Morgunblaðið - 06.03.1963, Blaðsíða 13

Miðvikudagur 6. rnarz 1963
MORCVNBLAÐ1Ð
13
Sigurður Þórðarson, Laugarbóli:
ÍSLENZKI ÖRNINN
EINHVER sagði mér úr þing-
fréttum Ríkisútvarpsins nýlega,
að Bjartmar Guðmundsson, al-
þingsm., bæri nú fram á alþingi
frumvarp til breytingu á lögum
um friðun arna. Þetta er bæði
þarft verk og gott. En reisa þarf
lammar skorður, erninum til
yerndar, ei duga skal.
íslenzki haförninn hefir nú
verið alfriðaður að lögum, um
langt árabil. Þó fækkar honum
stöðugt og það svo, að lætur
nærri að telja megi á fingrum
annarrar handar þau arnarhjón,
sem enn eru á lífi á landinu.
Og eftir því sem vitað er, mun
meirihluti þessa örsmáa hóps,
yera búsettur hér á Vestfjörðum.
Tvennt mun aðallega valda
fækkuninni, þ. e. eitrun fyrir
svartbak og refi, sem lögleyfð hef
ir verið, með nokkrum takmörk-
unum um meðferð eitursins og
svo eggjataka úr hreiðrum arn-
arins. Á þriðja möguleikann vil
ég ekki trúa, þann, að nokkur
skytta fáist til þess að beina riffil
hlaupi sínu, eða nokkru öðru skot
vopni, að þessum tignarlega kon-
ungi íslenzikra fugla.
'i Ég hefi oft orðið þess var, að
menn töldu örninn mikinn skað-
vald, er dræpi lömb, sér og ung-
Um sínum til matar.
Ég er á barnsaldri alinn upp
i nábýli við örninn og þykist
þekkja hann allvel og lifnaðar-
hætti hans. Það var margt sauð-
fé hér á Laugabóli, þegar ég var
innan við fermingu. Fénu var
yfirleitt haldið um sauðburðinn
í hlíðunum milli Laugabóls og
Arngerðareyrar, sem eru mjög
skjólasamar og að nokkru, vaxn-
ar skógarkjarri. Um sauðburðinn
vorum við Halldór, síðar bóndi
á Arngerðareyri, látnir labba
innan um féð og athuga burðinn
og stundum voru eldri menn með
í þeim ferðúm. En þar voru
einnig fleiri á ferð stundum. Það
var engin nýlunda að sjá þar
4 til 6 erni innan um féð, eða
á sömu slóðum og það, en aldrei
man ég eftir því að við yrðum
varir við að þeir tækju lifandi
lamb. Aðeins einu sinni, eftir að
iég var farinn að búa hér, féll
grunur á örninn um hvinnsku.
Pillarnir komu til mín og sögðu
að örninn hefði hremmt lamb á
tilteknum stað á túninu og flogið
með það í stefnu á Arnarstapa,
þar sem verpir venjulega, en það
er klettadrangur við innanverðan
fjarðarbotninn. Þegar ég athug-
ÞÝZK stjórnarvöld bjóða fram
tvo styrki handa íslenzkum stú-
dentum eða kandidötum til að
sækja þriggja til fjögurra vikna
sumarnámskeið við háskóla í Sam
bandslýðv eldinu Þýzkalandi á
sumri komanda. Hvor styrkur
iieimur 500 þýzkum mörkum, en
auk þess fá styrkþegar 580 mörk
til greiðslu ferðakostnaðar. Um-
sækjendur skulu vera á aldrin-
|im 20 — 30 ára.
Námskeið þau, sem hér um
tæðir, eru haldin við ýmsa þýzka
háskóla og eingöngu ætluð út-
lendingum. Fjalla þau um mis-
munandi efni varðandi þýzka
tungu, menningu, listir, efnahags-
mál o. fl. Þess skal getið, að ung-
*im hljómlistarmönnum, sem
Styrk hljóta, gefst kostur á að
sækja hljómlistarhátíðir í stað
námskeiða. — í stað þess að veita
tvo styrki til að sækja framan-
greind námskeið, kemur til
greina að veita einn styrk til að
sækja tveggja mánaða þýzkunám
gkeið 4 vegum Goethe-Institut,
og mundi styrkfjárhæðin þá
nema 1.200 mörkum auk 580
marka til fargjalda.
