Morgunblaðið - 10.10.1954, Side 7

Sunnudagur 10. okt. 1954
MORGVNBLAÐIÐ
1

LISTIN ER ENGINN LEIKUR, HELDUR
ÓGURLEGT STRÍÐ OG
ÁTTA
ÞAÐ DYLST engum, að list-
rænn hugur og hönd hefir
verið að verki við „kringlótta
hefir sér stað í járniðnaðinum
húsið“ hans Ásmundar Sveins-
sonar myndhöggvara inni við
Sigtún. Hið ytra er það umkringt
höggmyndum, mörgum góð-
kunnum verkum listamannsins,
hið innra blasir við listaverk í
hverju horni, á borðum, skáp-
um og hillum og uppi í sjálfu
lofthvolfinu er sem andrúmsloftið
sé magnað af þeim átökum and-
ans við efnið, sem þar hafa verið
háð — og eru enn, því að langt
er frá því, að Ásmundur sé setzt-
ur í helgan stein og hafizt ekki
lengur að. Það er auðráðið af
tali hans einu saman um verk
hans sjálfs — og um listina vítt
og breitt.
HEIMSOKN I SERSTOKUM
TILGANGI
Við erum annars komin hér í
heimsókn til listamannsins í dá-
lítið sérstökum tilgangi. Okkur
langar til að forvitnast um — já
við ætlum blátt áfram að krefja
hann sagna um, hvernig eitt af
hinum stórkostlegustu verkum
hans hafi orðið til, hvað hafi
komið honum til að gera það,
hvað hann hafi meint með þvi
að gera það. Hvílík dirfska —
hvílík frekja! kann einhverjum
að verða að orði. En við komum
ekki bónleið eða vonsvikin heim
úr þessari heimsókn. Það er sjálf-
Ur ,,Járnsmiðurinn“, verkið, sem
er annars vegar, okkur langar til
að heyra sköpunarsögu hans af
munni sjálfs listamannsins, sem
skóp hann.
EINLÆGUR —
YFIRLÆTISLAUS
Og við komum ekki öldungis
að tómum köfanum. Af full-
komnu yfirlætisleysi, einlægni —
Og eldmóði hins sanna og þrosk-
aða listamanns, skýrir Ásmundur
Sveinsson fyrir okkur í senn af
barnslegu lítillæti og stolti for-
sögu þessa mikla listaverks og
þeim innri öflum, sem tókust á
við sköpun þess, áður en það birt-
ist okkur- í líki „Járnsmiðsins",
eins og hánn stendur í dag við
íðnskólann nýja' á Skólavörðu-
holtinu.
Spfallað við Ásmund Sveinsson, mymihöggvara m ,Járn-
fsmiðinn" og víðhorf hans fi! lisfsrinnar.

ismundur Sveinsson virðir fyrir sér „Þvottakonana“ fyrir utan húsið sitt við Sigtún.
(Ljósm. Mbl. Ól. K. M.)
SMÍÐAÐI BRENNIMÖRK
HJÁ FÖÐUR SÍNUM
tízku járnsmíði í algleymingi —
og ég stóð höggdofa frammi fyrir
þeim ósýnilegu risaöflum, sem ég
sá nútímann leysa þar úr læðingi.
Járnsmiðin var crðin að trölla-
dómi, vélabáknin verkuðu á mig
eins og tröll.
SPÍRURNAR AÐ
„JÁRNSMIÐNUM"
I þessari hugarreynsiu minni,
sem varð smám saman að bloss-
andi innri hvöt, urðu til spírurn -
ar að „Járnsmiðnum“. Ég lifði
i huganum ýmist við hamarinn og nútímans -— og um leið
steðjann heima í sveitasmiðju tröllauknu breytingu, sem átt
föður míns eða í tröllaborgum þeim tíma, er ég sem drengur
járnsmiðjanna í Reykjavik — stóð í smiðjunni — og reyndar í
hver getur láð mér þó að ég vildi öllum iðngreinum — hún er alls
reyna að létta dálítið á ofur- staðar, þessi tröllaukna breyt-
hlöðnum huga mínum —- gera inS- — Og ég hef vissan átrún-
tilraun til að túlka stærðina gagn a risatækni nutímans, ég hefi
vart smæðinni — þessar and- trtl á því að hún leysi fólkið úr
stæður, sem brutust um hið innra þrældómi gamla tímans — og
varla nokkurn mann í heilan vet
ur. Þar urðu margar af myndum
mínum til: Straukonan, Þvotta-
konurnar — og Járnsmiðurinn,
hann var fullgerður árið 1936.
