Morgunblaðið - 23.04.1970, Side 9

MOROUNtBLAÐIÐ, FIMMTUDAGUR 23. APRÍL 11970
9
„Hátt til lofts
og vítt til veggja”?
Rabbað við Guðlaug Rósinkranz um Þjóðleikhúsið 20 ára
„Þegar ég lít yfir farinn veg,
einu ári betur en tvo tugi ára,
sem ég hef verið Þjóðleikhús-
stjóri, er ég sjálfur tiltölulega
ánægður. Auðvitað hef ég verið
gagnrýndur og Þjóðleikhúsið
sjálft, en mér finnst slík gagn-
rýni, ef hún er heilbrigð og af
hreinum toga spunnin, vera
hetri en lognmolla sú, sem stund
um skapast kringum mannlega
starfsemi."
'Þannig mælti Guðlaugur Rós-
inkranz Þjóðleikhússtjóri við
okkur, þegar við sóttum hann
heim að Ásvallagötu 58 s.l.
sunnudag til að eiga við hann
viðtal í tilefni af 20 ára afmæli
Þjóðleikhússins.
Við vorum boðnir velkomnir
af frú Sigurlaugu, hans ungu og
fallegu konu, og siðan lá leiðin
upp á loft í skrifstofu hans,
bjarta og vistlega. Guðlaugur
sat við skrifborðið, bauð okkur
sæti í ruggustól gegnt sér, and-
rúmsloftið andaði af hlýju, sól
skein fyrir utan, sól var inni.
★
„Hver var aðdragandinn að
því, að þú gerðist Þjóðleikhús-
stjóri, Guðlaugur?"
„Um þetta leyti var ég fram-
kvæmdastjóri Norræna félags-
ins. Meðal annars rákum við
þar leikstarfsemi nokkra, og það
kom auðvitað í minn hlut að
standa fyrir henni. Fyrsta leik-
ritið sem við settum á svið, var
leikþáttur úr Gösta Berlings-
sögu eftir Selmu Lagenlöf. Ég
held við Soffía Guðlaugsdóttir
höfum þýtt hann saman, enda
lék hún þar í. Við sýndum þenn
an þátt aðeins einu sinni á fundi
í félaginu, sem haldinn var í
Tjarnarkaffi. Svo var það á
stríðsárunum, að ég fékk hina
ágætu norsku leikkonu, Gerd
Grieg, sem þá var hér stödd, til
að setja á svið Veizluna á Sól-
haugum eftir Ibsen. Þetta var í
sambandi við Noregssöfnunina,
og áhugi fólks að styrkja hana
var mikill, enda varð húsfyllir
hjá okkur kvöld eftir kvöld. Og
Noregssöfnunin græddi á þess-
um tiltektum okkar.
En Norræna félagið lét ekki
þar staðar numið í leifclistarmál-
um. Með hjálp Önnu Borg og
Pouls Reumert sýndum við
Dauðadansinn eftir Strindberg og
Refina eftir Lilly HeLman“.
„Var Norræna félagið þama í
einhverri samkeppni við Leikfé-
lag Reykjavíkur?“
„Nei, það er af og frá. Þetta
var allt í bróðemi, enda leik-
ararnir þeir sömu. En svona
kviknaði áhugi minn á leiklist
hér á landi, en ég hafði alltaf
haft áhuga á leiklist frá því ég
var í Stokkhólmi, en ég kem að
því síðar.“
„Og svo hefirðu fengizt við
samningu á kvikmyndahandrit-
um, Guðlaugur. Hvert var hið
fyrsta?“
„Jú, það var „79 af stöðinni."
