Morgunblaðið - 02.04.1977, Page 20

20
MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 2. APRlL 1977
MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 2. APRtL 1977
21

(Jtgefandi
Framkvæmdastjóri
Ritstjórar
Ritstjórnarf ulltrúi
Fréttastjóri
Auglýsingasjóri
Ritstjórn og afgreiðsla
Auglýsingar
hf. Árvakur, Reykjavík.
Haraldur Sveinsson.
Matthias Johannessen,
Styrmir Gunnarsson.
Þorbjörn Guðmundsson.
Björn Jóhannsson.
Árni Garðar Kristinsson.
Aðalstræti 6, sími 10100.
Aðalstræti 6, simi 22480
Áskriftargjald 1100.00 kr. á mánuði innanlands.
í lausasölu 60.00 kr. eintakið.
Hlutskipti lífeyris-
þega og láglaunafólks
Ein alvarlegasta afleiðing þeirrar hrikalegu verðbólgu,
sem hér hefur verið nú I bráðum 5 ár er sú, að smátt og smátt hefur
munurinn á efnum og Iffskjörum fólks farið vaxandi. Bilið hefur
breikkað milli þeirra, sem minnst efni hafa og hinna, sem við bezt efni
búa. Óðaverðbólga leiðir til fjárhagslegrar stéttaskiptingar I landinu.
Þetta er auðvitað ógnarleg tilhugsun, þvf að öll þróun íslenzks þjóð-
félags á þessari öld hefur verið f átt til jöfnuðar og munurinn á
Iffskjörum fólks, hvort sem um hefur verið að ræða hfbýli manna, fæði
eða klæði, hefur farið minnkandi eftir þvf sem liðið hefur á þessa öld.
En nú á sfðari árum hefur þetta farað að breytast á ný og eru það
alvarleg tfðindi.
Þeir, sem verst eru settir f okkar samfélagi,eru Ifklega verr settir nú
af völdum langvarandi óðaverðbólgu en lægstlaunaða fólkið hefur
verið um langt skeið og þvf veldur dýrtíðin. Það fólk er Ifklega fleira
en menn grunar, sem hefur ekki annað en lífeyrisgreiðslur og tekju-
rygginguna frá Tryggingastofnuninni, sem nú nemur milli 40—50.000
kr. á mánuði fyrir hvern einstakling og getur hver sem er sett sig f
>por þess, sem þarf að gera tilraun til að lifa af slíkum tekjum. Jafnvel
þóttfólkbúi f skuldlausu húsnæði eða jafnvel ódýru leiguhúsnæði sem
iveitarfélög hafa útvegað, er með engu móti hægt að ná endum saman
með slfkar tekjur. Fyrir allmörgum vikum var viðtal í sjónvarpi við
iðnverkakonu, sem hafði um 75.000 kr. á mánuði í laun og fyrir
tveimur börnum að sjá. Húsaleigukostnaður þessarar konu mun hafa
verið um 30.000 kr. á mánuði, þannig að eftir stóðu 45.000 kr. til þess
að greiða annan nauðsynlegan framfærslukostnað. Þessi iðnverkakona
<agði, að sfn vegna mætti loka öllum skemmtistöðum, kvikmynda-
húsum og Þjóðleikhúsi. Þetta væri veröld sem hún þekkti ekki og
hefði engin efni á að kynnast. Það er vonandi ekki margt fólk á tslandi
sem þarf að lifa af og sjá fjölskyldu farborða á 75.000 kr. á mánuði. En
það fólk er til og það er kannski fleira en þá grunar, sem búa við betri
kjör og lifa f þeirri veröld, þar sem leikhúsferð og bfóferð telst til
<jálfsagðra hluta. En hvort sem þeir fslendingar eru fleiri eða færri,
sem ýmist þurfa að komast af á Iffeyri og tekjutryggingu eða slfku
lágmarkskaupi þá er það þjóðfélagi okkar til vansæmdar.
