem fyrr hefir
veriS getið og barst fljótt
til Kanada og Ástralíu. Það
voru enskir og skozkir inn-
flytjendur, sem kynntu
harta, margir þeirra námu-
menn. Þeir hófust handa um
stofnun neytendafélaga,
sams konar og á Englandi
og Skotlandi, og sum þess-
ara félaga eru enn við íýði.
Mest þörí íyrir samvinnufélags-
skap í Kanada og Áslralíu var á
sviði landbúnaðar. Frumbyggjar i
þessum löndum og einnig á Nýja
Sjálandi áttu langt að sækja á
markað — afurðir þeirra fóru
um hendur margra áður en þær
komust í hendur neytenda. A£-
urðirnar varð að hreinsa, flokka,
vega og búa um þær, og ýmsa
flutningaerfiðleika var við að etja,
enda afurðirnar oft fluttar bæði
landleiðis og sjóleiðis. Að sjálf-
sögðu voru engin tök.á þvi fyrir
einstaklinga í bænda-;tétt að ann-
ast þetta, en afleiðing þess, að
láta verzlunarfyrirtæki þau, sem
komin voru á laggirnar, annast
þetta áfram, myndi hafa orðið bág
afkoma bændastéttarinnar.
Meðal fyrstu samvinnufélag-
anna í þessum löndum voru þau,
sem höfðu að marki — þar sem
ékki var markaður fyrir mjólk-
ina — að framleiða úr henni
smjör og osta, til útflutnings. Fé-
lög þessi komu sér því upp mjóik
urbúum í þessu skyni. Og á vor-
iim dögum, má svo heita að allur
znjólkuriðnaður Nýja Sjálands sé
rekinn á samvinnugrundvelli og
áð mestu leyti bæði i Kanada og
Ástralíu.
Korn, olía, vélar
Kanada er eitt af fjórum mestu
ihveiti-framleiðslulöndum heims.
Samstarf kornræktarbænda i
sléttufylkjunum hófst, er nokkrir
bændur komust að raun um, að
jþeir gátu fengið bctri kjör hjá
járnbrautarfélögunum, ef þejj
gátu lagt til sameiginlega nægi-
legt korn til þess að fylla járn-
ibrautarvagn. Smám saman urðu
slík samtök víðtækari, bændur
stofnuðu félög og skrásettu þau
sem samvinnufélög, er reistu kom
geymsluskemmuir meðíram járn-
brautunum. í þess-um skemmum
var komið hreinsað. og flokkað,
áður en það var tekið til flutn-
ings.
Helmingur alls hveitis, sem
sléttufylkin framleiða, er nú á
vegum samvinnufélaga. Hið Sama
gildir ttm aðrar landbúnaðaraf-
urðir, svo sem kjöt, ull, egg, á-
vexti. Og það eru ekki einvörð-
ungu bændur Kanada, sem hafa
með sór samvinnufélög, — það
hafa fiskimenn einnig.
Þróun neytenda-samv;nnufélag-
anna hefír hins vegar ekki orðið
eins ör í samveldislöndunum sem
í Bretlandi sjálfu, en þaó hefir
reynzt mjög mikilvægi í Kanada
Og fleiri sam.veldislöndum., að ftill
mægja ýmsum þörfum bænda, og
það hafa samvinnufélögin gert i
æ ríkara mæli. Jarðir í þessum
löndtun eru víðáttumiklar, miðað
við það sem tíðkast í Evrópu og
Asíulöndum, og ekki hægt að láta
þúreksturinn bera sig, nema með
miikilli notkun dráttarvéla og ann
arra véla. Þarf ekki að cyða mörg
um orðum að því. hver nauðsyn
Ibændum er að því, að geta feng-
ið með sem hagíelldustu móti,
vélar, benzín, smurningsolíu, vara
Iiluti o. fl. Þetta hlutverk hafa
samvinnufélögin tekið að sér,
eiga mörg sínar olíulindir, reka
olíuhreinsunarstöðvar, benzín-
Btöðvar o.s.frv. Þau selja einnig
vélar og varahluti og sum eiga
verksmiðjur til framleiðslu á
feeúp.. . . ' '
Mikilvægfi hennar á svitSi ÍandbúnaSar
gœkur oc) hofunbar
i
Ársrii Söguíélags IsíirSmga
Fjárhagslegur bakhjarl
Um mörg ár skorti fjárhags-
legan bakhjarlk einkum meðan
landnemar fengu styrk úr ríkis-
sjóði, en á síðari tímum er kom-
in til sögunnar í Kanada öflug
samvinnuhreyfing til varðveizlu
sparifjár félagsmanna og lána-
starfsemi í þeirra, þágu. Þess'i
hreyfing hefir breiðzt út um allt
landið, og allt fé, sem hún hefir
yfir að ráða, er frá félagsmönn-
um komið.
