Morgunblaðið - 18.08.1954, Qupperneq 6

6
MORGVNBLAÐIB
Miðvikudagur 18. ágúst 1954
- MJÓLKURBÚ FLÓAMANNA
Framh. af bls. 1
nokkru fyrir síðustu aldamót.
En árið 1906 var hafizt handa
um undirbúning þessa mannvirk-
is, með því að fenginn var verk-
fræðingur frá Heiðafélaginu
danska, Talbitser að nafni, er
gerði uppdrátt af hinu fyrirhug-
aða áveitusvæði, til þess að hann
gæti gert mönnum í aðalatriðum
grein fyrir hvernig áveitunni
skyldi hagað.
Hann mun hafa mælt fyrir
skurðakerfinu á einu sumri og
gert af því uppdrátt.
En upp frá þeim tíma, litu
landsmenn hýru auga til Flóans
vegna þess, að þar væri eðlilegt
að hefja svo stórfellt framták,
að þetta hérað yrði miðstöð fram-
kvæmda og framleiðslu í íslenzk-
um landbúnaði.
Nú lá þessi framkvæmd niðri
um hríð og ekki var hafist handa.
FVRSTA FLÓAÁVEITU-
NEFNDIN
En árið 1916 skipaði ríkisstjórn
in Flóaáveitunefnd, er samdi
frumvarp til Flóaáveitulaga. í
þeirri nefnd áttu þeir sæti Jón
Þorláksson verkfræðingur, Sig-
urður Sigurðsson ráðunautur
Búnaðarfélags fslands, er hafði
með stakri atorku unnið að því,
Strokkur mjólkurbúsins til vinstri. Senn verður nýr strokkur settur upp, er getur strokkað 114
tonn af smjöri. Til hægri á myndinni er ostaker.
ins og ákveðið að horfið skyldi
frá því fyrirkomulagi, er áður
hafði verið í vinnslu mjóikuraf-
urða í Flóanum, þar sem rjóma-
búin voru dreifð um svæðið.
SAMEINAÐIR KRAFTAR
Ákveðið var að stofnað skyldi
eitt mjólkurbú fyrir allan Flóann.
Olli þetta talsverðum umræðum,
því menn voru svo vanir tregum
samgöngum, að ýmsum þótti það
óðs manns æði að ætla sér að
leitt með mjög jöfnum halla, anna, er árið 1930 voru 201 í 10
1:800 til 1:600, var tiltölulega hreppum. Þá var mjólkurmagnið,
auðvelt að gera garðana. En þó sem flutt var að Mjólkurbúi
munu naumast fjórðungur þeirra Flóamanna 1.3 millj. kg. Árið
hafa verið hlaðnir um það leyti, 1935 tók mjólkurbúið við fram-
sem áveitan hóf starfsemi sína. leiðslu úr 20 hreppum og var
Um það leyti, sem Flóaáveitu- | magnið þá orðið 3 millj. kg á ári.
Til mjólkurflutninganna notar
búið um 40 vörubíla og eru þeir
stærstu þeirra 4—6 lestir að
burðarmagni.
Aðflutningaleiðirnar að búinu,
sem farnar eru daglega meff
mjólkina eru samtals um 4000
km. en Iengsta leiðin er austur í
Kerlingardal og er hún fram og
til baka 290 km. Að sjálfsögðu er
lögð áherzla á að flytja mjólkina
daglega til búsins. Styttsta að-
flutningsleiðin er 19 km. en að
meðaltali eru aðflutningafjar-
lægðirnar um 100 km. Er eðlilegt
að þjóð, er fram til þess tíma að
mjólkurbúið tók til starfa hafði
ekki kynni af öðrum flutningum
en hestflutningum, skuli ekki við
stöðulaust átta sig á, að svo risa-
vaxnir flutningar eru framkvæm
anlegir á voru landi.
3550 MJÓLKURBRÚSAR
Mjólkurbrúsarnir, sem notaðir
eru við flutninga til búsins eru nú
um 3550 að tölu. Eru þeir greini-
lega auðkenndir til þess að hver
nefndin var að störfum, 1926— (Voru þá framleiðendur 383 — j bóndi fái rétta brúsa og verða
er j framleiðendurnir að annast þvott
I f jósinu að Þórustöðum.
er þessi mjaltaaðferð.
hans ráðum fylgt í meginatriðum.
Þegar mjólkurbúið tók til
starfa árið 1929 voru framtelj-
endur í 6 hreppum Flóans á
áveitusvæðinu* 341.
