Morgunblaðið - 05.03.1958, Blaðsíða 9

Miðvikudagur 5. marz 1958
MORCVNBLAÐIÐ
9
Æðri búnaðarmenntun á íslandi
Erindi Guðmundar Jónssonar, skóla-
stjóra á Búnaðarþingi
HERRA forseti, virðulega Búnað-
arþing, gestir.
Áður en búnaðarskólarnir ís-
lenzku voru stofnaðir á árunum
1880—1890, sóttu ungir bsenda-
synir búfræðimenntun sína til
nágrannalandanna, einkum Nor-
egs. Var það að vísu til hins
mesta gagns fyrir þá, en fljótt
komust menn að raun um það,
að innlenda búfræðimenntunin
átti betur við staðhætti okkar.
Og eftir síðustu aldamót hafa
mjög fáir íslenzkir piltar stundað
nám í bændaskólum erlendis.
Svipaða sögu er að segja um
hina æðri búnaðarmenntun. Með-
an ekki var kostur á að afla henn
ar innanlands, var hún að sjálf-
sögðu sótt „út fyrir pollinn“. En
eftir að framhaldsdeildin á
Hvanneyri var stofnuð árið 1947
hafa utanfarir í því skyni mjög
farið minnkandi. Æðri búfræði-
menntun er, eins og hin lægri,
mjög tengd búskaparháttum og
náttúruskilyrðum í hverju landi
sem er. Ég.minnist þess t.d., að
þegar ég stundaði nám við Bún-
aðarháskólann í Kaupmannahöfn,
fengum við einn eða tvo fyrir-
lestra í sauðfjárrækt. Það var allt
og sumt í þeirri fræðigrein. Hver
þjóð sníður að sjálfsögðu bú-
fræðinám sitt, æðra sem lægra,
eftir þeim staðháttum, sem þar
eru fyrir hendi. Þess vegna nýtist
námstíminn mun betur, þegar
námið er stundað heima, en þeg-
ar það er sótt til framandi þjóða.
Við Islendingar búum að mörgu
leyti við mjög sérstæð skilyrði
til búskapar. Og þeim mun mikil
vægara er það fyrir okkur að
eiga í landinu stofnun, sem er
þess umkomin að veita slíka
menntun. Um þetta munu allir
sammála og verður það þvi ekki
rætt frekar hér.
Tvenns konar hlutverk
Hlutverk æðra búfræðináms er
tvenns konar: í fyrsta lagi þarf
nemandinn að fá um það ýtarlega
fræðslu, á hvern hátt hann geti
sem bezt leiðbeint bóndanum í
starfi hans, í jarðrækt, í búfjár-
rækt, í véla- og verkfærafræði
og í hagfræðilegum útreikning-
um. Þetta er ótrúlega margþætt
starf og vandasamt, ekki sízt hér
á landi, þar sem mjög margir
bændur fylgjast vel með timan-
um og þeim nýjungum sem hann
hverju sinni hefur að flytja. Til
þess að inna þetta hlutverk af
hendi, þarf leiðbeinandi fyrst og
fremst að þekkja til hlítar störf
bóndans og aðstæður allar. Hann
þarf að hafa á takteinum hagnýt-
ar bendingar, sem bóndinn getur
tekið með sér út i nýræktina,
túnið, búpeningshúsin og verk-
færahúsið. Hann þarf að geta
bent bóndanum á galla í búskap
hans. Og hann þarf aðeigaeittenn
eitt sem ekki verður metið við
nokkurt prófborð, ekki verður
vegið á nokkra vog eða reiknað
út með stærðfræðilegum formúl-
um. Hann þarf að eiga í sálu
sinni hugsunargang bóndans, kjör
hans, liugsjónir lians. Þetta verð
ur ekki kennt í neinum skóla.
Þetta lærir enginn nema sá, sem
hefur lifað og hrærzt í störfum
sveitanna, ekki eitt ár, heldur
mörg, ekki aðeins sumarmánuð-
ina sér til upplyftingar og
skemmtunar, heldur einnig þegar
vetrarhríðar geisa og örðugleika
ber að höndum.
