Morgunblaðið - 07.12.1980, Qupperneq 4

68
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 7. DESEMBER 1980
I
Það mun hafa verið árið 1878
sem heimssýning var haldin í
hinni heimsfrægu borg, París. Á
opnunardag sýningar þessarar
hélt skáidjöfurinn Victor Hugo
ræðu fyrir fullu húsi áheyrenda.
Hann talaði um baráttu Voltaires
fyrir rétti lítilmagnans í miskunn-
arlausu þjóðfélagi, er stjórnað var
af samvizkulausri valdastétt og
guðlausu klerkavaldi. Til þess að
gefa íslenzkum lesendum hug-
mynd um ástandið er ríkti á
dögum Voltaires í andlegum mái-
um í þessu hákristilega kaþólska
landi, Frakklandi, langar mig að
þýða kafla úr hinni kyngimögnuðu
ræðu Hugos, er vakti heimsat-
hygli. Hann hóf ræðu sína á þessa
leið:
„í dag fyrir hundrað árum dó
maður. Hann dó ódauðlegur. Hann
dó saddur lifdaga, hlaðinn störf-
um, hlaðinn þunga hinnar glæsi-
legu og geigvænlegu ábyrgðar,
ábyrgðar mannlegrar samvizku,
upplýstrar og göfgaðrar. Hann
hvarf héðan bannsunginn og
blessaður, bannsunginn af fortíð-
inni, blessaður af framtíðinni.
Þetta, áheyrendur góðir, eru tvær
hinar stórbrotnustu myndir heið-
ursins. Við banabeð sinn hafði
hann, annarsvegar aðdáun sam-
tíðar sinnar og ættingja, hinsveg-
ar hatur og hæðnisóp óbilgjarnrar
fortíðar, er þannig launar öllum
þeim, er árætt hafa að bjóða henni
byrginn. Voltaire var meira en
maður. Hann var öld. Hann hafði
gegnt hlutverki sínu og lokið
köllun sinni. Hinn guðlegi vilji, er
birtist jafn áþreifanlega í lögmál-
um forlaganna sem í lögmálum
náttúrunnar, hafði eflaust valið
hann í hlutverk þetta.
Þau áttatíu og fjögur ár, er
maður þessi lifði, markaði tíma-
bilið, sem aðskilur konungdóminn
á hátindi sínum og árdagsroða
byltingarinnar. Þegar hann fædd-
ist sat Loðvík XIV að völdum.
Þegar hann lézt var Loðvík XVI
seztur í valdastólinn. Vagga hans
leit því hinn fölnandi ljóma hins
mikla hásætis, líkkista hans
fyrsta bjarmann úr hinu mikla
hyldýpi.
Áður en vér höldum lengra,
áheyrendur góðir, skulum vér gera
oss grein fyrir orðinu hyldýpi. Til
eru góð hyldýpi. Slík eru hyldýpi
þau, er svelgja hið illa.
Áheyrendur góðir, úr því að eg
er kominn út fyrir efnið, skal eg
með yðar leyfi hugsa hugsunina tii
enda. Hér munu engin óviðeigandi
eða ósönn orð verða sögð. Vér
erum hér til þess að framkvæma
menningarathöfn. Vér erum hér
til þess að bera framförunum
vitni, til þess að heiðra heimspek-
inga í nafni heimspekinnar, til
þess að færa átjándu öldinni
vitnisburð hinnar nítjándu, til
þess að heiðra hugdjarfa baráttu-
menn og góða þegna, til þess að
fagna yfir hinu lofsverða. fram-
taki einstaklinganna, iðnaðarins,
vísindanna, hinni hugrökku sókn
fram á við, viðleitninnj til þess að
fryggja sátt og samíyndi meðal
manna; í fáum orðum sagt til að
lofsyngja friðinn, þessa háleitu
ósk alls mannkyns. Friður er
dyggð menningar, stríð er glæpur
hennar. Vér erum hér samankom-
in á þessu mikilvæga augnabliki, á
þessari hátíðlegu stund til þess að
beygja oss í auðmýkt frammi fyrir
siðalögmálunum og segja við
heiminn, er hlustar á Frakkland:
Til er aðeins eitt vald, samvizkan í
þjónustu réttlætisins, og til ér
aðeins einn dásamieiki: Afburða-
maðurinn í þjónustu sannleikans.
Að svo mæltu vík eg aftur að
efninu.
Fyrir byltinguna var þjóðfélagið
á þessa leið:
Á lægstu skör, alþýðan.
Fyrir ofan alþýðuna, fulltrúar
kirkjunnar, klerkastéttin.