Dýrtfðin, hin hrikalega óðaverðbólga, sem hófst á árinu 1973 og
hefur ekki tekizt að hemja sfðan nema að takmörkuðu leyti er mesti
bölvaldurinn í Iffi þessa fólks og meginástæðan fvrir þvf, hversu
kreppt hefur að þvf og hve mikill munur er orðinn á kjörum þess og
annarra launþega f landinu. Má sem dæmi nefna, að á sama tfma og
iðnverkafólk f Reykjavík hefur 75—80.000 kr. á mánuði f laun eru
meðaltalstekjur sjómanna á Vestfjarðatogurum, þ.e. háseta, yfir
400.000 kr. á mánuði, sem þýðir að tekjur yfirmanna á þessum
togurum eru að nálgast milljón krónur á mánuði.
Hlutskipti lffeyrisþega og láglaunafólks f dag er einhver hrika-
legasta afleiðing óðaverðbólgunnar, sem við höfum fyrir augum. Þótt
undarlegt kunni að virðast, þá er það nú samt svo, að einmitt þetta
sama fólk, sem býr við lægstu launin, reynir að leggja fáeinar krónur
til hliðar til þess að skapa sér eitthvert öryggi, m.ö.o. þetta eru
sparifjáreigendurnir, sem óðaverðbólgan hefur leikið svo grátt. Þetta
er fólkið, sem lánar bönkunum nokkrar krónur til þess að þeir geti
lánað út til annarra, en bankarnir borga þessu fólki aftur f minni
krónum, þrátt fyrir vaxtahæðina, sem menn eru að býsnast yfir.
Það er okkur öllum til vansæmdar, ef ekki tekst að halda þannig á
þeim kjarasamningum, sem nú standa yfir, að hlutur þessa fólks verði
bættur stórkostlega. En — ef verulegur hluti af þeirri kjarabót, sem
hugsanlega verður hægt að tryggja þessu fólki og auka þar með
jöfnuðinn á ný I nkkarsamfélagi gengur til annarra verður afleiðingin
sú, eins og Morgunblaðið hefur margoft sýnt fram á á undanförnum
vikum, að verðbólgan magnast á ný og þá sjá lffeyrisþegar og láglauna-
fólk sína sæng uppreidda enn einu sinni. Þess vegna er full ástæða til
að ræða það f alvöru að þessu sinni, hvort unnt er að færa niður
verðlagið f landinu, hvort unnt er að lækka matvöruverð svo einhverju
nemi, þvf að mesta kjarabótin fyrir þá þjóðfélagsþegna sem hér hafa
verið gerðir að umtalsefni væri einmitt sú, að takast mætti að lækka
verðlag á brýnustu Iffsnauðsynjum almennings. Hér f Morgunblaðinu
hefur verið vikið að þvf hvort unnt væri að fella niður söluskatt af
fleiri tegundum matvöru en nú þegar hefur verið gert, en svo sem
kunnugt er var söluskattur felldur niður af mjólk og mjólkurvörum.
Vafalaust eru ýmsir tæknilegir erfiðleikar samfara þvf að lækka eða
fella niður söluskatt á öðrum matvörum og e.t.v. er heppilegra að
lækka matvöruverðið á öðrum stigum en söluskattsstiginu, það er
útfærsluatriði. En kjarni málsins er sá, að matvælakostnaður er orðinn
svo gffurlega hár að f raun og veru er ekki hægt að tryggja betur
kjarabót til handa láglaunafólki og Iffeyrisþegum en einmitt sú leið að
lækka matvöruverð.
Þetta er verkefnið sem framundan er: í fyrsta lagi að stórbæta
lffskjör láglaunafólks og Iffeyrisþega, en láta aðra bfða betri tfma. t
öðru lagi að gera þetta á þann veg, að verðbólgan haldi áfram að
skreppa saman en magnist ekki á ný. Ábyrgð þeirra, sem að kjara-
samningunum standa og rfkisstjórnarinnar f þessum efnum er mikil. í
raun og veru hriktir f undirstöðum samfélags okkar vegna verðbólg-
unnar á undanförnum árum. Litlu má muna, að bankakerfið hreinlega
hrynji saman vegna áhrifa verðbólgunnar á spariinnlán landsmanna.
