Morgunblaðið - 06.02.1940, Blaðsíða 5

Morgunblaðið - 06.02.1940, Blaðsíða 5
l>riðjudagur 6. f ebrúar 1940. d i Út»ef.: H.f. Arvakbr, R«ykJ»Tík. Rlt«t}6rar: J6n K-Jartan»«on, Valtýr Stefánsaon (*byr»fl»rm.>. Aofriýslng'ar: Árnl Óla. Rltstjörn, auglý»inKar or af«;retD»la: ?usturatrntl ». — Slnl 1«M. Aakrlftargjald: kr. í,00 & manuBl. f lausasölu: 15 aura elnt&klti, 25 aura BteQ Le»bök. GOTT EIGUM VIÐ ÍSLENDIN6AR, EN.. • • Varhugaverð braut Gott eigið þið íslending- ar, ekki þurfið þið fyrir þessu að hafa". Svo mælti einn fjelaga minna fyrir nokkrum mánuðum síðan, er okkur var gengið framirjá Tegnér-lundinum í Sokkhólmi, en þar var verið á eðli hættuniiar, 2) verklegar a§- Pistlar urrí jarðskjálfta Eftir Sigurð Þórarinsson rr«f Við erum komnir út á var- hugaverða braut í skatta málunum, Islendingar. Allir viðurkenna nú orðið, að : skattabyrðin sje langsamlega of þung á öllum almenningi. I>egar saman er lagður skattur- inn- til ríkis og sveitarfjelaga, ^erður útkoman sú, að skatta- byrðin hjá okkur er miklu hærri • *n í nálægum löndum. En þrátt fyrir það, að þetta •óþolandi ástand hefir ríkt hjer um langt skeið, hefir reynst ó- kleift að fá nokkru um þokað. Þetta á vafalaust mjög rót sína að rekja til þess, að til eru í landinu öflug fyrirtæki, sem njóta sjerhagsmuna um skatta- . álogu, en þau eiga mikil ítök á Alþingi. Það mátti e. t. y. rjett- lætaþað í byrjun, að veita sam-» vijínufjelögunum þessi sjerrjett- indi, en eins og verslunin er nú Icomin, er ekkert sem getur ijettlætt sjerrjettindin, í þeirri mynd sem þau eru. En 'þótt Alþingi. hafi ekki fengíst tíl að taka skattalög-i gjöfina í heild til endurskoð- unar, hefir það þó viðurkent ranglæti hennar og f jarstæður. ! I>^ hefir sú leið verið farin, að taka út úr ýmsa aðila og veita jþeim ný sjerrjettindi. Þannig vár t. d. farið að með Eimskipa- f jelag íslands og nú síðast með sjómenn og útgerðarfyrirtækin. En þessi leið getur aldrei verið annað en bráðabirgðaráð- atöfun, sem gripið er til út úr neyð, þegar menn sjá ófreskj- urnar, sem frá okkar skattalög-. gjöf koma. Hitt má ekki ske, að þetta neyðarúrræði verði til þess, að Alþingi fari að sætta sig við skattalöggjöfina og hirði ekki um endurskoðun hennar. En á þessu er einmitt nokkur hætta, ef ekki verður hraðað ¦ endurskoðun skattalöggjafarinn ar, ení þess stað veittar íviln- anir á ívilnanir ofan. Þá er ;hætt við, að áhuginn fyrir end-i urskoðun minki. Milliþinganefnd situr nú á rökstólum, sem á að endurskoða alla skattalöggjöfina. En eins og í pottinn er búið, er útilokað, að sú endurskoðun fari fram á þinginu í vetur. Þetta er mjög illa farið, því að ekkert stór- mál er nú eins aðkallandi og -endurskoðun skattalöggjafar-. innar. Ríkisstjórn og Alþingi mega ekki gleyma því, að núverandi Ækattalöggjöf hittir fleiri en þá, sem fengið hafa ívilnun. Það verður meira að segja svo í framkvæmdinni, að vegna íviln- unarinnar koma skattarnlr með -enn meiri þunga á aðrar stjettir. Þessvegna má ekki draga endur 'skoðunina. að byggja sprengjuskýli „Gott eigið þið íslendirigar, ekki þurfið þið að óttast þetta". Þannig mælti annar kunningi hjer á dögunum um leið og hann rjetti mjer frjettablað með mj*nd af Helsingforsliúsum í rústum eftir rússneskar sprenggur. Já, gott eigum við íslendingar, en . . . Þegar jeg sá myndina af hinum hrundu húsum, sá jeg fyr- ir aðrar myndir, þær voru einnig af hrundum húsum, en þau hús voru heima á Eyjaf jarðarströnd, á Dalvík, eftir jarðskjálftann 2. júní 1934. Og hjer með er jeg kominn að efninu. íslendingar eru hin eina sjálfstæða þjóð veraldar, sem ekki