Þá er tryggingastarfsemi a sam
vinnugrundvelli orðin mjög víð-
tæk. Tryggja menn i vaxandi
mæli líf sitt og eignir innan vé-
banda samvinnufélaganna.
Ný þróun
Tiltölulega ný þróun er það, að.
rækta land og nýta á samvinmi-
grundvelli. Stundum er um fjöl-
skyldusamtök að ræða, stundum
stofna ungir menn félagsskap til
að brjóta land og rækta, leggja
fé.í sameiginlegan sjóð til kaupa
á vélum og skepnum, og reka bú-
skap í félagi — á samvinnugrund
velli. Hér er um tiltölulega nýja
starfsemi að ræða, sem enn er
á tilraunastigi, og verður ef til
vill ekki til frambúðar á sama
grundvelli, en mikilvæg á frum-
búskaparstigi, og sýnir þrótt og
liugkvæmni að reyna nýjar sam-
vinnuleiðir.
Frumherjar á Indlandi
Indland varð fyrsta Asíulandið,
sem tileinkaði sér samvinniihreyf-
inguna, til lausnar á vandamál-
um landbúnaðarins. Vandamálin
þar voru og eru talsvert frá-
brugðin því, sem tíðkast í tiltölu-
lega nýlega numdum löndum
heims. Jarðirnar litlar, oft of
Iitlar, aldrei of stórar, fyrir fjöl-
skyldur þær, sem bjuggu á þeim.
Búskaparaðferðir höfðu tekið litF
um breytingum árum saman,
fólkið oftast skuldunum vafið og
kaupmenn höfðu öll þess ráð í
höndumt sér. Þeir keyptu afurð-
irnar réðu verðinui og skömmt-
uðu úr hnefa. Fyrsta hlutverk
samvinnufélaganna á Indlandi var
að ráða bót á þessu.
Samvinnuhugsjónin sá dagsins
ljós á Bretlandi, en er samvinnu-
hreyfingin barst til annarra Evr-
ópulanda, tók hún breytingum,
einkanlega á Þýzkalandi á siðari
helming 19. aldar. Þar var komið
á fót aðdáanlegu kerfi á sam-
vinnugrundvelli til stuðnings smá-
bændmn. Það var þelta kerfi, sem
á Indlandi var tekið til athugun-
ar fyrir 60 árum. Niðurstaðan
varð sú af þeim athugunum, að
það væri gott. kerfi og mundi
hcnta á Indlandi, og tekið upp.
Samvinnuhreyfingin á Indlandi
er aðallega á sviði iandbúnaðar, og
hefur einkum eflst í Punjab, Bom
bay og Madras fylkjum. í Uttar
Pradesh hai'a verið stofnuð sam-
vinnufélög með ágætum árartgri
og hafa þau tckið að sér að koma
sykurreyrsframleiðslunni í gott
'horf og selja hana, en yfirleitt má
segja, að á Indlandi og í Pakistan
sc í cllum fylkjum hægt að bcnda
á fjalmörg þorp, þar sem sam-
vinnuhreyfingin hefur orðið til
mikiila hagsbóta fyrir íbúanna. því
' að í þeim starfa samvinnusþap-
sjóðir og lánastofnanir, mjólkttr-
bú, samvinruafélög o.s.frv. í stærri
bæjunum eru samvinnubanfcar
starfandi, sambyggingafélög, sam-
. vinnufélög iðnaðarmanna og nevt-
endafélög með samvinnusniði.
Enn eru þó margir bæir og þorp
í þessttm fjölbyggðu löndum, þár
sem íbúarnir hafa ekki notfært
sér samvinnuhreyfinguha, annað
hvort alls ckki, eða ekki sem
skyldi. Ríkisstjórn Indlands héfitr
fyrir nokkru fallizt á tillögur
nefndar um athuganir á iánaþörf
toænda og öðrum vandamálúm
þeirra og samtoogt þær tillögur
síðari fimm ára áætluninni.
