Morgunblaðið - 31.07.1964, Blaðsíða 15

Morgunblaðið - 31.07.1964, Blaðsíða 15
Föstudagur 31. julí 1964 MORGUNBLAÐIÐ 15 A SOGUSLOÐUM aurbæjarkirkja í Eyjafirði Eftir Kristján Eldjárn þjóðminjavörð SÚ var tíðin fyrr á þessari öld, að margir lögSu leið sína að Saurbæ í Eyjafirði til þess að ekoða gömlu torfkirkjuna þar. Þá var ekki ótítt, þegar ferða- mannahópar komu til Akureyrar, að fara með þá fram í fjörð og eýna þeim þetta minnismerki gamallar islenzkrar byggingar- listar, og út voru gefin kort með myndum af kirkjunni. Þá stóð einnig í Saurtoæ gamli torftoær- inn, sem var eins og runninn af •ömu rótum og kirkjan sjálf. í seinni tíð hefur verið hljóð- ara um Saurbæjarkirkju en áður var. Kemur þar líklega einkum til, að Víðimýrarkirkja, sem ligg- ur í þjóðbraut, hefur orðið henni of skæður keppinautur. Þó er Saurbæjarkirkja merkilegt hús, eem enn er fróðlegt og skemmti- legt að skoða, og betur er hún nú haldin að moldum og viðum en löngum hefur verið. Hún er, eins .og Víðimýrarkirkja, friðlýst hús í umsjá þjóðmirajavarSar, en jafnframt notuð sem sóknar- kirkja safnaðarins. Það svíkur engan að leggja dálitla lykkju á leið sína til þess að skoða þessa kirkju, og þarflaust er að láta eér leiðast, þegar ekið er um hið imikla og ágæta Eyjafjarðarhér- að, þar sem búskapur er stærri í sniðum en víðast hvar annars etaðar og túnin ná saman bæ eftir bæ. Saurbær í Eyjafirði telst ekki Eneð hinum meiri háttar sögu- etöðum þjóðarinnar, en góður staður hefur hann verið um ald- ir. Hann byggðist á landnámsöld og í fornöld voru þar gildir bændahöfðingjar. Tilraun var gerð þar til klausturstofnunar seint á 12. öld, og nefndir eru þar ábótar fram yfir 1200. Aldrei virðist þó hafa komizt festa á þennan klausturlifnað, enda var klaustrið á-Munkaþverá á næstu grösum. Löngum sátu prestar í Saurbæ. Árið 1867 voru Mikli- garður og Hólar sameinaðir Saur bæjarsókn, 1880 bættist svo Möðruvallasókn við, en 1907 var brauðið lagt niður og sameinað Grundarþingum. Prestssetur var þó enn um sinn í Saurbæ, en BÍðastur presta var þar séra Gunnar Benediktsson. Líklegt er, að kirkja hafi verið reist í Saurbæ þegar er land varð kristið eða snemma í kristnum eið. Um þau guðshús eru engar eögur, og ógerningur er að gizka é, hvernig þau hafa verið. Hitt er aftur á móti nokkurn veginn víst, að kirkjuhusin í Saurbæ hafa frá fyrstu tíð staðið þar sem kirkjan er nú, eins og bærinn ejálfur að sínu leyti. Kirkjurnar etóðu víðast frammi á hlaðinu, og það gerir Saurbæjarkirkja. Sá grunnur, sem hún stendur á, er því fornhelgur. í kaþólskum sið var kirkjan með guði helguð heilögum Nikulási, vini og full- itingismanni farmanna, og heil- egrí Sesselju mey, og var hún mafndýrlingur kirkjunnar. Af nafni heilagrar Sesselju í Saur- bæ eru dregin nöfnin Sesselju- partur í Gnúpufellsskógi og Sess- eljuhöfði í Leyningslandi, þó að þjóðsaga vilji skýra það nafn ©ðru vísi. Til eru fornir máldagar kirkj- unnar, sem sýna, að hún var auðug af fasteignum, kvikfé og kirkjugripum í kaþólskum sið, enda skyldu í Saurbæ vera tveir prestar og djákn. Elztur mál- daganna er sá frá 1318 (í Auð- unarmáldögum), og við lestur hans fer sem löngum, að manni blöskrar sá mikli fjöldi ágætra íistaverka, sem kirkjan átti. Kirkjurnar voru listasöfn, jafn- vel hér út á hjara veraldar. En lítið sem ekki hefur bjargazt af fornum auði Saurbæjarkirkju. Eins og kirkjan er í dag er hún álíka snauð að fögrum eða merk- um kirkjugripum og aðrar ís- lenzkar sveitakirkjur, og í henni er nú varla nokkur hlutur frá fyrri tíð sem vert sé að nefna. Þó