ÖLFUSBUIÐ
■ Meðan hin svonefnda Flóa-
áveitunefnd var að störfum,
komst Framsóknarflokkurinn til
valda. Að tilhlutun hans var
nefndinni vikið frá, og við störf-
um hennar tók önnur nefnd Var
Sigurður Sigurðsson fyrv, bún-
aðarmálastjóri í henni og Steinn
Steinsen verkfræðingur.
Aðalbreytingin, sem gerð var
á tilhögun mjólkurbúsins, frá því
sem hin fyrri nefnd haíði lagt til
var, að samhliða Mjólkurbúi
Flóamanna var reist sérstakt
mjólkurbú í Hveragerði, er átti
m. a. að framleiða mysuosta. En
eftir nokkra reynslu var bú þetta
lagt niður.
! Meðan fjarlægðirnar uxu mönn
um í augum og almenningur var
óvanur að notfæra sér bílfæra
vegi, fannst mörgum þið óvið-
kunnanlegt að flytja mjólkina frá
býlum í Ölfusinu austur að Sel-
fossi til þess að flytja hana eða
j afurðirnar scmu leið til baka,
Kýr mjólkuð meff mjaltavél. Hreinleg áleiðis til Reykjavíkur. En fyrir
löngu kenndi reynslan, að hag-
1927, kom ungur mjóikurfræð- j og þá var mjólkurmagnið.
ingur hingað til lands, Jónas flutt var til búsins, komið í það
Kristjánsson frá Víðikeri í Eyja- hámark, er upprunalega var
firði. Var hann fenginn til að fyrirhuga, 3 millj.
gera áætlanir um fyrirkomulag I Fimm árum seinna eru fram_
og stærð mjólkurbúsins °g var, leiðendurnir í samlaginu orðnir
brúsanna, því það þykir ekki full
gilt að láta hreinsun brúsanna
að koma á fót rjómabúum á Suð-
urlandi og víðar. Þriðji maður-
inn x nefndinni var Gísli Sveins-
son sýslumaður. Lögum þessum
var breytt árið 1917 og saminn
viðauki við þau aftur árið 1926,
enda var þá farið að hugsa fyrir
alvöru til framkvæmda þar.
Árið 1926 útvegaði ríkisstjórn-
in mjólkurfræðing frá Danmörku
til að athuga mjólkurbúsmálið,
þar eð stjórnin leit svo á, að sér-
i: æðingur væri enginn til hér á
landi, er fullfær væri að gera
áætlanir er treysta mætti. En
mönnum var frá upphafi ljóst aff
bændur yrðu aff fá full not af
áveitufvrirtækinu með því aff
stofna til samlagsbús um mjólkur
framleiffsluna.
ÖNNUR NEFND
I nóvember 1926 skipaði ríkis-
stjórnin nefnd til þegs að gera
tillögur um, hvaða mannvirki
skyldi gera á Flóaáveitusvæðinu.
Voru þessir skipaðir í nefndina:
G-eir G .Zöega, vegamálastjóri er
jafnframt var form. nefndarinn-
ar, Magnús Þor’ákssou bóndi á
B'ikastöðum í Mosfellssveit og
Vaú.ýr Stefánsson ritstjóri
Nefndin skilaði áliti að aflokn-
um störfum, árið eftir. Þar voru
aðallínurnar lagðar að samþykkt-
um Mjólkurbús Flóaáveitufélags-
flytja mjólkina frá öllum býlum
í Flóanum á einn staff.
En* óhætt mun að fullyrða, að
það varð meginstyrkur samein-
ingarinnar, að hinn glöggi, mark-
vissi vegamálastjóri Geir G.
Zoega: var í Flóaáveitunefndinni,
og bændur gáfu rætt við hann um
vegamálin. Þeir treystu því, að
fyrir hans fulltingi yrði vega-
málum Suðurl'andsundirlendis-
ins komið í gott lag, svo auðvelt
yrði með flutningana til búsins,
þótt um tiltölulega langar leið-
ir væri að ræða. Því nú voru bíl-
færir akvegir kornnir eftir aðal-
leiðunum.
Byrjað var á áveitufram-
kvæmdunurn vorið 1922. En árið
1927 var fyrst veitt á Flóann úr
Hvítá, þó verkinu væri ekki þá
iokið að fullu.
Kostnaður við áveituna var þá
orðinn 1.1 miilj. króna. Ríkis-
stjórnin greiddi einn fjórða
áveitukostnaðar en lánaði jarð-
eigendum þrjá fjórðu hluta.