Við hiiðina á kirkjunni, full-
trúar réttvísinnar, dómsvaldið.
En hvað var alþýðan á þessu
tímabili mannlegs þjóðfélags?
Hún var fáfræðin holdi klædd.
Hvað var kirkjan? Hún var mis-
kunnarleysi. Og hvað var réttvís-
in? Hún var ranglæti. Tek eg of
djúpt í árinni? Þér skuluð dæma.
Eg skal aðeins tilfæra tvær
staðreyndir, er taka af skarið.
Þann 13. október 1761 fannst á
neðri hæð í húsi einu í Toulouse
ungur maður hengdur. Múgurinn
safnaðist saman, klerkarnir
ógnuðu og yfirvöldin rannsökuðu.
Þetta var sjálfsmorð. Þau gerðu
úr því morð. I þágu hvers? I þágu
trúarinnar. Og hver var ákærður?
Faðirinn. Hann var mótmælenda-
trúar, og hann vildi hindra son
sinn í því að gerast kaþólskur. Hér
var um algerlega óhugsandi sið-
ferðislegan afskræmishátt að
ræða, en það skipti engu! Faðirinn
hafði myrt son sinn. Þessi aldur-
hnigni maður hafði hengt hinn
unga mann. Réttvísin átti annríkt,
og árangurinn var þessi: I marz-
mánuði 1762 var farið með aldrað-
an mann, hvítan fyrir hærum, út á
torg eitt. Það var Jean Calas. Þar
var hann flettur klæðum, lagður
endilangur á píningarhjól með
höfuð hangandi. Þrír menn standa
á aftökupallinum, yfirvald að
nafni David, sem falið var að hafa
eftirlit með aftökunni, kaþólskur
prestur, er heldur á róðukrossi, og
böðullinn, sem heldur á þungri
járnstöng. Bandinginn, agndofa af
skelfingu, virðir ekki klerkinn
viðlits; hann einblínir á böðulinn.
Böðullinn lyftir járnstönginni og
brýtur annan handlegginn á
manninum. Fórnardýrið rekur
upp kválaóp og fellur í öngvit.
Yfirvaldið gengur fram; hinn
dauðadæmdi er látinn lykta af
salti. Hann rankar við. Áftur er
jámstöngin reidd til höggs; annað
kvalaóp. Calas missir meðvitund;
þeir Iífga hann við, og böðullinn
byrjar á nýjan leik, og þar sem
hver limur þarf tvö högg til að
brotna á tveimur stöðum, þá gerir
þetta alls átta refsihögg. Þegar
liðið hefur yfir bandingjann í
áttunda skiptið, réttir presturinn
að honum róðukrossinn til að
kyssa; Calas snýr andlitinu undan,
og böðullinn veitir honum coup de
grace, þ.e. náðarhöggið, það er
molar brjóstið á bandingjanum
með gildari enda járnstangarinn-
ar. Þannig dó Jean Calas.
Þetta stóð yfir í tvær stundir.
Eftir andlát Jean Calas sannaðist
að um sjálfsmorð hafði verið að
ræða. En morð hafði verið framið.
Af hverjum? Dómurunum.
Önnur staðreynd. Fyrst var það
Voltaire
gamalmenni, svo var það ung-
menni. Þremur árum síðar (1765)
fannst liggjandi á brú einni í
Abbeville fúinn og ormétinn
trékross, sem hangið hafði við
brúarhandrið í þrjár aldir. Hver
hafði framið slík helgispjöll? Það
vissi enginn. Ef til vill einhver, er
fram hjá hafði gengið. Ef til vill
vindurinn? Hver er hinn seki?
Biskupinn af Amiens gefur út
monitoire. Takið eftir hvað moni-
toir var. Það var tilskipun til allra
trúaðra, að viðlögðum kvölum
helvítis, að segja það, er þeir vissu
eða töldu sig vita um einn eða
annan glæpsamlegan verknað.
Þetta var glæpsamleg tilskipun,
þegar trúarofstækið beindi henni
til fáfræðinnar. Þetta monitoir
biskupsins af Amiens hefur sín
áhrif. Gróusögurnar í bænum fara
að líkjast hinum umrædda glæp.
Réttvísin kemst á snoðir um, eða
heldur að hún hafi komist á snoðir
um, að nóttina, er krossinn féll
niður, hafi tveir menn, tveir liðs-
foringjar, annar að nafni La
Barre, hinn að nafni D’Etallonde,
farið yfir brúna í Abbeville, að
þeir hafi verið ölvaðir og að þeir
hafi sungið varðhússöng. Landfóg-
etarétturinn í Abbeville jafngilti
bæjarfulltrúarréttinum í Toul-
ouse. Og hann var ekki síður
réttsýnn! Tvær varðhaldsskipanir
voru gefnar út. D’Etallonde komst
undan. La Barre var tekinn fastur.