Ef bankakerfið hefði fengið sama hlutfall f sparifé og árið 1970, hefði
það 40 milljörðum króna meira til ráðstöfunar f dag en það hefur. Með
sömu þróun verður Iftið eftir af bankakerfinu eftir svo sem fimm ár,
svo að dæmi sé nefnt um áhrif og afleiðingar óðaverðbólgunnar.
Á Í»EIM tíma, sem núverandi ríkisstjórn
hefur setið á valdastóli, hafa framkvæmdir í
orkumálum verið miklar. Unnið hefur verið
að Sigölduvirkjun og framkvæmdum að
ljúka. Þá var hafizt handa um virkjun
Kröflu, sem núverandi ríkisstjórn tók í arf
frá vinstri stjórn. Ennfremur hefur verið
unnið að lagningu hinnar svonefndu byggða-
línu vestur og norður um land.
Auk þessa hefur núverandi ríkisstjórn
heimilað virkjun Hrauneyjafoss, en fram-
kvæmdir við þá virkjun munu hefjast á
þessu ári og er það leyfi veitt á grundvelli
laga, sem samþykkt voru á síðasta valdaári
viðreisnarstjórnar.
Jafnframt hefur verið unnið að virkjana
rannsóknum á Norðurlandi á eldfjallalausu
svæði og hefur ríkisstjórnin nýlega lagt
fram lagafrumvarp, þar sem óskað er heim-
ildar til virkjunar Blöndu. Þetta segir þó
ekki alla söguna um framkvæmdir og fyrir-
ætlanir á sviði orkumála um þessar mundir.
Hitaveitulagning hefur tekið stórstígum
framförum á sfðustu tveimur árum og not-
hæft heitt vatn hefur fundizt í byggðalögum,
þar sem þess var áður ekki von. Ein aðal
ástæðan er sú, að þegar í upphafi valdatíma
núverandi ríkisstjórnar hafði Gunnar Thor-
oddsen orkuráðherra frumkvæði um, að
keyptur var til landsins fullkominn jarð-
bor, sem borað getur mun dýpra en eldri
borar í eigu okkar tslendinga. Þessi nýi bor
og stóraukin jarðhitaleit hefur valdið því, að
byggðarlög, sem áður áttu ekki von á því að
geta fengið hitaveitu fá hana nú og hafa
framkvæmdir við lagningu hitaveitu og leit
eftir heitu vatni verið mjög miklar á síðustu
tveimur árum.
Augljóst er, að svo miklar framkvæmdir
við virkjun innlendra orkugjafa hafa áhrif á
framvindu efnahagsmála og fjármála jafn-
framt því, sem þær leggja grundvöll að
efnameira þjóðfélagi í framtíðinni. Morgun-
blaðið hefur átt viðtal við dr. Gunnar Thor-
oddsen orkuráðherra, þar sem fjallað er
ítarlega um alla helztu þætti orkumála, rætt
um þá gagnrýni, sem fram hefur komið á
einstaka framkvæmdaþætti eins og t.d.
Kröfluvirkjun og ýmis önnur málefni, sem
þetta varðar. Fer þetta viðtal við dr. Gunnar
Thoroddsen hér á eftir.
Helztu mark-
mið í orku-
málum
— Hver eru helztu markmið núverandi rfkisstjórnar
f orkumálum?
— í fyrsta lagi ber að nefna það almenna markmið að
afla orku og dreifa henni til þess að fullnægja orkuþörf
landsmanna til heimilisnotkunar, í framleiðslu og þjón-
ustugreinum og auka þannig almenna hagsæld, segir
dr. Gunnar Thoroddsen.
Hér er átt við raforku til iðnaðar, fiskvinnslu, bú-
rekstrar, samgangna og annarra þarfa eftir því sem
unnt er. í öðru lagi er stefnt að nýtingu innlendra
orkugjafa í sem rfkustum mæli i stað innfluttra. Það
verður megináherzlan á nýtingu jarðvarma til húsahit-
unar, en rafhitun þar sem jarðvarmi er ekki fyrir hendi.