Skrá um námskeiðin, sem um
aði um þær fáu lambær sem á
túninu voru, reyndist þar allt í
friði og spekt. Hinsvegar var
stokkönd horfin af eggjum sín-
um, er hún átti á lækjarbakka
þar sem þeir héldu lambið tekið
og sást hún aldrei síðan.
Það má vel vera að örninn
geri usla í varplöndum, en þar
eru þá oftast fleiri að verki og
skæðari víkingar en örninn, svo
sem svartbakurinn, hrafninn, ref-
ir og minkar og gætir þá þessara
fáu fugla lítt, móts við þá fylk-
ingu, sem nú vex upp óáreitt,
sennilega í þúsundatali innan
skamms, í hinum mannlausu
byggöum Hornstranda, lifir þar
konunglega á eggjum og fugli og
eyðir fljótlega öllu fuglalífi þár
í björgunum, án þess nokkuð sé
gert eða hömlur á lagðar, svo mér
sé kunnugt, „aukast þar og marg-
faldast og uppfylla jörðina" og
eru nú framvarðasveitir þess liðs
þegar byrjaðar að leggja land
undir sig hér umhverfis Djúpið.
Það ef annars undarlegt ósam-
ræmi í hugsun og framkvæmd,
að alfriða örninn, en leyfa sam-
tímis að eitra fyrir svartbakinn.
Ætli að það bæri nokkurn ár-
angur, þótt festur væri miði við
útburðinn sem svartbakinum er
er ætlaður og örninn, kurteislega
áminntur u-m að snerta hann
ekki? Nei, alþingi verður að
banna alla eitrun, því meðan svo
er ekki gert, verður öll friðun
kák eitt. Eitrun fyrir dýr, er sví-
virðilegúr blettur á þjóðSélaginu,
sem á að banna með lögum og
gera mönnum algerlega ófært að
komast yfir strychnin eitur, sem
aðallega er notað í þessu skyni,
vegna þess að það er bæði bragð-
laust og lyktarlaust. Dauðastríð
skepnu, sem etið hefir strychnin,
er bæði langvinnt og hroðalegt.
Það er áreiðanlega hárrétt, sem
nokkrar landsþekktar refaskytt-
ur hafa haldið fram, að refurinn
lærir fljótlega að varast eitrið og
verður bæði tortryggnari og skæð
ari fantur eftir þá kynningu af
veizluboðum mannsins. Svart-
baknum verður aldrei eytt með
eitri að nokkru ráði. Ég held
að til eyðingar honum verði ör-
uggasta aðferðin að gera skipu-
lega leit um varptímann á öllum
þeim stöðum sem mönnum eru
kunnir sem varplönd hans og
eyða eða taka egg hans, þá
mundi hjörðinni fækka smátt og
smátt.
Það væri þjóðarsmán ef þessir
er að velja, og nánari upplýs-
ingar um þau, fæst í menntamála
ráðuneytingu, Stjórnarráðshúsinu
við Lækjartorg. Þar fást og sér-
stök umsóknareyðublöð, og skal
umsóknum, ásamt tilskildum
fylgigögnum, komið til ráðuneyt
isins eigi síðar en 15. marz n.k.
Sex prestaköll
auglýst laus til
umsóknar
6 PRESTAKÖLL hafa verið aug-
iýst laus til umsóknar. Þau eru:
Desjarmýrarprestakall í N-Múla-
prófastsdæmi. Húsavíkurpresta-
kall 1 S-Þingeyjarprófastsdæmi.