„En við skulum snúa okkur
aftur að þeim tíma, sem þú gerð-
ist Þjóðleikhússtjóri, og halda
áfram að rekja aðdragandann
til þess.“
„Já, það er mér kært. Ey-
steinn Jónsson var þá mennta-
málaráðherra. Við vorum og er-
um miklir vinir. Við vorum oft
á skíðum saman eða í göngu-
ferðum. Svo var það eitt sinn í
einni slíkri ferð, að hann fer að
nefna það við mig, að nú standi
fyrir dyrum að skipa Þjóðleik-
hússtjóra. Og hann er ekki að
orðlengja það frekar, heldur
biður mig að nefna einhvern,
sem við því embætti gæti tekið.
Ég þurfti ekki að hugsa mig
lengi um. Ég stakk upp á Alex-
ander Jóhannessyni, bás'kóla-
rektor. Við Alexander höfðum
unnið saman í Lýðveldishátíðar-
nefndinni, og ég vissi um dugnað
hans og framkvæmdasemi. Ég
treysti honufti manna bezt fyrir
starfinu. Og Eysteinn biður mig
þá að tala um þetta við Alex-
ander.
Ég kvað það alveg sjálfsagt,
ég þekkti Alexander vel, og
gerði það. Svar hans var stutt
og laggott:
„Ég er rehtor Háskólans, get
ekki farið frá því starfi. Gerðu
þetta sjálfur.“
Mér hafði aldrei dottið það í
hug, en hvatninguna fékk ég frá
Alexander, hann skrifaði m.a.s.
bréf til ráðuneytisins. Hann
hvatti mig á alla lund. Ég lét
undan Alexander og sótti um
stöðuna.
★
Svo er ekki að sökum að
spyrja, að 1. marz 1949 var ég
skipaður Þjóðleikhússtjóri.“
„Og tóku nú ekki við erfið-
ir tímar?“
„Það er óhætt að segja. Það
varð að taka til hendi við svo
ótalmargt, en ég var bjartsýnn
og lét ekkert á mig fá. Árið 1944
skiluðu Ameríkanarnir húsinu.
Það vantaði fé, Þorsteinn M.
Jónsson og Jakob Möller komu
í gegn á Alþingi frumvarpinu
um, að skemmtanaskattur skyldi
allur renna til Þjóðleikhússins.
En samt vantaði fé til síðasta
áf angans. Ég tók lán á 2—3 stöð
um. Þá var eiginlega engin
króna til í sjóði. Á þessum tíma
ferðaðist ég líka til Norðurlanda
og Englands, beimisótti þjóðleik-
hús þar, hitti forystumennina og
fékk þar góð sambönd. Fékk þar
vilyrði fyrir búningum, og m.a.
keypti ég töluvert búningasafn
á spottprís. Með því var komið
upp búningastofni leikhússins
og það er enn verið að nota sitt
hvað af þeim 300 búningum, sem
ég fékk ódýrt í Svíþjóð í þá
daga. Þar á ofan festi ég kaup
á ýmsum „antik“-húsgögnum,
rokoko og barok, fyrir afarlágt
verð, og hefur það komið okk-
ur vel síðar. Hins vegar er
geymslurými hér ákaflega tak-
markað. En ég hygg þó, að leik-
húsið eigi nú um 5000 búninga,
sem fyrst og fremst eru flokk-
aðir eftir leikritum. Til dæmis
eru búningar í íslenzk leikrit
geymdir alveg sér, tiltæíkir hve-
nær sem er, þegar þau verk
verða endursýnd. Hinir eru
flokkaðir eftir tímabilum, og
auðvelt er að finna þá, þegar á
þeim þarf að halda.
Við höfum annars lánað mik-
ið af búningum út á land, til
hinna ýmsu leikfélaga. Það er
býsna mikill erill í sambandi við
öll þessi lán og stundum koma
búningarnir skemmdir til baka.
Flest félögin eru þó skilvís.“
★
„Var undirbúningsvinnan
ekki alveg geysileg?"
„Jú, óhætt er að segja það, og
við margvíslega erfiðleika var
að etja. Ég hafði auðvitað náið
samstarf við Þjóðleikhúsráð og
Byggingamefndina, og síðast en
ekki sízt við Guðjón Samúelsson
húsameistara ríkisins, sem teikn
að hafði húsið. Hann dó, viku
eftir vígsludaginn.