hefir vopn borið í fleiri aldir, það er náðargjöf, srem vart verður of- metin. Þjóðin hefir ekki þurft að sjá sonum sínum blæða út á or- ustuvöllum. En það varð okkar hlutskifti að berjast á öðrúm vett- vöngum. Við byggjum hættuland, land óblíðu og dutlungafullra náttúrukrafta. Alt er þegar þrent er, og þrír eru þeir óvinir, sem við lengst af höfum átt í höggi við og sem við stöðugt verðum að vera viðbvinir að mæta. Þessir þrír Övinir heita; ísaár, eldgos og jarðskjálftar. Stríðið við þá líkist að því leyti mitímastríði, að þa5 er allsherjarstríð (totalitert) og gengur yfir alla, konum og börn- um er þar eigi hlíft fremur en í nútímastyrjöld. En einmitt þess- vegna getum við ýmislégt lært af varnarráðstöfunum gegn nútíma- styrjöld. Þetta gildir eigi minst um baráttuna gegn fjanda þeim, sem. jeg síðast nefndi og sem jegj mun gera að nánara umtalsefui í ])essari grein. Þessi fjandí er jarðskjálftarnir. Það er sameigiulegt loftvörnuui ogylandskjálftavörnum, að engar líkur eru til þess að liægt sje að afstýra hættunni með öllu. Og í báðnm tilfellum eru vamaraðgerð irnar þrennskonar: 1) Rnnnsókn gerðir til varnar gegn hættunni og 3) regíur og leiðbeiningar um hegðun fólks, er hættuna ber að höndum. Á þessari öld hafa orðið fleiri stórir og mannskæðir landskjálft- ar en menn áður vita til á svo stuttu tímabili. Jeg skal aðeins raiima á nokkra hina stærstu, en þeir eru: Jarðskjálftinn í San Erancisco 18. apríl 1906. Kostaði eitt þúsund maunslífa og skaðinn var metinn á 350 miljónir króna. Jarðskjálftinn í Messína og Cala- bríu 28. des. 1908. f Messína dóu 83 þúsund af 138 þúsundum íbúa og í Eeggío 20 þúsund af rúmum 40 þúsund. Jarðskjálftinn í Cing-liang í Kína 16. desember 1920. Kostaði 200 þúsund mannslíf. Jarðskjálftinn í Sagamíflóa í Japan 1. september 1923. 247 manneskjur farast, þar af flestar í Tokíó og Yokohama. Skaðinn metinn á 5506386034 yen (5V2 miljarð). Jarðskjálftinn í Quetta á Ind- landi 30. mars 1935. Kostaði 40 þús. maimslífa. Eru þá ótaldir jarðskjálftarnir í Chile í fyrra og hinn mikli jarð- skjálfti í Anatólíu mi í janiíar, en um hvorugan hefi jeg nákvæmar skýrslur. -^- Pátt er svo með öllu ilt , . . og þessir miklu jarðskjálftar bafa valdið því, að mjög kappsamlega hefir verið unnið að jarðskjálfta- rannsóknum og þekkingu á eðli þeirra og verkunum hefir fleygt fram. Þessar rannsóknir hafa haft stórkostlega vísindalega þýðingu dg m. a. aukið röjog þekkingu okkar á iðrum jarðarinnar. Hjer skal þó ekki farið iit í þá sáhna, en vikið nokkuð að þeirri hag- kvæmu (praktisku) reynslu, er unnist hefir. Jarðskjálftaskaðar verða eiilk' nm með þrennum hætti, annað- völdum hristingsins, eða þá af flóðbytgju, sem er jarðskjálftun- um samfara, eða þá í þriðja lagi af eldsvoðum, sem brjótast út eft- ir skjálftana. Plóðbylgja var það, sem olli aðalmanntjóninu í hinum mikla jarðskjálfta í Lissabon 1. nóvember 1755, og að nokkru leyti í Messínajarðskjálftanum. Árið 1923 fórust og nokkur þús- Und manna af flóðbylgju í Sauruk í Jaþán. Sú. flóðbylgja var 28.5 metra liá. Auðsætt er, að flóð- bylgja er aðeius hættuleg bæjum, er standa lágt yfir sjó. Það hefír alstaðar sýnt sig, að verkanir jarðskjálfta á byggingar ó. fl. fa'ra mjög eftir eðli þess jarð vegs, er byggingarnar standa á. I San Prancisco jarðskjálftanum var skaðaorkan í þeim hlutföllum, sem hjer segir: Past berg = 1, sandsteinii = 2—2.4, uppfylling 4.4—11.6 og mýrlendi 12, þ. e. jarðskjálftinn verkaði 12 sinnum sterkara á hús í mýri en híts sem stóðu á föstu bergi o. s. frv. Yf- irleitt hefir það atstaðar verið mestu t|óni. í Tokíójarðskjálfían- um 1923 fjellu um 10 þúsund hús í sjálfri Tokíó og um ]>úsmul manns fórust. En eftirfyÍgjaBdi eldsvoði eyðilagði yfir 360 þúsund hús og drap 58 þúsund manns í sjálfum aðalbænum. Á torgi eina í bæjarhverfinu Honzyo höfðii safnast saman um 40 þús. manns, er flúið höfðu hús sín. Mannþrönfj in á torginu varð svo þjett, aS erfitt var að hreyfa sig. Nokkrum klukkustundum eftir að land- skjálftinn var afstaðinn ber v'vaá- ur eldneista yfir hópinn og kveikti í klæðum manna. 