Morgunblaðið - 02.04.1977, Qupperneq 14

I
14
MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 2. APRÍL 1977
Elzta stéttar-
félag landsins,
áttatíu ára
HIÐ íslenzka prentarafélag er 80 ára á
mánudag, 4. apríl. Er það fyrsta stéttar-
félag iðnaðarmanna á íslandi, stofnað
1897 og hefur það jafnan verið í forystu
meðal stéttarfélaga og prentarar jafnan
riðið á vaðið um nýmæli í samningum.
Stofnendur voru 12 prentarar úr
Isafoldarprentsmiðju og Félagsprent-
smiðjunni, en síðar þróaðist það í að
verða landsfélag. Þótt félagið sé nú 80
ára er forsaga þess nokkur, því að
hræringar um samtök prentara höfðu
hafizt nokkru áður. I þessari grein er
ætlunin að rifja upp i stuttu máli sögu
þessa merka stéttarfélags, sem í raun
stendur blaði eins og Morgunblaðinu mjög
nærri, því að félagar þess hafa frá því er
blaðið eignaðist sína eigin prentsmiðju
verið mikill hluti starfsmanna blaðsins.
Það var árið 1886, að prentarar
mynduðu með sér fyrsta félags-
skapinn í Reykjavík. Var þetta
skemmti- og fræðslufélag, sem
þeir kölluðu Kvöldvökuna og varð
þetta félag raunar fyrsti visirinn
að stéttarfélagi iðnaðarmanna á
Islandi, því að árið eftir stofnuðu
prentarar félag, sem kallað var
Prentarafélagið. Meðan Kvöld-
vökufélagið starfaði gaf það út
handskrifað blað, sem nefndist
Kvöldstjarnan, en eftir að
Prentarafélagið var stofnað,
nefndist blaðið Prentarinn, en
var eftir sem áður handskrifað.
Þetta fyrsta stéttarfélag iðnaðar-
manna á íslandi varð ekki langlíft
og árið 1890 hætti það störfum
vegna ýmissa félagslegra örðug-
leika.
Hiö íslenzka
prentarafélag
Tilgangur fyrstu
laga félagsins
Hús Hins íslenzka prentarafélags, Hvergisgata 21, Reykjavfk.
I fyrstu lögum Hins íslenzka
prentarafélags segir svo: „Til-
gangur félags vors er:
• að efla og styrkja samheldni
meðal prentara á tslandi.
• að koma í veg fyrir að réttur
vor sé fyrir borð borinn af prent-
smiðjueigendum.
• að styðja að öllu því, er til
framfara horfir í iðn vorri, og að
svo miklu leyti, sem hægt er,
tryggja velmegun vora í fram-
tiðinni."
Þegar iög félagsins og blaða-
fregnir af stofnun þess eru skoð-
uð, ber ekki á kröfum um kjara-
bætur. Hins vegar kemur fram á
fundum þess, að það sem knúið
hefur á um félagsstofnunina er
prentnemafjöldinn. Það var brýn-
asta hagsmunamál stéttarinnar.
að stemma stigu við honum, en að
auki hefjast prentarar handa um
samningagerð. Það sem mesta
athygli vekur er þó ef til vill það,
hve félagslegur þroski innan hins
nýstofnaða félags hefur verið
mikill því að undirtektir félags-
manna við tillögu forseta þess um
stofnun sjúkrasamlags, hins
fyrsta sinnar tegundar á tslandi,
voru mjög góðar. Tók það form-
lega'til starfa hinn 18. ágúst 1897.
Félagslíf var einnig mjög blóm-
legt eins og sjá má af þvi að innan
félagsins starfaði söngfélag og
leikfélag og urðu ma’rgir virkustu
starfskraftar þess tofnendur
Leikfélags Reykjavikur. Félagið
hélt opinberar skemmtanir og
félagsfundir voru tíðir.
Snemma kom
til árekstra við
vinnuveitendur
Augsýnilegt er að í forystu fyrir
prenturum á þessum árum voru
menn, sem kunnugir voru starf-
semi erlendra stéttarfélag. Sumir
forystumenn félagsins voru að
auki í góðtemplarareglunni og
höfðu hlotið þar félagslega
reynslu. Undravert er hve föstum
tökum þessir brautryðjendur
tóku prentarafélagið strax í upp-
hafi og því var ekki að undra, þótt
snemma kæmi tii árekstra milli
félagsins og atvinnurekenda.
Tveimur árum eftir stofnun þess,
1899 á félagið á áttunda hundrað
króna í sjúkrasjóði og farið er að
ræða um stofnun atvinnuleysis-
styrktarsjóðs. Það sama ár ákveð-
ur félagið kaupgjald prentara,
bæði fyrir þá, sem vinna fyrir
fastákveðið vikukaup og einnig
fyrir ákvæðissetjara. Þá höfðu fé-
lagar og gert með sér samkomulag
um að vinna ekki i þeim prent-
smiðjum, sem prentnemar eru
fleiri en félagið ákveður og er það
Núverandi stjórn H.I.P. Frá vinstri Pétur Ágústsson, gjaldkeri,
Guðmundur A. Grétarsson, Hermann Aðalsteinsson, varaformaður,
úlafur Björnsson, Úlafur Emilsson, formaður, Hafsteinn Hjaltason og
Sæmundur Árnason.
Meðal prentara bar nauðsyn
félagsstofnunar oft á góma eftir
að Prentarafélagið hætti störfum,
en ekki varð af nýrri félags-
stofnun fyrr en árið 1897 eins og
áður er sagt. Hinn 4. apríl stofn-
uðu síðan 12 prentarar nýtt
stéttarfélag og hlaut það nafnið
Hið íslenzka prentarafélag. Fyrsti
forseti þess var kjörinn Þor-
varður Þorvarðsson, en aðrir
stjórnarmenn voru Friðfinnur
Guðjónsson, féhirðir og Þórður
Sigurðsson, ritari.
Prentarar höfðu á þessum
fyrstu árum þá sérstöðu meðal
iðnaðarmanna, að andstæðurnar
— meistarar, sveinar — mynd-
uðust ekki hjá þeim í kaup-
deilum. Atvinnurekendur (prent-
smiðjueigendur) voru yfirleitt
útgefendur vikublaðanna í
Reykjavík og stóðu sem slikir
utan stéttarinnar. Við þetta urðu
hagsmunaandstæðurnar milli
prentara og atvinnurekenda hins
vegar enn meiri. Atvinnurekend-
ur lögðu mikla áherzlu á að geta
rekið fyrirtækin sem ódýrast og
slíkt bitnaði að sjálfsögðu á prent-
urum og var algengt að þeim væri
sagt upp vinnu strax að námi
loknu og teknir inn nemar í
þeirra stað. Þeir voru mun ódýr-
ara vinnuafl. Aðstaðan á vinnu-
stöðum var einnig mjög slæm,
auk þess sem mikið var um
ákvæðisvinnu, sem var óhagstæð
prenturum. Öryggisleysi háði þó
stéttinni mest og var atvinnuleysi
títt meðal fullnuma prentara.
Formaður Hins Islenzka prentarafélags, Úlafur Emilsson, ásamt
tveimur fyrrverandi formönnum félagsins, Jóni Ágústssyni til vinstri
og Stefáni ögmundssyni til hægri. Aftan við þá er fáni félagsins.
— Ljósm.: Úl.K.M.