En það er ekki aðeins í húsahitun, sem unnt er að auka
notkun innlendra orkugjafa og draga úr hinum er-
lendu, heldur eru miklir möguleikar á sviði iðnaðar i
verksmiðjum, þar sem olía er nú notuð, en unnt er að
nota í staðinn rafmagn, jarðgufu eða heitt vatn.
I þessu sambandi er rétt að vekja athygli á því, að
orkulindir okkar íslendinga eru töluvert ánnars eðlis
en aðalorkulindir erlendis. Vatnsorka og jarðvarmi
okkar endurnýjast sífellt. Þetta er ein hringrás. tJrkom-
an sfast niður í jarðveginn og kemur upp aftur eftir
allmörg ár úr laugum, hverum og borholum. Ég mun
hafa komizt svo að orði við lagningu hornsteins Sigöldu,
að hverir og fallvötn á íslandi mundu duga meðan
rigndi á tslandi og fékk að launum skemmtilega mynd i
Morgunblaðinu eftir Sigmund. Þegar við virkjum vatns-
föll eða jarðhita erum við ekki að ganga á eða eyða
auðlindum okkar heldur hagnýta þær, en náttúran
heldur áfram að endurnýja þær. Þessu er öðruvísi
farið með kol og olíu. Þar er magnið takmarkað og
það tekur milljónir eða tugi milljóna ára að mynda
þessi efni að nýju. Að fróðustu manna sögn er nú gengið
svo ört á oliubirgðir heimsins, að innan tiu ára megi
búast við minnkandi framboði, — minna framboði en
þarf til að fullnægja eftirspurn og þar af leiðandi
verðhækkun.
Með allt þetta í huga þurfum við Islendingar að halda
áfram á fullri ferð að virkja vatnsföll og jarðvarma og
slaka ekki á, en ennþá er aðeins örlítill hluti þessara
íslenzku orkulinda hagnýttur.
Sameign
heimamanna og rikis
fíætt vid dr.
Yfir 80%
lands-
manna
fá húsa-
hitun
með jarð-
varma
ánæstu
árum
í þriðja lagi þarf að finna leiðir til orkusparnaðar og
til að bæta nýtingu orkunnar. Þetta er unnt að gera með
endurbættum framleiðsluaðferðum i atvinnuvegum
þjóðarinnar, með betri einangrun húsa, með endurbót-
um á dreifikerfi rafmagns viða um land til að draga úr
orkutapi. 1 þessu sambandi þarf miklar rannsóknir,
tilraunir, og ekki sízt leiðbeiningar til notenda af hálfu
rafmagnsveitna.
1 fjórða lagi þarf að undirbúa og velja hagkvæmar
virkjanir. Ég tel, að grundvallarstefnan eigi að verða sú
að velja bæði stórar virkjanir, en einnig miðlungs stórar
og minni virkjanir víðs vegar um landið. Sú stefna að
ráðast eingöngu í stórvirkjanir er ekki rétt. Auðvitað
verða hinar smærri virkjanir að vera fjárhagslega hag-
kvæmar, og margar þeirra eru það lika. Rökin fyrir þvi
að stefna ekki eingöngu á stórvirkjanir heldur reisa
einnig smærri virkjanir úti um land eru einkum þessi:
það er meira öryggi í því að fá rafmagn ekki aðeins eftir
löngum háspennulínum, sem liggja oft og tíðum um
torsótta f jallgarða og örðugt að gera við i vetrarhríðum,
ef eitthvað bilar, — heldur séu einnig rafstöðvar heima
fyrir í héruðum, sem tryggja heimilum og atvinnu-
rekstri orku, ef háspennulínur bila. Þá er það mikil-
vægt mál fyrir byggðastefnuna, jafnvægi í byggð lands-
ins, að virkjanir séu allvíða og þá að verulegu leyti í
eigu heimamanna. Það skapar atvinnu og umsvif,
treystir og styrkir sjálfsvitund fólks, eflir sjálfsforræði
byggðarlaganna.
Einnig er brýn nauðsyn að reisa rafstöðvar utan
hinna eldvirku svæða, en nú eru allar stærstu raf-
virkjanir landsmanna við Þjórsá og Tungnaá undir
rótum Heklu. Meðal annars með þetta í huga hefur
verið lögð á það áherzla að undanförnu að undirbúa
virkjun Blöndu f Húnavatnssýslu og Bessastaðaár í
Fljótsdal.