má vekja athygli á fátæklegri grafskrift Jónasar bónda Tómas- sonar í Hvassafelli, móðurafa Jónasar Hallgrímssonar skálds. Grafskriftin hefst á þessa leið: verið ónauðsynleg, má gjarnan og á að niðurrífast, en viðir hennar fyrir auction burtseljast og þeirra innkomandi andvirði anvendast þeirri upptoyggjandi kirkju til nota". Síðan var byggð ný kirkja í Saurbæ 1793—94, og verður ekki annað séð en að hún hafi verið lík þeirri, sem rifin var, að öðru leyti en því, að nú var engin forkirkjan. Þetta virðist hafa verið sterklegt hús, og kemur það fram í hverri vísitazíugerð- inni á fætur annarri allt fram heldur til að dreifa, að hún þætti of lítil eða óvegleg, því að kirkj- an, sem nú var byggð í hennar stað, var torfkirkja eins og hún og af nákvæmlega sömu stærð. Það er sú kirkja, sem nú stend- ur í Saurbæ, byggð 18&8. Skulu nú ekki fleiri orð höfð um hugs- anlegar ástæður þess, að kirkjan var þá endurbyggð að því er virðist án knýjandi nauðsynjar Og hvers vegna hún var þá ekki byggð sem timtourkirkja, eins og þá var að verða alsiða. En lítil- lega skal vikið að byggingu kirkjunnar. Prestur í Saurbæ var um þess- ar mundir séra Einar Hallgríms- son Thorlacius, sem þjónaði þar í 44 ár, eða frá 1823 til 1867, dáinn 1870. Séra Einari er svo lýst, að honum væri flest til lista lagt. Hann var lærdómsmaður mikill á flesta grein, latínuskáld gott, kennari ágætur og kenndi mörgum ungum mönnum undir skóla. Hann var vel metinn í hér- aði og-vinsæli: Eftir hann varð Jón sonur hans prestur í Saur- bæ, en hans naut ekki lengi við eftir lát föður síns. Að 'líkindum hefur séra Einar ráðið mestu um endurbyggingu kirkjunnar, en yfirsmiður var Ólafur Briem, timburmeistari á Hel er allrar veraldar vegur var hann því og sameiginlegur jafnt með öllu jarðnesku kyni Jonasj Tómasarsyni. Lengi þjáður, lúinn af elli, líkaminn á Hvassa - dó - f'elli þar með dygð var af hönum áður akur margra góðverka sáður. Allur er skáldskapurinn í þess- um dúr, en í sínu vanmætti hef- ur þó þetta litla minningarmark sinn sjarma. En snúum að kirkjunni sjálfri. Til er fáorð vísitazía Gísia bisk- ups Þorlákssonar frá 1662 Er af þeirri lýsingu augljóst að þá þeg- ar er torfkirkja í Saurbæ. í vísi- tazíubók Einars biskups Þorsl- einssonar er svo allnákvæm lýsing á kirkjunni hin fyrsta sem auðvelt er að átta sig á. Ef reynt er eftir lýsingu Einars biskups að kalla fram í huga sér mynd af þessari gömlu Saurbæjarkirkju, hlýtur maður að undrast, hve lik hún er þeirri kirkju, seni enn stendur. Hún er eins í öllAm aðalatriðum. Torf- kirkja, kór tvö stafgólf, fram- kirkja fjögur, pílárar milli kórs og kirkju. Hið eina sem verulega skilur á milli, er sérbyggð for- kirkja úr timbri, og er það lík- lega bending um, að hér hafi verið timtourkirkja á miðöldum. Við þessa kirkju var notazt alla 18. öld. En snemma vors 1793 skrifar þáverandi prestur í Saurbæ, Magnús Jónsson, Sig- urði Stefánssyni biskupi á Hól- um, og biður leyfis að kirkjan sé rifin og uppbyggð á því sumri, 1793. Þetta leyfir biskup þá þeg- ar Og notar tækifærið til þess að mæla gegn forkirkjunni á iþessa leið: „Forkirkjan sem altíð hefur Saurbæjarkirkja í Eyjafirði. yfir miðja 19. öld. Þannig segir séra Guðmundur E. Johnsen prófastur í vísitazíu 1354: „Þetta forna guðshús er með öllu i sama ástandi og það var seinast skoðað. Það fyrnist að vísu eftir iþví sem við er að búast, en þó svo, að öll líkindi eru til, að það enn þá fái staðiS mörg ár í sín- um forna og sterka búningi". Þessi ummæli eru svo endur- tekin 1855 og 1856, og því kemur þaS