Þar er m.a.'gert ráð: fyrir þátt-
töku rikisins i framkvæmdum á
samvinnugrundvelli, með fjárveit-
ingum, og með því að leggja til
þjálfað'a starí'skrafta. Sinnt verður
betur en áður ölium rriálum,
sem varða flutning, dreifingu og
sölu landbúnaðarafurða, séð fyrir
því, að bændur geti fengið tilbú-
inn áburð, skordýraeyðandi efni,
vélar og varahluti, stuðlað að sam
eign á vélum og veitt aðstoð við
skipulagningu og ræktun o.m.fl.
Öll þessi starfsemi er að meira
eða minna leyti innan væbanda
samvinnuhreyfingarinnar.
Ceylon
Frá Indlandi barst samvinnu-
hreyfingin til Ceylon fyrir 40 ár-
um. Þar — í minna, en þó stóru
— þjóðfélagi, auðnaðist frumherj-
unttm að ná furðu miklum árangri,
með stofnun samvinnusparisjóða,
með því að stofna samvinnufélög
til að annast flutning, sölu og
dreifingu á afurðum bænda: Kokos
hnetum, tóbaki, ávöxtum, græn-
meti o.fl.
Ennfremur hafa samvinnufélög-
in þar gert hið mesta gagn á sviði
heilbrigðismála, með stofnun
sjúkrahúsa og heilsustöðva.
í síðari heimsstyrjöldinni, þeg-
ar svo horfði ttm skeið, að sam-
göngur við umheiminn legðust nið
ur, risu upp neytendafélög um
alla eyna, sem tóku að sér dreif
ingu og úthlutun matvæla. Komu
þessi samvinnufélög að hinu mesta
gagni. Þeim var þó ekki öllum
ætlað að starfa til frambúðar. eða
a'ðeins þar lil viðskipti kæinust aft
ur í eðlilegt horf, en þao fór samt
svo, að reynslan af samvinnúkerf-
inu varð sú að sjálfsagt þótti að
halda því við lýði. Og nú hefur
samvinnuhreyfingin haldið inreið
sína á hin nývuddti frumskógalönd
til blessunar iandnemunum þar.
Enn fremur hafa vefarar og körfu
gerðarmenn stofnað með sér. sam-
vinnufélög. en vefnaður og körfu-
gerð ertt gamlar iðngreinar þar i
landi.
Ör þróun
Unt öra þróun Samvinnuhreyf-
ingarinnar er éiniiig að ræða í
samyeldislöndúnum i Afríku, Suð.
aastur-Asíu 'og Vestur-Indíum. —
M kiW h'Idti Caeao-framietðslunnar
í Nigeríu og á Uuilströndinni, —
•kaffiframleiðSlunnár í Tanganyika
og tóbaks og baðmultarframieiðsl-
unnar í tiganda, ef í höndum sam-
vinniif'éiagá. Víða haía'- félögin
< Fr.tmh 3 8: siftu
Sögufélag ísfirðinga sendi frá
sér fyrir jólin 3. árg, af Ársriti
sínu. — Það hefst á félagatali,
sem sýnir, að því hafa bætzt 62
félagar á árinu. Má það heita góð
viðkoma hjá fólagi, sem hvorki
stundar dans, spil né eftirhermur.
En dálítið er það merkilega, að fé-
lögum fjölgar rneir utan sýslu en
innan.
Fyrsta grein í árganginum er
eftir Óskar lækni Einarsson, og
fjallar um mannanöfn í Vestur-
ísafjarðarsýslu. Þar kemur það í
ljós, að karlmannanöfnin Jón, Gttð
mundur og Bjami eru lang algeng-
ust í sýsiunni að fornu og nýju.
Og kvenmannsnafnið Guðrún er
þar líka langtum algengast. Líka
sannast það, sem raunar var áður
vitað, að það er tiltölulega nýr
siður — eða ósiður — að skíra
börn mörgum nöfnum. Sama varð
uppi á teningnum í Barðastrandar-
sýslu, þegar Ólafur próf. Lárusson
rannsakaði þar 'ma'nnanöfn fyrir
nokkrum árum (sbr. Árbók Barða-
strandarsýslu, 7. árg.). Garnan
væri að vita hvernig þessu væri
háltað í öðrum landshiutum, t. d.