Sá sem vill leiðbeina bóndan-
um í daglegum störfum hans,
verður sjálfur að hafa unnið þau
og kunna til hlítar. Stúdent, sem
útskrifaðist úr f ramhaldsdeildinni
á Hvanneyri sl. vor og ætlaði til
framhaldsnáms erlendis á þessu
ári, fann til þess, að hann hafði
of litla reynslu í sveitavinnu.
Hann réði sig því sem ársmann á
stóru búi hér sunnanlands. Hann
var mjög ánægður yfir þessari
ákvörðun sinni. Þetta ár er í raun
og veru hluti úr háskólanámi
hans.
Hinn þáttur háskólanámsins er
fólginn í því, að nemandinn sé
búinn undir það að verða vísinda
maður, læri að efnagreina fóður
og jarðveg, læri að gera vísinda-
legar tilraunir, leysa úr formúl-
um og torráðnum reikningsdæm-
um. Til undirbúnings þess konar
fræðistarfa er ekki nærri aJtaf
nauðsynlegt að kunna að mjólka
Cuðmundur Jónsson.
kýr, hirða lambfé eða ganga írá
sáðsléttu. En þeim mun mikil-
vægara er fyrir þessa menn að
vera vel að sér í stærðfræði og er
lendum tungum.
Þessi tvö starfssvið, sem land-
búnaðarkandídatinn þarf að búa
sig undir, eiga að vísu á sumum
sviðum margt sameiginlegt, en
eru þó í öðrum greinum svo ólík,
að ég efast um, að til sé noklcurt
sérfræðinám við háskóla eða ann
ars staðar, sem krefst jafnmik-
illar fjölhæfni í öllum undirbún-
ingi eins og búfrseðinámið gerir.
Hvort heldur við tökum til sam
anburðar lögfræði eða læknanám,
verkfræði eða sálarfræði, við-
skiptafræði eða guðfræði, þá er
undirbúningur undir þessar grein
ar einhæfari en búfræði-
sérnámið krefst. Þess vegna er
engan veginn víst, að okkur hæíi
á landbúnaðarsviðinu sömu til-
burðir í þessum efnum og eiga
við annars staðar.
Undirbúningsmcnntun
hjá öðrum þjóðum
Það er sta'ðreynd að ýmsar land-
búnaðarþjóðir hafa ólík sjónar-
mið um undirbúningsmenntun til
búfræðisérnáms.
Danir t.d. leggja mesta áherzlu
á það, að nemandinn hafi sem
allra bezta undirstöðu í landbún-
aðarstörfum, hafi unnið á minnst
2 búgörðum minnst 3 ár eftir 15
ára aldur og kunni sveitastörf til
hlítar. Þeir orða þetta oft þann-
ig, að þeir óski fyrst og fremst
eftir „manden fra ploven“, en
þeir eru ekki kröfuharðir um bók
lega menntun.Nemendur þurfaað
hafa verið 1 vetur í búnaðarskóla
og hafa almenna menntun, sem
mun svara til landsprofs hjá okk-
ur eða jafnvel minna. Þeir dansk
ir lanbúnaðarkandídatar, sem
taka þá ákvörðun að mennta sig
til vísindastarfa, t. d. taka magi-
stersgráðu, þurfa að taka
stúdentspróf áður en farið er í
slíkt nám. Þetta er gert þeim
mjög auðvelt með því, að þeir
geta látið próf sitt frá búnaðar-
háskólanum gilda til stúdents-
prófs í mörgum fögum, t.d. efna-
fræði, eðlisfræði, grasafræði,
steinafræði, dýrafræði, lífeðlis-
fræði, líffærafræði og öðrum
greinum, þar sem kennslan
er álíka mikil eða meiri í búnað-
arháskólanum. Mikið af þeim
fögum, sem þá eru eftir geta
góðir nemendur lesið utanskóla
eða með nokkurri tímakennslu,
sem þar er auðvelt að fá á ódýr-
an hátt.
Aðrar þjóðir, t.d. Finnar, Hoi-
lendingar, sennilega einnig Bret-
ar og Skotar gera hins vegar aðal
kröfur sínar um bóklegan undir-
búning. Nemendur þurfa ekki að
hafa stundað nám í bændaskól-
um og tiltölulega litlar kröfur
eru gerðar til hinna verklegu
starfa. Aðalkrafan er sú, að
menn hafi staðizt stúdentspróf.