Hofsóssprestakall í Skagafjarðar-
prófastsdæmi. Holtsprestakall í
V-ísafjarðarprófastsdæmi. Mikla-
bæj arprestakall í Skagafjarðar-
prófastsdæmi. Breiðabólstaðar-
prestakall í Rangárvallaprófasts-
dæmi.
Umsóknarfrestur er til 31.
marz nJt,
Sigurður á Laugabóli.
örfáu ernir, 12 — 15 að tölu,
sem eru síðustu leifar þessa sér-
stofns, í heiminum, yrðu aldauða
hér vegna tómlætis manna og
skorti á nauðsynlegri vernd.
Eftirmæli og hlutur okkar nú-
lifandi kynslóðar yrði þá jafnvel
verri í framtíðinni, en þeirra fá-
vísu manna, sem drápu síðustu
geirfuglana í heiminum, til þess
að næla 1 fáeina silfurdali.
Dráp arnar, eyðilegging á eggj-
lim hans eða ungum, ætti að
varða gífurlegum sektum og fang
Á AÐ ala upp fiskstofna hér við
ströndina handa öðrum þjóðum,
sem fiskveiðar stunda í Norður
Atlantshafi?
Yfir þjóðina er dembt hverri
blaðagreíninni af annarri. Að við
hér séum að eyðileggja fiskstofn-
ana við strendur landsins og þá
sjálfsagt í Norður Atlanshafinu
líka.
Menn vilja banna þorskaneta-
veiðar, aðrir vilja banna drag-
nótaveiðar og enn aðrir vilja tak-
marka síldveiðar, og nú síðast
banna þorsknætur. Er þetta heil-
brigður hugsunarháttur?
Einstakir menn finna dragnót-
inni allt til foráttu. Hún á að eyða
öllu smæsta ungviði. Einnig á
hún að róta svo upp botninum
að engri skepnu sé þar líft og
allur botngróður eyðilagður.
Ekki mun nokkur sjómaður
trúa þessu, sem fiskveiðar hefur
stundað. Möskvastærð á dragnót
er það stór að allt ungviði fer
þar í gegn. Ég hef töluvert verið
við dragnótaveiðar og hef ég
aldrei séð sjóinn óhreinkast við
þær veiðar. Ekki er hægt að vera
með dragnót nema þar sem er
sléttur botn, sandur eða leir. Þar
hef ég aldrei orðið var við neinn
gróður í botninum.
Nú hefur Jón vinur minn Árna-
son frá Akranesi, borið fram
frumvarp á Alþingi um það, að
banna dragnótaveiðar í Faxaflóa.
Undir því yfirskini að Faxaflói
sé svo þýðingarmikil uppeldisstöð
fyrir ungviðið. Sjálfsagt liggur
þó fleira þar á bakvið. Ef til vill
hagsmunir nokkurra trillubáta
þar á skaganum.
Á að setja í naust 40 — 50 drag-
nótabáta, sem hafa verið hér í
flóanum undanfarin sumur með
dragnót og áflað allvel? Afli mun
hafa verið svipaðúr þessi 3 sum-
ur, þó mun afli hafa komizt hæst
í sumar, í 14 hundruð þúsund
krónur á hæsta bátinn. Svo mik-
inn afla hef ég ekki heyrt getið
um hin 2 fyrri sumurinn, svo
ekki bendir það til að allt sé að
ganga til þurrðar hér í flóanum.
250 — 300 manns hafa haft at-
vinnu á þessum bátum yfir sum-
elsi. Jafnframt þyrfti að skipa
trúverðuga eftirlitsmenn. með
friðun fuglsins og hreiðra hans
um varptímann, þar til ungar
væru fleygir og færir, á þeim fáu
varpstöðum sem hann hefir hald-
ið við ennþá.