1 fimmta lagi er stefnt að nýju skipulagi f orkumálum
landsmanna. Það skipulag, sem við búum við nú þarfn-
ast endurskoðunar.
1 sumum landshlutum er vel fyrir séð, t.d. á Suð-
vesturlandi, þar sem Landsvirkjun, sameignarfyrirtæki
rfkis og Reykjavikurborgar hefur það verkefni með
höndum að sjá þessum landshluta fyrir nægilegri raf-
orku og hefur gert það af fyrirhyggju og myndarskap
eins og fyrirrennari hennar Sogsvirkjun áður. En I
ýmsum öðrum landshlutum er skipulagi áfátt og oft
óljóst hvaða aðili það er, sem á að sjá fólki fyrir raforku
eða hvort það er yfirleitt nokkur.
Thoroddsen iðnadarráðherra um orkumái
■■
— Hvaða breytingar eru fyrirhugaóar f þessum efn-
um?
— Við höfum tvær rikisstofnanir, sem báðar hafa
unnið mikið og gott starf, Rafmagnsveitur ríkisins og
Orkustofnun. Rafmagnsveitur ríkisins hafa annazt raf-
væðingu sveitanna og tekið að sér raforkumál á ýmsum
þeim stöðum á landinu, þar sem erfiðast er að láta
raforkufyrirtæki bera sig. Orkustofnun er vísinda- og
rannsóknarstofnun. Verksvið og valdsvið beggja þess-
ara stofnana þarf að endurskoða og samræma. Að þvf er
varðar skipulag orkumála er það grundvallarskoðun
okkar sjálfstæðismanna, að landshlutafyrirtæki, sem
verði sameign heimamanna og ríkisins, eigi að hafa
mikil áhrif, réttindi og skyldur við uppbyggingu og
dreifingu orkunnar. Siðan þarf ríkið að hafayfirumsjón
þessara mála og það er nauðsynlegt að skiigreina sem
skýrast, hvaða verkefni og hvaða skyldur hver aðili
hefur. Þessi stefna um veruleg áhrif og afskipti sveitar-
félaganna sjálfra er í samræmi við yfirlýsta stefnu
Sambands íslenzkra sveitarfélaga og Samband Islenzkra
rafveitna. Þegar ákveða þurfti, hvernig skyldi staðið að
endurskoðun á skipulagi orkumála var sú leið valin að
skipa fyrst nefndir fyrir hina einstöku landshluta til
þess að kanna hug heimamanna og viðhorf til slíkra
sameignarfyrirtækja, þar sem sveitarfélögin og rikið
væru aðilar að.
Að þvi er Norðurland varðar, hafði slík athugun verið
gerð i tíð fyrrverandi orkuráðherra, Magnúsar Kjart-
anssonar, en málin strönduðu m.a. vegna þess, að hann
setti skilyrði, að rfkið ætti a.m.k. 50% slíkra fyrirtækja.
Eftir stjórnarskiptin 1974, þegar þessar landshluta-
nefndir hófu störf sín, lét ég þær og forráðamenn
landshlutasamtaka vita, að slik krafa væri ekki lengur
neitt skilyrði heldur gæti vel komið til greina og gæti
stundum verið æskilegt að sveitarfélög ættu meirihluta.
Þetta breytta viðhorf greiddi mjög fyrir þessari könnun
og tilraun til að koma á slíku samstarfi. Orkumálanefnd
Vestfjarða, undir forystu Þorvalds Garðars Kristjáns-
sonar alþingismanns, skilaði fyrir réttu ári mjög itar-
legri greinargerð og tillögum um orkubú Vestfjarða.
Allir nefndarmenn voru þar á einu máli og allar sveitar-
stjórnir á Vestfjörðum studdu málið. Lög um orkubúið
voru samþykkt á Alþingi sl. vor og hefur siðan verið
lögð mikil vinna í að undirbúa formlega stofnun orku-
búsins, og að þvf stefnt, að það geti orðið á næstunni.