i„SYMBOL“ hinna
| TRÖLLAUKNU BREYTINGA
— Ógæfan, segir Ásmundur
j myndhöggvari, er sú, að menn
binda þetta verk mitt við ein-
staklinginn. „Járnsmiðurinn“ á
! járnsmið —- ég var að reyna að
gera symbol hinnar tröllauknu
í miklu erfiði við að ná þeim,
en ég varð, hvað sem það kost-
aði, til að geta gripið heiidar-
áhrifin, — þetta þúsundfalda aíl,
samanþjappað í forminu. Járn-
smiðurinn er þarna í hvíldar-
stöðu — horfir fram í nútím-
með mér?
hún hefir þegar gert
miklu leyti.
það að
ÞUSUNDFALT AFL,
SAMANÞJAPPAÐ í FORMI
— Sjáið þið til, segir lista-
maðurinn og bendir okkur á lít-
FULLGERÐUR 1936
Já, upp úr þessu varð „Járn-
smiðurinn" til — en það varð
ekki í neinu snarkasti. Ég fór
í það að smíða hús niðri á Éreyj u-
götu, átti í stríði og basli við það ið hkan af „Járnsmiðnum“ úr
og flúði loks uppgefinn á bygg- hertum leir, sem stendur fyrir
— Nei, hann líkist hreint ekki ingarvinnunni til Hafnar og vann framan okkur á borðinu. — Þess-
venjulegum járnsmið, segir As- þar eins og óður maður, sá ar beinu og sterku línur, ég átti
mundur og það var af ásettu ráði -
gert að hafa það þannig.-Er.
eiginlega verð ég að hverfa langt
aftur í tímann, eigi ég að reyna
að gera tilraun til að skýra út,
hvernig Járnsmiðurinn er til orð-
in— til þess tíma, er ég sem
lítill strákur stóð í smiðjunni á
Kolsstöðum hjá föður mínum og
bisaði við að búa til brennimörk,
höggvin út í járn. Þetta var tölu-
verður vandi og ég var töluvert
hróðugur, þegar ég fékk hrós
hjá föður mínum fyrir það, hvern
ig mér tókst og að sama skapi
dálítið skúffaður, þegar farið va,r
að gefa brennimörkin til ná-
grannanna. Þetta voru mín fyrstu
kýnni af járnsmíði, eins og manns
höndin framkvæmdi hana í þá
daga með aðstoð elds, hamars og
steðja. Faðir minn var einn hinna
högu sveitasmiða, sem lagði jöfn-
um höndum stund á tré- og járn-
smíði og kynntist ég hvoru
tveggja barnungur.
JÁRNSMÍÐIN ORÐIN
AÐ TRÖLLDÓMI
Síðar, er ég var um tvítugs-
aldur, lá leið mín til Reykjavík-
ur og nam ég þar tréskurð hjá
Ríkharði Jónssyni. Og svo fór
ég utan — og ég kom heim aft-
ur — kynntist Markúsi heitnum
ívarssyni í Héðni og við urðuro
ágætir kunningjar. Ég var tíður
gestur í Héðni — þar sá ég ný-
„Járosmiðurinn“ -
afl samanþjappað
Þúsundía't
formi. —
Ásmundur Sveinsson:
gefur verkinu gildi.
Ekki sjálft motivið, heldur hið abstrakta
ann — og gamli járnsmiðurinn
er þarna líka — hamarinn og
steðjinn — eins og tengiliður á
milli hins gamla og hins nýja,
milli þess, sem var og er.
KRAFTUR í KYRRSTÖÐU
— En hvað með hægri öxlina
— í hvíldarstöðu?
— Já, hún á að undirstrika
kraftinn öðru meginn til að
hvíldin — átaksleysið — hinum
megin komi því skýrara í ljós.
Heildin verður að halda sér uppi,
enda þótt í hvíldarstöðu sé. Hún
á ekki að tákna fyrst og fremst
átak, heldur miklu fremur kraft
í kyrrstöðu — ógurlegan og vold-
ugan kraft — eitthvað monu-
mentalt. Það „monumentala“ er J
fyrir mér eitthvað stórt og kraft- !
þrungið, sem ekki getur sam-,
rýmst fínleika og viðkvæmni — |
ég hefi gaman af hvorutvéggja. j
HIÐ „ABSTRAKTA“
GEFUR VERKINU GILDI
— Þetta var það, sem ég ætlaði
að gera. Ég veit ekkert, hvort
mér hefir tekizt það, en ég er!
að reyna að segja satt. Það er '
ekki alltaf, sem myndirnar gefa j
mikið hinu ytra lífi, þótt þær
hafi kostað mikinn innri blossa j
og stríð.