Og svo um haustið kom til
minna kasta að ráða leikara, og
þeir voru ráðnir frá 1. nóvem-
ber. Ég held ég muni þá alla:
Indriði Waage, Lárus Pálsson,
Gestur Pálsson, Haraldur
Björnsson, Valur Gíslason, Æv-
ar Kvaran, Arndís Bjömsdóttir,
Inga Þórðardóttir, Herdís Þor-
valdsdóttir, Þóra Borg, Hildur
Kalman, Jón Aðils, Regína Þórð
ardóttir og Róbert Amfinnsson.
Leikritavalið hefur alltaf ver-
ið í mínum höndum, en auðvitað
er það rætt í Leikritanefnd og
Þjóðleikhúsráði. Við vorum all-
ir sammála um, að fyrsta leik-
ritið skyldi vera Nýársnóttin
eftir Indriða Einarsson, þeim
manni til heiðurs, sem raunveru
lega má telja frumkvöðul að
Þjóðleikhúsinu. Ekki spillti það
heldur að hafa dótturson hans,
Indriða Waage, sem leikstjóra.
Þá skyldi næst koma Fjalla-
Eyvindur Jóhanns Sigurjónsson
ar og síðan nýtt verk, íslands-
klukkan. Ég held, að Halldór
Laxness kenni mér um það fyr-
irtæki; að ég hafi komið til hans
upp að Gljúfrasteini, og fengið
hann til þess ama.
Svo var það á sumardaginn
fyrsta, 20. apríl 1950, sem Ný-
ársnóttin var frumsýnd, daginn
eftir Fjalla-Eyvindur, og á laug-
ardaginn fslandsklukkan, og þá
varð loks tími til að slappa af
og halda veizlu. Þá var Þjóð-
leikhúsið komið á laggirnar. Síð
an hef ég reynt að halda í horf-
inu, hef aldrei leyft því að
drabbast niður, alltaf endurnýj-
að teppi og húsbúnað, þetta á
alltaf að vera eins og nýtt, og
m.a. eru fá eðia engim, þjóðleik-
hús, sem eiga svona góðan veit-
ingasal í nánum tengslum við
húsið og við, með okkar Þjóð-
leikhúskj allara."
„Hvernig var þér innan-
brjósts, Guðlaugur, þennan
fyrsta dag?“
★
„Ég kveið fyrir, það er ekki
rétt að leyna því. Ég hafði ekki
mikla reynslu í þessum efnum,
fram yfir það, sem ég hef áður
sagt þér. En ég hafði mikinn
áhuga á leiklist, alltaf haft hann,
e.t.v. hef ég fengið hann fyrst,
þegar ég var í Stokkhólmi. Ég
þekkti þar fjölskyldu, sem vann
við leikhús, við Dramaten, og ég
fékk alltaf frímiða á leiksýning-
ar. Það kom sér vel, því að efn-
in voru ekki rmkil, og þar tók
ég bákteríuina.
Svo var ég míð í stofnun leik-
klúbbs stúdenta og nemenda í
skóla mínum, „Social-poletisk
Institut," en það var skóli, sem
útskrifaði stjómunarmenn fyrir
ríiki og bæ og ýmis staerri fyr-
irtæki. Við vorum róttækir þá,
vildum helzt sýna framúrstefnu
leikrit, og man ég eftir einu
þýzku, með 4 sviðum á senunni
í einu. Nýstárleg uppfærsla, sem
rutt hefur sér rúm síðar.
En þennan fyrsta vetur Þjóð-
leikhússins var æft stíft, myrkr-
anna á milli, þetta var þaulæft.
Leikfélag Reykjavíkur sýndi
þann þegnskap þennan vetur, að
leggja starfsemi sína niður. Ein
ingin var svo mikil. Þótt sum-
ir væru á móti mér, voru samt
allir glaðir og ánægðir. Þetta
voru stórar stundir. Það er gott,
að minnast slíkra daga.