í árslok 1961, var svo komið,
að hér sást aðeins einn roskinn
og dapur örn á ferð. Sennilega
misst maka sinn. En nú hefir
hann náð sér í mjög ungan maka
og hefi ég séð þá að jafnaði í
vetur, tvisvar í viku hér úti á
bökkunum, er ég þarf að fara
einhverra erinda í Djúpbátinn að
Arngerðareyri. Ungi örninn er
svo spakur, að hann hreyfir sig
ekki þótt maður aki hægt fram
hjá honum í ca. 10 — 12 m fjar-
lægð, þar sem hann situr oftast
á sömu þúfunni og horfir rólegur
á þetta „viðrini“, vagninn, sem
rennur um veginn, getur þá hver
sem vil'l virt fyrir sér nákvæm-
lega gegn um gluggana, hinn
tígulega, svipmikla og brúna-
þunga konung ísl. fugla. Það
mundi mörgum, er ekki hefir
áður séð örn, en þeir eru senni-
■lega margir í þessu landi, finnast
hann fögur óg ógleymanleg sjón.
Sá eldri er venjulega í meiri
fjarlægð og er varari um sig,
hefir sennilega kvekkst á mönn-
unum einhverntíma.
Náttúran er grimm og alltaf að
drépa á landi, sjó og í lofti, þar
etur hver annan kvikan eftir
þörfum og náttúruhvöt og spyr
hvorki um eignarrétt né hvað kg.
arið. Hvað á að gera við frysti-
húsin hér við Faxaflóa yfir sum-
arið, á að loka þeim öllum? Marg-
ir hafa vinnu þar og er hætt við
að það kæmi sér illa fyrir marga
ef þeim væri lokað.
Hvað er stór hluti af Faxaflóa,
sem dragnót er dregin á? Ég er
ekki svo fróður að vita það, en
ég gæti trúað að það væri ekki
meira en 5% af flóanum fyrir
innan línu sem dregin væri frá
Gaiðskaga í Malarrif. Þá eru
95% eftir, sem fengju að vera
algerlega í friði fyrir dragnót-
inni, þar gæti allt líf dafnað vel
hennar vegna.
Það er ekki dragnótin og ekki
við íslendingar sem erum að
eyða fiskstofnum í Norður At-
lantshafinu, nema að mjög litlu
leyti. Heldur eru það stórþjóð-
irnar sem fiskveiðar stunda þar,
með mörg hundruð togurum og
þúsundum annarra fiskiskipa. Sá
fiskur sem veiddur er, hann
hrygnir aldrei framar.
Þó hrygningarstöðvar séu tald-
ar stórar og góðar hér við strönd-
ina, þá eru þær víða annars stað-
ar ef til vill engu verri. Líkur
benda til að þorskur og ufsi
hrygni 10—12 faðma frá botni.
Oft er hann í torfum um hrygn-
ingartímann þetta langt frá botn
inum og er þá aðal fiskmagnið
fyrir ofan netatrossurnar, sem
ekki ná nema 2 — 3 faðma frá
botni upp í sjóinn.
Handfærabátar hafa oft fengið
ágætan afla, þar sem netatrossur
hafa verið dregnar fisklausar,
vegna þess að fiskur er ekki við
botninn. Hægt hefur verið að
fylgjast með þessu síðan dýptar-
mæiarnir komu til sögunnar.
Eftir að unginn eða seiðið kem-
ur úr þorskhrogninu, berst það
upp undir yfirborð sjávar og
verða þá margar hættur á vegi
þess. Þessir ósjálfbjarga einstakl-
ingar ráða ekki ferðum sínum,
heldur berazt þeir 'með straumn-
um.
Nú er það svo, að aðalstraum-
urinn eða flóðbylgjan, liggur
með sól umhverfis landið, og fer
með þessar litlu lífverur með sér.