Þá eru enn þjóðir, sem fara
þarna meðalveg, t.d. Norðmenn
og Svíar. Þar þurfa nemendur að
hafa verið í bændaskóla, hafa
unnið verulega að sveitastörfum
og þeir, sem eru ekki stúdentar,
verða að ljúka sérstöku undir
búningsnámi, í Noregi 1 vetur og
í Svíþjóð 2 vetur.
Undirbúningsmenntun
hér a landi
Hér á landi höfum við fram til
þess tekið síðustu leið. Inntöku-
skilyrðin í framhaldsdeildina á
Hvanneyri eru nú gott búfræði
próf með tilheyrandi „praksis“ og
eins vetrar nám við menntaskóla,
þar sem lögð er stund á stærð-
fræði og tungumál fyrir þá, sem
eru ekki stúdentar. Slík nám-
skeið eiga að gera sveitapiltum
auðveldara að fara í fram-
haldsnámið eftir að þeir eru bún
ir að vera í bændaskóla og þar
fengið löngun til frekara bú-
fræðináms. Piltar, sem taka bú-
fræðipróf um tvítugsaldur, hafa
sjaldan tækifæri til þess að geta
lokið stúdentsprófi. Flestir þeirra
eru því útilokaðir frá framhaids-
námi í búfræði. Ég legg því til,
að inntökuskilyrði fyrir búnað-
arháskólanám hér á landi varði
þessi:
1. Tveggja ára vinna við
sveitastörf (minnst), þar af
minnst % ár annars staðar en
heima.
2. Búfræðipróf frá bændaskóla
með góðri einkunn.
3. Stúdentspróf eða próf frá
eins vetrar námskeiði við mennta
skóla, enda sé miðsKólapróf fyrir
hendi.
Þessum inntökuskilyrðum má
annars haga á hverjum tíma, svo
sem hagkvæmast þykir. Það má
t.d. auka kröfurnar til sveita-
vinnu úr 2 árum upp í 3 eða 5.
Það má setja vissa lágmarks-
einkunn við búfræðipróf. Það má
gera þær kröfur um menntaskóla
námskeiðið, sem þurfa þykir á
hverjum tíma, ef til vill fara að
dæmi Svía og lengja það í 2 ár
o.s.frv.
Lengd háskólanáms í búfræði
Veturinn 1957—58 var undir-
búningsnámskeið við Mennta-
skólann á Laugarvatni fyrir þá,
sem ætluðu sér að hefja fram-
haldsnám að Ilvanneyri haustið
1958. Var aðallega lögð stund á
stærðfræði, þar sem lokið var
stúdentsprófi máladeildar, svo og
íslenzku, dönsku og ensku. Við
þetta gátum við fellt niður
kennslu í framhaldsdeildinni í
stærðfræði og íslenzku, sem áður
hafði verið. Jafnframt lengdum
við námstímann hvorn vetur un:
4 vikur. Fyrstu búfræðikandídat
arnir frá þessari námstilhögun
útskrifast vorið 1959. Þeir hafa
að baki sér um 8 mánaða lengra
nám en áður hefur verið.
í stærðfræði og islenzku höfð-
um við 6 tíma á viku í fram-
haldsdeildinni áður. Nú losna
þeir tímar til náttúrufræði og bú
fræðináms.
Með hinu nýja fyrirkomulagi
er námið fyrirhugað þannig:
stund í fyrirlestrum og æfingum.
Það er sá tími, sem við á yfir-
standandi kennslutímabili höfum
til umráða fyrir nemendur.
í Búnaðarháskólanum í Kaup-
mannahöfn eru sambærilegir tím
ar 3351 að tölu eða 510 fleiri en
hér. f Ási í Noregi eru tímarnir
3237 eða 396 fleiri en hér. Sam-
kvæmt nýjustu upplýsingum frá
dr. Halldóri Pálssyni er líma-
fjöldinn við Háskólann í Edin-
borg umreiknaður í 50 mín.
kennslustundir 2916 eða 75 fleiri
en á Hvanneyri. Nemendur Edin-
borgarháskóla hafa að visu stú-
dentsmenntun en þeim ber ekki
skylda til að hafa verið í bænda-
skóla. Okkar nemendur hafa ali-
ir verið í bændaskóla, sumir einn
vetur, aðrir 2.