Svo að lokum kom hátíðarsýn
inigún. Alliir vonu í 'kjól og hvítiu,
og m.a. með orður, og það er
sjaldgæf sjón hér í húsi. Fyrst
Guðlaugur Rósinkranz,
Þjóðleikhússtjóri.
var leikinn þjóðsöngurinn. Síð-
an fluttu ávörp Vilhjálmur Þ.
Gíslason, Björn Ólafsson, Hörð-
ur Bjarnason og ég. Þá flutti
Tómas Guðmundsson skáld há-
tíðarljóð, og Sinfóníuhljómswit-
in lék hátíðarforleik Páls ísólfs
sonar. Þá var og leikinn forleik
urinn að Nýársnóttinni. Þetta
var allt mjög hátíðlegt. Fólki
fannst yfirleitt hrein opinberun
að koma í húsið, sjá alla stuðl-
ana í loftinu, sjá, hve allt var
hér hátt til lofts og vítt til
veggja. Þetta urðu 3 frumsýning
ar. Haraldur Björnsson var leik
stjóri að Fjalla-Eyvindi, Lárus
Pálsson að íslandsklukkunni og
léku báðir.
★
Þetta var ákaflega stór stund,
ógleymanleg stund. Undirbún
ingurinn var erfíður, og það var
á mörkum, að þetta tækiist. Upp
haflega var þetta ráðgert í
febrúar, en húsið varð ekki fyrri
til. Síðustu smiðirnir yfirgáfu
það ekki fyrr en á morgni
vígsludagsins. Og aðsóknin var
ótrúleg. Það var alltaf fullt hús
fram til 1. júlí. Og það var
margt að gera áður en þetta
yrði. Saumastofu, smíðaverk-
stæði, málaraverkstæði, hár-
kolluverkstæði, þurfti að koma
á laggimar. Æft var á hverjum
degi, frá því í nóvember, sér-
staklega íslandsklukkan, hún
var ný. En við nutum líka nýrr-
ar tækni, eins og logndrífunnar,
eldsins í Kaupmannahöfn, hring
senunnar og svo margs og margs
fleira, sem hér hafði aldrei
sézt.“
„Og svo, Guðlaugur, þegar þú
lítur til baka, lítur yfir farinn
veg; ertu ánægður?“
„Jú. Ég er tiltölulega ánægð-
ur. Ég hef verið gagnrýndur,
leikhúsið hefur verið gagnrýnt,
en hvað er að fáist um það. Gagn
rýni er holl, ef hún er heilbrigð,
og ég vil heldur umtal og fjaðra
fok, en lognmollu og skeyting-
arleysi.
Ég hef leitazt við að gera hús
ið að þjóðarleikhúai. Láta það
flytj a verk á breiðum grund-
velli. Fyrst og fremst þjóðleg ís-
lenzk verk. Þá ekki síður sí-
gild verk. Ég hef talið það hlut-
verk mitt, að tengja það við okk
ar gömlu, íslenzku menningu. Og
alltaf tekur maður upp aftur og
aftur íslenzk verk, t.d. eins og
Pilt og stúlku og íslandsklukk-
una. Við reynum að kynna fólk-
inu, sem nú lifir, þessa horfnu
tíma. Enda eru alltaf til nýir
áhorfendur. Þjóðinni fjölgar, og
hver nýr árgangur verður að sjá
Skugga-Svein, Mann og konu
og Pilt og stúlku. Það er þátt-
ur í uppeldi þjóðarinnar.
★
Leikhús á heldur ekki að vera
grafalvarleg stofnun, við verð-
um að hafa í réttum hlutföllum
gamanleiki og alvöruleiki.
Ég 'tiel, að 'Wklizt ihaifi að velja
erlend leikrit til sýningar, bæði
Framhald á bls. 11