Áveitusvæð’ð var ta'ið 11.800
ha. og búizt við, að kostnaðurinn
myndi verða samtals 100 kr. á
hektara áveitulands að viðbættri
flóðgarðahleðslu, er bændur áttu
að standa straum af sjálfir, en
þó fá \í þess kostnaðar greiddan
úr ríkissjóði.
Þar eð áveitusvæðið er yfir-
kvæmast væri að leggja þaff bú
niður, þegar viffkoríiff til fluín-
inganna var orðið breytt.
MJÓLKURMAGNíÐ EYKST
Þróuninni í mjólkurflutning-
unum er bezt lýst með því að
minnast á fjölda framleiðand-
meira en helmingi fleiri eða 829.
úr 24 hreppum. Mjólkurmagnið
er þá orðið helmingi meira ’eða
8,2 millj. kg. á ári. 1945 eru hrepp
arnir, sem taka þátt í mjólkur-
búinu orðnir 27 og framleiðend-
ur 1112, en hið árlega mjólkur-
magn 11.9 miilj. kg. En árið 1952
er fjöldi bænda í mjólkurbúinu
nokkurn veginn hinn sami og
árið 1945 eða hefur fækkað í
1103, þ. e. a. s. þá er svo komiff,
aff svo til allir mjólkurframieiff-
endur á svæffinu eru þátttakend-
ur í samtökunum.
82 TONN Á DAG
I júnímánuði síðastliðnum náði
innvegin mjólk í búið mesta
magni ,er hingað til héfur átt sér
stað, er flutt var til búsins’um 82
tonn af mjólk á dag. Af því mjólk
urmagni fóru 25.000 kg til Reykja
víkur, sem neyzlumjólk, en
smjör, ostar og skyr voru gerð úr
afganginum.
Þegar mest er selt af nýmjólk
hér í Reykjavík getur hún náð
44 íestum á veturna, en um sum-
armánuðina er flutt hingað úr
licabúinu 25—30 lestir á dag.
Þegar tekin er ársframleiðsla
mjólkurafurða í fyrra varð hún
þanhig: 184 lestir voru gerðar af
smjöri, en ekki nema 17 lestir
árið 1950. Það ár voru seldir 10
millj. kg af mjólk til neyzlu en
nýmjólkurneyzlan hafði aukizt
árið 1953 í 11 millj. kg.
Árið 1953 voru framleiddar í
búinu 204 lesíir af 30% og 45%
feitum osti.
Afurffir Mjólkurbús Flóamanna, ostur, mjólk, mysa og skyr
fremst á myndinni.
Grétar Símonarson
mjólkurbúsíjóri. i
fara fram á mjólkurbúinu vegna
þess, að ekki er talið fullkomið
öryggi fyrir því, að þeir óhreink-
ist ekki á leiðinni heim, svo hver
bóndi verður að bera ábyrgð.á
fullkomnu hreinlæti. Til þess að
tryggja framleiðendum rétt verð
á mjólk þeirra og að örugglega
sé frá því gengið, að rnjólk þeirra
sé greidd eftir fitumagninu, en
fitumælingar fara fram vikulega
á mjólk allra framleiðendanna.
Er mjólkin flokkuð og greidd
til bændanna mismunandi verði
eftir gæðum. Er framleiðendum
þannig veitt öruggt aðhald um
mjólkurgæðin, sem og um fitu-
magn og næringargildi mjólkur-
innar.
HELMINGUR BÆNDA
NOTAR MJÓLKURVÉLAR
Er Mbl. átti tal við mjólkur-
bússtjórann, Grétar Símonarson,
fyrir nokkrum dögum, sagði hann
að ekki vissi hann nákvæmlega
hve margir bændur hefðu komið
mjaltavélum fyrir í fjosum sín-
um, en hann gizkaði á, að um það
bil helmingur bændanna notuðu
mjaltavélar til mikils hægðar-
auka í vinnufólkseklunni og til
hreinlætisauka í mjólkurmeðferð
inni.
Þó mjólkdrmagn Fióabúsins
hafi aukizt úr 1.2 millj. kg. á ári
í 21% millj. er greinilegt, að enn
er átórfelld mjólkuraukning fyrir
dyrum, og ekki sízt, ef við eigum
því láni að fagna að fá góð
sprettusumur.
Mj ólkurmagnið óx á árunum
1952—53 um 3.6 millj. kg eða
20.8%. Árið 1953 skiptist mjólkur
magnið þannig: 11.400.000 kg. var
selt sem neyzlumjólk og var það
2.1 millj. meira en 1952. Af sltyri
voru framleiddar 7C5 smálestir og
er það eðlilegt að landsmenn
Framh. á bls. 7