Þær nefndir, sem fjölluðu um Norðurland og Austur-
land hafa einnig skilað tillögum og greinargerð og eru
þær til nánari athugunar. I öðrum landshlutum eru
nefndir einnig starfandi. Þegar þessi undirbúnings-
vinna var þannig alllangt komin, þótti tímabært að
skipa nefnd til þess að endurskoða orkulögin í heild og
gera tillögur um heildarskipulag orkumála. Sú nefnd
er fyrir nokkru tekin til starfa. Um þessi mál vil ég svo
segja það að lokum, að skipuiag orkumála þarf gagn-
gerðrar endurskoðunar við og það er von min, að þessi
víðtæka endurskoðun leiði til endurbóta og til nýs
skipulags, senj byggt verði á samstarfi rikis og sveitar-
félaga og verði að verulegu gagni I orkumálum þjóðar-
innar.
— Hvernig er háttað skipulagi og eignaraðild hita-
veitna og hvernig snertir það skipulag orkumála f
heild?
— Ailar hitaveitur á Islandi eru f eigu sveitarfélag-
anna, án þess að ríkið sé þar meðeigandi nema i einu
tilviki, sem er Hitaveita Suðurnesja. Þar eiga sveitar-
félög 60%, en ríkið 40%. Ástæðan er sú, að þar sem
ríkið er eigandi flugvallarins, sem er á þessu veitu-
svæði, var talið æskiiegt og eðlilegt, að ríkið kæmi inn
sem meðeigandi. Var þetta sameiginlegt álit sveitarfél-
aganna og ríkisvaldsins.
— Nú stendur yfir úttekt á orkumálum okkar er ekki
svo?
HEILDSOLUVERÐ
RAF0RKU LÆGRA
EN í FLESTUM
LÖNDUM EN ÚT-
SÖLUVERÐ MEÐ
ÞVÍ HÆSTA A
N0RÐURLÖNDUM
— Jú það þótti nauðsynlegt að stofna til heildarút-
tektar á orkubúskap þjóðarinnar. Það verk var hafið
fyrir tveimur árum og vinna að því sérfræðingar á
vegum iðnaðarráðuneytisins f samstarfi við áætlana-
deild Framkvæmdastofnunar ríkisins. Einn þáttur
þessa starfs er að finna þjóðhagslega hagkvæmustu
leiðir til að sinna orkuþörf einstakra landshluta og
landsins í heild. Sem dæmi um vinnubrögðin má nefna
að athugaðir voru allir raunhæfir kostir varðandi full-
nægingu orkuþarfar Vestfjarða áður en orkunefnd
Vestfjarða skilaði tillögum sínum. Einnig hefur verið
gerð skýrsla um orkumál Norðurlands svo og sundurlið-
uð skýrsla um allt upphitað húsnæði i landinu til þess
að geta metið orkuþörf til húshitunar á hinum ýmsu
stöðum. Er nú unnið að úttekt á orkumálum Austur-
lands með svipuðum hætti og á Vestfjörðum.
— Er það sjálfsögð stefna að tengja alla landshluta
saman f eitt kerfi?
Ég tel rétt að stefnt verði að því að tengja sem flest
veitusvæði á landinu saman á næstu árum. Þessi teng-
ing er líka nauðsynleg öryggis vegna, ef bilanir verða.
En ekki sízt er bætt nýting aflstöðvanna með slikri
samtengingu. Erfiðleikar vatnsaflsstöðva á vissum árs-
tímum þjaka ekki allar stöðvar á sama tíma. Álagstopp-
ar eru heldur ekki samferða alls staðar á landinu og þvi
er samtenging virkjana gagnleg til bættrar nýtingar
orkunnar.
60% olfa
— Hvernig er hlutfallið nú á milli notkunar inn-
lendra orkugjafa og erlendra orkugjafa?
— Nú er séð fyrir um 60% af orkuþörf iandsmanna
með olíu. Það er þvi ákaflega mikilvægt viðfangsefni að
hraða svo sem verða má þeim verkefnum, sem draga úr
oliunotkun og leiða þannig til sparnaðar á dýrmætum
gjaldeyri. I því efni er það fljótvirkast og stórtækast að
hraða hitaveituframkvæmdum víðs vegar um landið og
er kannski rétt að gefa nokkra mynd af því, sem gerzt
hefur í þeim efnum á sl. tveimur árum.