á Austfjörðum.
Þá er birt bænaskrá Aðalvík-
inga, til Magnúsar amtmanns.Gísla
sonar frá áxinu 1757. Hornstrend-
ingar voru þá að deyja úr hor og
hungrii, margar jarðir komnar í
eyði þar um víkurnar og ástandið
því engan veginn gott. Ekki yr
þess getið, hvern árangur bæna-
skráin bar, og ekki er mér kunn-
ugt tun það. En aftur réttu Horn-
st.reDdingar við og urðu bjargálna-
menn, þó löngu seinna umturnað-
ist alít og nú sé'þar hvert kot í
evði.
Kristján Jónsson frá Garðsstöð-
um skrifar bændatal úr Nauteyr-
arhreppi, fróðlegt og hófsamlegt
að afei gerð. Áðtir hefur Árbókin
birt sams konar yfirlit úr öðrum
hreppum Norður-ísafjarðarsýslu.
Kann að vera að ýmsttm þyki lítið
varið í slík bændatöl í svipinn, en
þau eiga framtíðina fyri-r sér.og
verða því verðmætari sem lengra
líðttr frá skrásetningu þeirra.
Næst eru birt i'jögur bréf til
Jóns forssta Sigurðssonar. Brófum
til hans og frá honum ætlar seint
■ að linna, og eru sum, satt að segja,
harla litils virði. Mikil lifandis
tindur held ég' að sá maður hafi
mátt leggja á sig við hréfalestur
og' bréfaskriftir. Hægri liandlegg-
urinn á honum hefði máski enzt
eitthvað betur,, ef hann hefði
látið eitthvað af þesstt ógert'. —
Skemmtilegast af þessum fjórum,
er hréf séra Arngrims Bjarnason-
ar. Prestur biður Jón að gera sér
þann smágreiða, að ganga fyrir
kónginn, fortelja honum fátækt
sína og vesaldóm í von itm ein-
hverja ölmusu. Það er vont að vita
ekki hvernig Jón innti þetta er-
indi af höndum. Máske eru ein-
hver skrif til um það, sem hægi;
væri að grafa upp? _
Jóhann Gunnar Ólafsson sýslu-
maðttr skrifar um Byggðasafrii
Vestfjarða. Safninu vex nú óðum
fiskur um hrygg, og eru skrásettir
munir þess þegar orðnir 1208. —■
Það er hin mesta nauðsyn, aö öll-
um fornum gripivm og áhöldum,
sem hætt eru að þjóna tilgangi sín-
um í atvinnulííinu, sé safnað sam-
an á einn stað í hverri sýslu. Vit-
anlega ná slík söfn ekki tilgangi'
sínum að .fullu, nema þau séu í
sínu rétta umhverfi í þar til gerð-
um húsakynnum. Þau geta komið
seinna. Hitt er í svipinn mest um
vert, að „marka og draga á land“.
Það hafa ísfh’ðingar og fleiri gert,
og mælti verða öðrum til fyrir-
myndar.
Næst eru „Æskuslóðir“, útvarps-
erindi eftir séra Jón Auðuns dóm-
prófast. I-Iann rekur þar æsku-
minmngar sínar frá ísafirði og
ber öllum vel söguna.
Fróðleiksmola úr Dýrafirði
skrifar Ólafur Ólafsson.
Gísli Vagnsson kanu til ileira
en búskapar og æðarvarpsræklar.
Hana er vel hagmæltur, og é
kvæði í ritinu, sem hann nefntr:
í landnámi Ingjalds Brúnasonar.
Síðasta vísan er svona:
Nú er engin vá yfir vegi,
víkinga slíðruð sverð.
En þar eru kjarna karlar
og konur af beztu gerð.