mjög á óvart, að við vísitázíu 1357 er búið að ákveða að byggja kirkjuna af nýju á komandi vori, ef guð lofar. Ekki verður séð, að gamla kirkjan, sem aðeins var rúmlega 60 ára, hafi verið komin að fótum fram, og ekki var því Grund alþekktur merkismaður sinnar tíðar, skáld gott og smiður mikill og smíðaði meðal annars margar kirkjur. Hann var faðir séra Valdimars Briem sálma- sikálds. Auk Ólafs unnu nokkrir aðrir smiðir að kirkjusmíðinni, bæði útlærðir snikkárar og drengir eða lærlingar, og virSist vinna þessara manna eftir bygg- ingarreikningnum hafa verið 218 dagsverk. Enn fremur virðist hafa verið keyptur maður til grjóthleðslu, en annars verður ekki annað séð en að sóknar- menn hafi lagt fram sjálfboða- vinnu við að leggja grundvöll og hlaða veggi, alls 60 dagsverk, en reyndar varð kirkjan að kosta handa þeim fæði á meðan og svolítið í þokkabót, sem nú þyk- ir skrýtið að sjá í opinberum byggingarreikningi. Smiðunum var ætlað kaffi og brennivín „eftir venjunni", og einnig er á reikningnum „kaffi, brennivín og svölun til hressingar þeim undir púlinu, er óku grjóti og viðum að kirkjunni". Alls varð kostnað- ur við kirkjusmíðina 633 ríkis- dalir. Kirkjan var tekin út í ágúst 1858, og lét þá Daníel profastur Halldórsson gera greinargóða lýsingu hennar. Hún var þá í öll- um atriðum eins og vér sjáum hana í dag að öðru leyti en þvi að pílárarnir milli kórs og kirkju eru nú öðru vísi, gerðir eftir píl- árum, sem voru í kirkjunni næst á undan, þeirri sem byggð var 1793. í úttektinni sést, að prófast- ur var vel ánægður með hið nýja guðshús. Aðaleinkunnin, sem hann gefur kirkjunni, er þessi: „Yfirhöfuð er smíðið á kirkjunni fagurt, sterkt og vand- að". Þetta er ekki slorlegur vitnistourSur, en þaS sem merki- legast má þó teljast við Saur- bæjarkirkju er það, að hún hefur áreiðanlega verið smíðuð mjög eftir þeirri kirkju. sem rifin var, en sú var aftur nauðalík þeirri, sem á undan henni stóð og byggð var um 1650. Á þessu 300 ára tímabili hafa þá verið þrjú kirkjuhús í Saurbæ, en í vissum skilningi er það þó alltaf sama húsið, endurbyggt hvað eftir ann að í öllum verulegum atriðum eins og áður hafði verið. Þetta er merkilegt og mætti vera allsönn mynd af hinu al- menna. Ef farið væri nákvæm- lega í kirkjustóla og úttektar- bækur, mundi oft koma í ljós, hve háðir kirkjusmiðirnir voru þeirri byggingu, sem veriS hafði á staðnum áður. Oft hefur sama húsið verið byggt í nýrri mynd og tilburðir kirkjusmiða til ný- breytni hafa belzt birzt í frávik- um um smáatriði innanhúss. Og í rauninni er þetta ekkert undar- legt, þegar vel er að gáð. Ástæð- an til þessarar fastheldni er fólg- in í sjálfu eðli torfkirknanna. Þessum byggingarmáta eru þröng ar skorður settar. Byggingarlega séð hafa torfkirkjurnar verið hver annarri líkar og margar af mjög svipaðri stærS. Torfhúsa- stíllinn setti stærð husa ákveðin takmörk, sem ekki urðu yfir- stigin. Varla mun því ofmælt, að Saurbæjarkirkja haldi óskert- um þeim einkennum öllum, sem verið hafa á fyrirrennurum henn ar á staðnum að minnsta kosti síðan um miðja 17. öld. Aðalviðgerð kirkjunnar fór fram 1959 og stóð Sigurður Egils son frá Laxamýri fyrir því verki. Eftir voru þá nokkur minni hátt- ar atriði en 22. janúar 1961 var haldinn hátíðleg guðsþjónusta í Saurbæ og kirkjan aftur tekin til afnota fyrir söfnuðinn. Von- andi á hún eftir að standa lengi, „í sínum forna og sterka bún- ingi", eins og komizt er að orði í vísitazíunni. Gamli bærinn í Saurbæ, sem nú er fyrir löngu borfinn.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.