Eftir stjórnarskiptin var lögð á það sérstök áherzla að
auka jarðhitaleit og boranir eftir heitu vatni. Á síðasta
ári hafa t.d. verið framkvæmdar jarðeðlisfræðilegar
mælingar og aðrar forrannsóknir á fjölmörgum stöðum.
Hitastigulsboranir, þ.e. grunnar holur til að kanna hita í
berggrunni og hvernig hann stígur eftir þvi sem neðar
dregur, hafa verið framkvæmdar á 15 stöðum á landinu
á sl. ári, en þessar boranir auka mjög vitneskju um
jarðhitalikur á hinum ýmsu stöðum.
Þá var lögð á það áherzla að auka mjög borkostinn og
voru keyptir á árinu 1975 tveir nýir borar til landsins,
gufuborinn Jötunn, sem er stórvirkasti bor okkar og
getur borað 3lA km niður í jörðina og borinn Narfi, sem
báðir hafa komið að stórmiklu gagni á þessum tveimur
árum. Á sl. ári var borað fyrir Akureyri við Laugaland í
Eyjafirði með þeim góða árangri, að þar hafa fengizt
100—150 sekúndulítrar, sem er um helmingur af núver-
andi vatnsþörf Akureyrar til hitunar. I þessu sambandi
er athygiisvert, að i þeirri áætlun, sem fyrrverandi
iðnaðarráðherra lagði fyrir Alþingi vorið 1974 um hugs-
anlegar hitaveitur í fyrirsjáanlegri framtíð, var Akur-
eyri ekki talin eiga möguleika, heldur yrði þar að nota
rafmagn til húsahitunar.
í þeim áætlunum var gert ráð fyrir, að 66% lands-
manna mundi geta orðið aðnjótandi hitaveitu. Með
þeim auknu rannsóknum og borunum, sem fram hafa
farið á siðustu tveimur árum hefur sú breyting orðið á,
að talið er, að yfir 80% landsmanna muni á næstu árum
geta fengið húsahitun með jarðvarma. Auk þæginda
fyrir fólkið sjálft er þetta afar mikilvægt fyrir gjald-
eyrisstöðu þjóðarinnar. Sem dæmi um þann árangur,
sem þegar hefur náðst má nefna, að notkun disiloliu til
húsahitunar hefur farið minnkandi. Árið 1974 voru
notuð 141 þús. tonn af olíu til húsahitunar, árið 1975
134 þús. tonn og 1976 lækkaði þetta magn i 111 þús.
tonn. Annað dæmi má nefna um gjaldeyrissparnað af
hitaveitu: Hitaveita Reykjavíkur sparar þjóðinni 4 mill-
jarða í gjaldeyri miðað við það, að olía væri notuð til
húsahitunar í Reykjavík. Þegar Hitaveita Suðurnesja er
fullgerð mun gjaldeyrishagnaður af henni nema, um
einum milljarði króna.
Raforku-
verðið
— Ef við snúum okkur þá að raforkuverðinu heyrist
tvenns konar gagnrýni. I fyrsta lagi, að raforkuverð sé
alltof hátt hér miðað við raforkuverð á hinum Norður-
löndunum og hefur nýlega verið birtur verðsamanburð-
ur við Danmörku f þeim efnum. 1 öðru lagi er þvf haldið
fram, að raforkuverðið til álversins og málmblendi-
verksmiðjunnar f Hvalfirði sé of lágt og vegna þessa
lága raforkuvers til stóriðjufyrirtækja verði almennir
neytendur að greiða þeim mun hærra verð. Hvað vill
orkuráðherra segja um þetta?
— Þegar rætt er um raforkuverð þurfum við að
greina sundur heildsöluverð og smásöluverð, segir dr.