kosti. Örninn, þessir örfáu fugl-
ar sem til eru, verður þar áreið-
anlega skaðaminnstur og varp-
lönd má verja fyrir honum með
ýmsu öðru en skotum og eitrL
Ég skora á alþingi að ganga
nú rösklega til verks og gera eitt
hvað sem að fullu gagni mætti
verða, erninum til bjargar. En
ég skora alveg sérstaklega á Vest-
firðinga þá, er örninn hefir sýnt
þann heiður og traust að velja
sér fyrst og síðast byggðir þeirra
til bústaðar, að gera allt sem i
þeirra valdi stendur, til þess að
vernda líf arnarins, unga hans
og eggja, því nú er svo lcomið
að líf hans eða tortíming er að
mestu komin í hendur og ábyrgð
Vestfirðinga. Það hæfir ekki vest
firzkri gestrisni að telja eftir,
eða amast við því, þótt svo tig-
inn og fágætur gestur í heimi
okkar, sem hinn íslenzki haf-
örn, grípi æðarkollu, egg eg lamb
kött, ef einhver veit dæmi til
slíks, ætti honum að vera það
velkomið. Það heimsækja okkur
aðrir og miklu skæaðri vikingar,
sem við ráðum lítið eða alls
ekkert við og gera miklu meiri
usla og er því oftast tekið með
jafnaðargeði, af gömlum vana. En
ef örninn er aðeins grunaður um
að krækja sér í fuglsræfil eða
annað, þá ætlar allt vitlaust að
verða. Við Vestfirðingar skulum
vernda hann og afkvæmi hans,
eins og við getum og sönnum
heiðursmönnum sæmir.
Ég hef heyrt sagt að Bjarni
Sæmundsson fiskifræðingur hafi
talið 600 slík seiði úr einum-svart
fuglsmaga. Hvað myndu þá allir
svartfuglar í Látrabjargi borða
margar milljónir daglega?
Síðan 1928 hafa engin egg né
fugl verið tekinn í Látrabjargi,
svo viðkoman hlýtur að vera
rnikil. Eitthvað þurfa svartfugl-
arnir í hinum bjögunum að borða
líka. Það er fleira en mannshönd-
in, sem ungviðinu verður að
grandi.
Fyrir nokkrum árum las ég það
í blaðagrein að hafsúlan í Eldey
borðaði eins mikinn fisk og allir
Reykvíkingar til samans, sem
mun vera 10 — 12 tonn á dag.
Ekki étur hafsúlan stóran fisk,
því hún rennir honum niður í
heilu lagi. svo fiskurinn er varla
stærri en fullorðin hafsíld. Ljótur
yrði svipurinn svipurinn á sum-
um, ef þeir sæu slíka smáfiska-
kös koma hér á land alla daga
ársins.
Menn hér á landi hafa löngum
verið ósammála um, hvaða veiði-
aðferðir ætti að nota. Sumum
hentar þessi veiðiaðferð, öðrum
hin. Um þetta er karpað aftur
og fram.
Um síðustu aldamót átti að
reka þá formenn frá Þorlákshöfn,
sem byrjuðu að veiða með fiski-
línu, svo alvarlegt þótti þetta þá.
Til þess kom þó ekki, því hyggn-
ari menn gátu stillt til friðar.
Gamli Vaninn þá, var að dorga
með handfæri. Fljótvirkari veið-
arfæri mátti ekki nota.
Ekki mun hafa gengið minna
á þegar farið var að nota þorska-
net hér í Garðsjónum upp úr
síðustu aldamótum. Og enn énd-
urtekur gamla sagan sig. Menn
rífast um veiðiaðferðir.
Við sem höfum stundað drag-
nótaveiðar hér í flóanum undan-
farin sumur viljum fá að stunda
þá veiði áfram, og mótmælum
harðlega frumvarpi Jóns Árna-
sonar um friðun Faxaflóa fyrir
dragnót.
Ef á að fara að vísa okkur á
einhverja veiðiaðferð, svo að við
myndum afla nógu lítið, svo fiski
stofninn eyddist ekki af okkar
völdum, er hætt við að lítið 'kann\i
í þjóðarbúið.
Flestir myndu þá fljótlega
leggja árar í bát og hætta.
Reykjavík, 24. febrúar, 1963.
Bjarni Andrésson.
Þýzkir námsstyrkir
Á að banna fslendingum
að veiða fisk?
eftir Bjarna Andrésson