Sá dómur hefir verið kveðinn
upp um búfræðikandidatana frá
Hvanneyri, að þeir hafi yfirleitt
reynzt starfi sínu vaxnir. Þegar
tekið er tillit til þess, að námið
hjá okkur hefur verið alveg á
byrjunarstigi, að bóklega námið
hefur nú verið lengt um minnst
8 mánuði og verklegar æfingar
nokkuð, þá finnst mér þetta mjög
góður vitnisburður. Ekki er við
öðru að búast en að nemendur
frá framhaldsdeildinni á Hvann-
eyri í'eynist mismunandi, eins frá
öllum öðrum skólum, og ekki
minnst fyrir þá sök, að aðsókn
að deildinni hefur verið það lítil
undanfarin ár, að ekki hefur ver-
ið hægt að gera neitt úrval að
ráði. En einkum hefur verið að
fundið, að almenn menntun kandi
datanna frá okkur hafi ekki verið
næg. Vil ég íúslega viðurkenna
þetta.
Framhaldsnám erlendis
Við verðum að minnast þess
íslendingar, að við erum fá-
menn og fátæk þjóð. Við geturn
því ekki alltaf undirbyggt
menntastofnanir okkar svo sem
þörf væri. Þess vegna sendum
við nú verkfræðinga til annarra
landa, svo að þeir þar ljúki síðari
hluta náms sins. Þess vegna eig-
um við enga náttúrufræðideild
við Háskóla íslands, því að þeir
eru svo fáir, sem það nám sækja
og geta allt eins sótt það til
stærri þjóða. Þetta er ekkert eins
dæmi hér á landi.Norðmennsóttu
lengi dýralæknamenntun sína til
annarra landa, einkum Dan-
merkur. Finnar senda garðyrkju-
fræðinga sína til Búnaðarháskól-
ans í Ási, þar ljúka þeir seinni
hluta prófs.
I sjálfu sér væri því ekkert við
það að athuga, þótt þessi háttur
væri á hafður um búfræðinámið,
enda hefur svo verið á vissan
hátt. Nokkrir búfræðikandídatar
frá Hvanneyri hafa farið til fram
haldsnáms við búnaðarháskóla í
Danmörku, Noregi og Svíþóð, les
ið þar viss fög, fengið í þeim
próf, án þess að um gráðu væri
að ræða. Af þeim 10 búfræði-
kandídötum, sem útskrifuðust
frá Hvanneyri s.l. vor, eru 2 þeg
ar farnir til framhaldsnáms í
Danmörku og Noregi og munu
dvelja þar í 1%—2 ár, aðrir tveir
munu á þessu ári fara í sömu er-
indagerðum.
Ég hef á undanförnum árum
nokkuð leitað fyrir mér um það,
að kandídatar frá okkur fengju
leyfi til þess í nágrannalöndun-
um að taka kerfisbundið fram-
haldsnám, sem endaði með magi-
stersprófi. Hefur þessu verið vin-
samlega tekið, en að sálfsögðu
þurfa þeir að uppfylla hin sömu
skilyrði um undirbúning og gilda
í viðkomandi landi, t.d. í Dan-
mörku stúdentspróf.
Þeir búfræðikandídatar, sem
hafa lokið námi sínu á Hvanneyri,
en á eftir leitað sérnáms hjá ná-
grannaþjóðum okkar, hafa haft
uðum eða þúsundum, þar sem
söfn og rannsóknarstofur eru á
fullkomnasta máta og beztu sér-
fræðingar eru fengnir til kennslu,
setur að sjálfsögðu sitt einkenni
á nemandann. Og ef til vill er
það stundum ekki þýðingar-
minnsta atriðið í þessu efni,
að slík dvöl losar menn
oft við þá minnimáttarxennd,
sem oft einkennir þá, sem
alast upp og fá menntun sína
við fátæklegar aðstæður. Ég tel
þetta ákaflega mikilvægt atriði
og hef ávallt reynt að hafa þau
áhrif á nemendur mína í fram-
haldsdeildinni á Hvanneyri að
fara út að námi loknu og full-
numa sig þar í vissum greinum
á tilraunastöðvum og búnaðarhá-
skólum.