Gunnar Thoroddsen. Hér á landi er framleiðslukostnað-
ur virkjana og heildsöluverð lægra en i flestum löndum
öðrum nema Noregi, en Norðmenn virkjuðu verulegan
hluta af sinni vatnsorku á fyrri hluta þessarar aldar;
þeir njóta nú góðs af þeim lága virkjunarkostnaði og
þvi, að búið er að greiða niður verulegan hluta stofn-
kostnaðar. Aðstaða okkar íslendinga til virkjana er
mjög hagstæð. Við höfum marga virkjunarmöguleika,
þar sem framleiðslukostnaður er tiltölulega lágur. Á
þetta bæði við um vatnsaflsvirkjanir og jarðgufu-
virkjanir. 1 hópi hagstæðustu virkjana nú eru Sigalda,
Hrauneyjafossvirkjun og Blanda og framleiðslukostn-
aður Kröfluvirkjunar er hliðstæður við þessar vatns-
aflsvirkjanir. Fjölmargar aðrar virkjanir hér á landi
munu reynast svipaðar að kostnaðarverði, s.s. Dettifoss-
virkjun, Fljótsdalsvirkjun og vafalaust margar fleiri.
Framleiðslukostnaður og heildsöluverð hjá Lands-
virkjun er mjög hagstæður vegna þess, að Landsvirkjun
nýtur eldri virkjana, þriggja í Sogi og Búrfellsvirkjun-
ar. Þegar litið er þvf á heildsöluverð raforku er það
fyllilega sambærilegt við það, sem annars staðar gerist.
En allt annað verður uppi á teningnum, þegar kemur að
smásöluverði.
Smásöluverð eða útsöluverð raforku er með því
hæsta, sem gerist á Norðurlöndum. Það er eðlilegt, að
landsmönnum þuki það undarlegt, að smásöluverð raf-
magns skuli hér á landi vera fjórum sinnum hærra en
heildsöluverð eða jafnvel meira. Hverjar eru orsakirn-
ar? Ég skal nefna hér fáeinar. Dreifikerfi raforku á
íslandi er dýrt vegna víðáttu landsins, fjallgarða og
strjálbýlis. Ríkissjóður tekur veruleg gjöld, i fyrsta lagi
aðflutningsgjöld af efni í dreifikerfið. Hins vegar hafa
virkjanir og háspennulínur I sambandi við þær jafnan
verið undanþegnar tollum. 1 öðru lagi er 20% söluskatt-
ur af rafmagni og 13% verðjöfnunargjald, sem er notað
upp í reksturskostnað Rafmagnsveitna ríkisins. Enn-
fremur er nýting orkuvera hér á landi ekki eins hag-
kvæm og víða annars staðar, þar sem orkuver eru öll
samtengd. Það koma hér margar fleiri ástæður til. Þetta
mál þarf að kanna ofan í kjölinn og reyna að finna leiðir
til þess að minnka þetta mikla bil milli smásöluverðs og
heildsöluverðs. Á síðasta miðsvetrarfundi Sambands
íslenzkra rafveitna hreyfði ég þessu máli og fór fram á
það, að sambandið tæki að sér að rannsaka og sundur-
greina hinar raunverulegu ástæður til þessa ástands,
gera um það álitsgerð og tillögur. Samband íslenzkra
rafveitna hefur þegar lagt mikla vinnu í athugun á
gjaldskrám og mun væntanlega vinna vel að þessu
verkefni. En hvað sem öðru líður er ljóst, að fjárþörf
rikisins er hér nokkur þröskuldur I vegi.
— Hver eru rökin fyrir hinu lága raforkuverði til
stóriðjufyrirtækja og hvaða skýring er á þvf, að Islenzk
iðnfyrirtæki, sem þurfa að framleiða gufu svo dæmi sé
nefnt hafa t.d. komizt að þeirri niðurstöðu að ódýrara sé
að nota olfu til þess heldur en raforku?
— Stóriðjufyrirtækin fá raforku við vægu verði og á
það bæði við um Álverið, Áburðarverksmiðjuna og
Sementsverksmiðjuna. En ýmis meðalstór iðnfyrirtæki
verða að nota erlenda orkugjafa, einkum olíu, t.d. til
Framhald á bls 22.
Fyrri hluti