38 þús- undir brunnu þar til dauða. Aðal- skaðarnir í San Franciseo ja*ÍJ- skjálftanum urðu og af völdum eldsins. Það er því sýnt, hversuí mikið veltur á því, ao hægt sje að veita eldinum viðnám. Pyrsta skilyrðið er, að brunastöðvarna^ sjeu bygðar sem traustastar og á sem öruggustum stað. Þá er o» nauðsynlegt, að allar vatnsleiðd- ur sjeu lagðar þannig, að sem minst hætta sje á því, að þær bilí. Þetta gildir náttúrlega einnig um aðra nauðsynlegar leiðslur, svo sem gasleiðslur. Bæði í Tokíó o«f djúpt í föstu bergi, verjast best. Þau taka sem heild þátt í jarð- skjálftasveiflunum, en þær sveifl- ur eru að jafnaði mjög smáar (stærsta sveiflusvið (amplitun) npklfrir cm.)^: Mjög þykk malar- lög geta dregið úr sveiflunum, en þumv malarlög eða mýrlendi auka þær. Má líkja slíkum lögum við hlaupbúðing (gelé) á diski. Allir vita, að aðeins þarf örlítinn titr- ing til þess að búðinguriim fari að skjálfa. I mörgum jarðskjálfta- lijeruðum er algerlega bannað að byggja hús á hættulegum jarðvegi. En hvernig er það heima ? Er há- skólahverfið í Reykjavík á traust- um jarðtegundum? Er yfirleitt nokkuð tillit tekið til jarðskjálfta hættu í skipulagningu íslenskra kanpstaða? * Oftast er það þó eigi land- skjált'tiuu sem slíkur, heldur eftir- reynslan, að hús sem standa nógu gan Praneise0 sýndi það sig) a5 ieiðslur, sem voru lagðar gr«*t í nialar- eða mýrarjarðvegi, gengo allar af sjer, en þar sem þeim vftif komið niður á fasta klöpp, vörð- ust þær vél. Það Hggur í auguns uppi, hvílík hætta er af íkveik- ingu ef vatnsleiðslurnar bila. hvort orsakast þeir beinlínis af fylgjandi eldsvoðar, sem valda iierntienn á^kauttim Hollenskir hermenn á skautum. Það er gömul reynsla, að hús þola landskjálfta mjög misjafn- lega. Traustbygð timburhús þola þá best, en hús úr tígulsteinum eða öðrum hlöðnum steinum illa. Ójárnbent steinhús eru nær óhœf á jarðskjálftasvæðum. Það sýndi meðal annars landskjálftinn í Dalvík, þessi jarðskjálfti, sem drottinn af náð sinni sendi okknr til lærdóms og áminningar, en hvað þó tilplítils kom. Vel jára- bent steinhús með steingólfum og ekki altof þungu þaki þola skjálfta vel. En þess ber að gæta, að það gera þau aðeins svo lengi sem járnin eru óryðguð. Og þaS þarf ekki sterkan skjálfta til þess. að smásprungur komi í járnbenta veggi, og sje ekki að gáð, getur loft og vatn komist að járnunum og þau ryðgað og húsið hrunið saman í næsta sterka landskjálfta. Það er því nauðsyn að líta vel eft- ir slíku strax eftir jarðskjálfta. Sama gildir náttúrlega um okkar steyptu brýr. Það ætti því að vera skylda að yfirfara allar stein- steyptar brýr á svæði, sem land- skjálftr*hefir gengið yfir. Trassa- skapur'í þessum efnum hefnir sín fyr eða síðar. Þá væri og meir en nauðsyn á að húsasmíðameistarar vorir færðu sjer í nyt þá reynslu, som . fengist hefir í jarðskjálfta- londum af ýmsum atriðum i húsa- „konstruktionum" til frekari tryggingar gegn jarðskjálftasköð- um. Sum horngluggahiisin í Reykjavík benda á, að ekki sje alt of mikið tillit tekið til þess- arar reynslu. Meira.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.