Og ég vil jafnframt láta þess
getið hér, að þegar að því kemur
Fyrri grein
að lengja þarf búnaðarháskóla-
nám hér á landi, t.d. upp í 3 vet-
ur, þá mætti það gjarnan koma
til athugunar, að síðasti veturinn
væri tekinn við erlendan búnað-
arháskóla, ekki sízt vegna þess,
að þar er náminu víða skipt
þannig að nemendur geta val-
ið um það, hvort þeir vilja leggja
megin-áherzlu á jarðrækt, búfjár
rækt, verkfærafræði eða hag-
fræði. Þetta ræði ég þó ekki nán-
ar hér, því að ég tel það ekki
tímabært eins og stendur.
Búfræðinám hér
íslenzkir búfræðikandídatar
hafa að baki, auk almennrar
menntunar, sem áður er greint
frá, 3—4 vetur í búfræðinámi eft
ir því hvort þeir hafa tekið
bændaskólana á einum vetri eða
tveimur. Auk þess verklegt nám
í bændaskóla og framhaldsdeild.
Þetta nám tel ég vera nægilegt,
hvort sem er fyrir almenna leið-
beiningastarfsemi meðal bænda
eða til undirbúnings á vísindaleg
um sviðum. í einstökum tilfell-
um þarf þó við þetta að bæta og
verður þá að gerast að kandídats
námi loknu. Þeir, sem ætla sér í
vísindastörf og vilja ljúka magi-
sters- eða doktorsgráðu, þurfa á
undan slíku námi að taka stú-
dentspróf, ef þeir hafa það ekki
áður og mundu þeir ljúka slíku
námi á tiltölulega stuttum tima.
Hinir, sem ætla í venjuleg
leiðbeiningarstörf, en telja sig
ekki/hafa næga reynslu í algeng-
um sveitastörfum, þurfa að vinna
eitt ár eða lengur hjá bændum.
Þetta mundi t. d. geta hent stúd-
enta úr kaupstað.
Kennslan í framhaldsdeildinni
er beinlínis miðuð við það að
Náttúrufræði 671 fyrirlestur og 378 æfingarstundir
Landbúnaðarfög 1070 — — 722 —
Námsför erlendis 250 —
1741 fyrirlestur 1350 æfingar
Alls verður þá kennslan 2841
kennslustund, þegar námsförin
er ekki reiknuð með ella 3091.
Eg mun í samanburði hér á eftir
mið við fyrri töluna 2841 kennslu
af því mjög mikið gagn, bæði í
fræðilegum skilningi, en ekki
síður óbeint. Þátttaka í námi við
erlenda viðurkennda háskóla,
þar sem nemendur skipta hundr
námi sé lokið í bændaskóla. Ef
hætt yrði við það að gera bú-
fræðinám inntökuskilyrði undir
búnaðarháskólanám hér á landi,
eins og sumir hafa ymprað á að
gera, þá þyrfti af þeim sökum að
lengja háskólanámið um 1 vetur.
Undirbúningsnáminu og æðra
búfræðinámi má að sjálfsögðu
haga svo sem tímarnir krefjast
hverju sinni alveg án tillits til
þess, hvar námið er staðsett. Það
má gera stúdentspróf að inntöku-
skilyrði í búnaðarháskóla á
Hvanneyri eins og i Reykjavík,
og það má lengja búfræðinámið
svo mikið sem vera skal, á hvor-
um staðnum sem það er tekið. Og
því lengra sem námið er, þeira
mun betur væri hægt að nýta sér
hæfa kennslukarfta, ekki síður
á Hvanneyri.
Því ber ekki að neita, að
kennslufyrirkomulagið á Hvann
eyri er að nokkru miðað við það,
að námið verði ekki allt of Kostn-
aðarsamt og að ríkissjóður sjái
sér fært að veita þvífé.Þessvegna
er tekið inn í deildina aðeins
annað hvort ár. Ef taka ætti nem
endur inn á hverju ári og lengja
námstímann upp í 3 vetur, þá
þyrftum við að auka kennslu-
kraftana þrefalt. Þá væri að sjálf
sögðu enn betri aðstaða til sér-
fræðiþekkingar kennaranna.
Þetta væri sérstaklega hagfellt
fyrir háskóla staðsettan á Hvann.
eyri, en kostnaðurinn mundi að
sjálfsögðu vaxa til muna.