Menn hafa ekki getað fyrir-
gefið mér, að ég hefi þvingað
mannslikamann inn í viss form,
sem eru „motivinu“ ósamkvæm. j
En ég hefi alltaf verið dálítið j
,abstrakt‘ í mér. Fyrir mér er það
ekki ,,mOtivið“ sem gefur verk- |
inu gildi, heldur hið „akstrakta'*.
Mona Lisa verður ekki dáð um
alla tíma vegna þess, að hún
er nákvæmlega lík einhveni
konu, sem einhverntíma hefir lií-
að, heldur áf því að í þessu lista-
verki hefir meistaranum Vinci
tekizt að skapa eitthvað sem cr
eilift — óháð hinu einstaklings-
lega. —
LISTIN ER ENGINN LEIKUR
— Fannst yður sjálfum, að yð-
ur hefði tekizt að gera þaS, sem
þér ætluðuð að gera með „Járn-
smiðnum?"
— Tja------þetta er nú eríið
spurning. „Járnsmiðurinn"
hann er fyrst og fremst fantasia.
— hugmynd realiseruð, en-------
hvernig má slíkt takast? Listirv
er enginn leikur, heldur ógurlegt
stríð og barátt.a. Listamaðurimv
byrjar á mynd með vissum glansi
og vonum, þegar fram i sækir„
verður efnið honum stöðugt örð-
ugra viðfangs, þangað til það
verður honum ofviða. Þá er ekki
um annað að gera en að gefast
upp eftir að hafa gert sitt bezta
og lifa í voninni um framför
Við nútímalistamenn eigum þá
ósk innilegasta að takast megi
að laða samtíðarmenn okkar —
æskuna fyrst og fremst, til a«J
hafa nautn af hnum og formum,
án þess að gerð sé krafa til að
skilja þau engu síður en i músíb.
Það er hægt að njóta og verða
snortinn, án þess að skilja.
EKKERT ER VERRA
EN LOGNIÐ
Fyrst eftir að ég kom heim að
utan, þótti mér gaman að heyra
men segja, að þetta og hitt væri
ljótt — síðar varð ég leiður á
því — það varð of venjulegt —
„banalt“ — allt var ljótt. Mér
þótti vænt um þá menn, sem
reyndu að meta hlutina — ekki
þá, sem sögðu, að allt væri fállegt
og ágætt, heldur hina, sem voru
vakandi — og deildu. Það má
ekki vera logn yfir hlutunum —-
ekkert er verra en lognið — og
það ekki sízt hér heima á ís-
landi með sína sterku og storma-
sömu náttúru — þar sem sjaldan.
er logn. — Nei, umræður og
deilur eru nauðsynlegar til að
halda við vakandi og heilbrigðu.
listalífi, segir Ásmundur Sveins-
son um leið og við kveðjum-hann
fyrir utan „kringlótta húsið4*
hans — orðum hans fygir hóg-
vær sannfæringarkraftur.
sib.
firðiileg úfför
ÁRNESI, S-Þing„ 3.. okt. —
Hólmfríður Friðjónsdóttir frá
Sandi, sem andaðist að heimili
sínu, Litlu-Laugum, þann 24.
þ. m. var jarðsungin í gær. At-
höfnin hófst að Lit.lu-Laugum kl.
11 f. h. Sóknarpresturinn, séra
Sigurður Guðmundsson, Grenj-
aðarstöðum, flutti bæn í heima-
húsum, en Áskell Sigurjónsson
oddviti að Laugafelli húskveðju.
Kl. 2 e. h. var jarðsett í æsku-
sveit hennar Nesi í Aðaldal. Þar
flutti séra Sigurður Guðmunds-
son ræðu, en Kirkjukór Grenj-
aðarstaðar annaðist söng.
Hólmfríður FViðjónsdóttir var
fædd 1872 og var því 82 ára er
hún lézt.
Skömmu fyrir andlátið hafði
hún ánafnað Húsmæðraskólanum
að Laugum 10 þús. kr. að gjöf til
minningar um æskuheimili sitt.
Sand, og skyldi gjöfin ganga til
eins herbergis i skólanum, sera
bæri nafnið Sandur, en náms-
meyjar frá Sandi og úr Aðaldal
gengju fyrir öðrum . nemendum
um rúm þar.
—' Fréttaritari.