Ævisagn Hailbjörns E. Odds-
sonar rekur lestina. Virðist sagam
ætla að verða ailmilcið rit um þaff
er líkur. Ég hef haft gaman af ?.ð
lesa hana, og fráleiít er hún verri
haimild en ýmsar aðrar sjáifsævi-
sögur, sem menn rita á gamals
aldri. En eitLhvað hefur gamla
mann verið farið að misminna unr
Oddbjarnarskcr, því flest sem
segir itm það, er harla fjarri réttU'
lagi. Svo mun og um aflamagnið,
t. d. það, ao Snæbjörn Kristjáns-
son hafi fengið 200 flakandi lúður
í eimtin róðru
Ýmislegt i'leira er í ritinu, s. s.
stökur og gömul rímnabrot, sem
ekki verða tiunduð hér.
Eins og þessi upptalning sýnir,
er Ársritið all-fjölbreytt og vei á
efni haldið. Það lætur ekki ntikið
yfir sér f-rekar en fyrri daginn. Én
mig uggir, að þ.ví verði oftar flejtt
upp þegar fram líða stundir, ém
sumum skrautlegu jólabókunum,
sem nú eru að' koma á marlcaðinn.
23. dcs. 1958.
B. Sk.
//
Hundrað ár eru enginn aldur"
SéríræÖingar frá Tæknihjálp Sameinuíu þ'óíianna
ræSa vandamál í samhandi vií aldur manna
l,.,,Það er ávallt „ulviijun“,
eða „slysni", sem véldttr því að.
maður deyr. Það hefir aldrei
verið sannað að likaminn, cða
hlutar hans, hrörni óltjákvæmi-
lega við vissan aldur þannig að
dattði v.erði ekki umflúinn."
2. „Það cr ekki lengtir draum-
ur heldur sannsýnilegur veruleiki
að. menn nái 100 ára al.dri.“
3. „Bættar heilbrigðisráðstaf-
anir, einkum nie.ðal miðaldra
fólks, og bélri læknishjálp til'
aldraðra, mun í framtiðinni bæta
heilsu gama-lraenna og draga mjög
úr þaim tiltölulega rnikla fjölda
manna, sem nú liggja í kör heima
hjá sér, eða þurfa hjúkrunar- við
í sjúkrahúsum eða ötrum heil-
brigðisstofnunum."
Þessar þrjár tilvitnanir ættu að
vera þeim gleðieíni, sem teija að
hýr aldur sé eftirsóknarverður.
Fyrstu tvær tiivitnaBirnar cru
úr greinum, sem tveir kunnár
læknar hafa skrifað í tímarit UN-
ESCO — Menntamália-, vísinda-
og mcnningarmálastofnunar Sam-
einúðu þjóðanna *— „Courier“.
líöfiundur fyrri setningarinnar er
brezkur læknir Tunbridge að
nafni. Hann er prófessor við há-
skólann í Leeds. Höftmdur seinni
setningarinnar er rússneskur og
heitir C. Z. Pitskhelauri. en hann
hefir rannsakað 1000 öldunga,
sem alið hafa aldur sinn á strönd-
tim Svartahafs.
Þriðja og síðasta setningin cr
úr skýrslu, eða áliti ,1S sérfræð-
inga, sem komtt saman í Könings-
winter hjá Borin, á vegum Evr-
ópttdeildar Tæknihjálpar Samein-
uðu þjóðanna, til þess -að ræða
vandamál í sambandi við aldur
manna og þá staðreyndy að^ öldr-
uðti- fólki fjölgar að staðaldri i
svo að segja öllum Evrópulönd-
tun. Formaðitr þessarar scrfræð-
inganefndar var danskur maður,
Henning Friis að nafni. llann er
forstjóri hins nýstofnaða_ F'élags-
málarannsóknarráðs Dana.
Hin aldraða sveif
þarf umhyggju
Manntalsskýirslur hermai, að
fleiri og fleiri verða eldri að ár-
um en áður liðkaðist. „100 ár
eru enginn aldur lengur“. En
þessi staðreynd skapar vanda-
mál, sem þjóðfélagið verðui’ að
ráða fram úr. Menn eru nú að
komast að þeirri niðurstöðu, að
það sé ekki hollt fyrir aldrað
fólk að setjast i helgan stein og
það' er heldur ekki nóg, að kom-
ast „í hornið" hjá einhverjum
ættingja eða vini. Aldrað fólk
verður a'ð hafa sín áhugamál og
fyrst og frenjvst hafa e-itlhvað> í'yrir
staíni, e£ það á að halda kröftum
og lífsfjöri sínti óskertu íram-
eftir árum.
FramLald á 8. siðu.