Hann var yfirheyrður. Hann neit-
aði að hafa farið yfir brúna en
játaði að hafa sungið lag. Land-
Hugo
fógetarétturinn í Abbeville dæmdi
hann sekan um spellvirki. La
Barre áfrýjaði dóminum til
hæstaréttar í Parísarborg. Farið
var með La Barre til Parísar.
Hæstiréttur ályktaði að dómurinn
væri réttlátur og staðfesti hann.
Farið var með La Barre aftur til
Abbeville í hlekkjum. Eg hleyp
yfir. Fyrst var Chevalier de La
Barre píndur, bæði með hinum
algengu og óalgengu pyndingarað-
ferðum til þess að fá hann til að
ljóstra upp um þá, er væru honum
samsekir. Samsekir um hvað? Um
það, að hafa gengið yfir brú og
sungið lag. Þegar verið var að
pynda La Barre brotnaði annar
fóturinn á honum um hnéð. Það
leið yfir skriftaprestinn, er hann
heyrði beinið bresta. Daginn eftir,
5. júní 1766, var La Barre dreginn
niður á aðaltorgið í Abbeville. Þar
var tendrað refsibál. Dómurinn
var lesinn yfir La Barre; svo
hjuggu þeir af honum aðra hend-
ina; því næst rifu þeir úr honum
tunguna með járntöng, og svo,
náðarsamlegast, var höfuðið
höggvið af honum og varpað á
bálið. Þannig dó Chevalier de La
Barre. Hann var aðeins nítján ára
að aldri.
En þá, ó Voltaire, hófst þú upp
raust þína af hryílingi, og það
verður þér til ævarandi dýrðar."
Hér látum við staðar numið í
ræðu Victors Hugo. Hún er löng,
en stórbrotnari og áhrifameiri
ræða hefur aldrei flutt verið. En
þeir atburðir, sem hér er sagt frá,
gerðust í kristnu þjóðfélagi þar
sem klerkastéttin hafði bæði tögl
og hagldir. Við sjáum hér trúar-
ofstækið í sinni grimmustu mynd.
Hvað veldur að hin háleita kær-
leikskenning Krists skuli ekki
hafa náð meiri festu í hjörtum
manna en raun ber vitni. Máski er
þetta heimspekileg spurning, sem
ekki verður svarað.
II
Þegar eg var barn var mér
kennt Faðirvorið og erindi úr
Passíusálmum Hallgríms Péturs-
sonar. Gamla fólkið í gamla daga
var bænrækið, þrátt fyrir fátækt-
ina eða ef til vill vegna fátæktar-
innar. Þegar eg stálpaðist fór eg
að sækja fundi í KFUM. Og eg
sótti þá nokkuð reglulega, og
einkum sótti eg í að heyra séra
Friðrik lesa framhaldssögu, er
hann var að þýða. Kæmi það fyrir
að maður ætti 10 aura í vasa þá
freistaðist maður til að fara í bíó
frekar en á kristilegan fund. En
það kom ekki oft fyrir. Séra
Friðrik, sá mikli barnavinur, var
ávallt góður við mig og klappaði
mér oft á kollinn. Mér þótti vænt
um hann. Eg hlustaði á sönginn og
allt það, er sagt var. En eg verð að
játa, að eg gat ekki meðtekið
kenninguna um krossfestan Krist
sem frelsara allra manna. Eg
skildi þetta ekki. Og lifandi Krist-
ur var mér ávallt óljós og fjarlæg-
ur. Eg var leitandi drengur. Svo
kom það fyrir að eg las bók, sem
var ekki guðfræðileg. í henni var
talað um meistarann Krist og þá
fannst mér tendrast ljós í vitund
minni. Mér fannst eg skilja í
björtu ljósi líf Krists og tilgang.
Eg varð barnslega glaður. Og mér
fannst eg yrði að fara til séra
Friðriks og segja honum frá gleði
minni. Og eg fór til hans. Hann
tók mér vel. Er eg hafði sagt
honum frá gleði minni, spurði
hann mig hvaða bók það var, sem
eg hafði lesið. Eg sagði honum að
það hafi verið bók um guðspeki.
Eg var ekki fyrr búinn að segja
þetta en hann umturnast. Hann
hellir úr skálum reiði sinnar yfir
þessa Satans menn, þessa erlendu
forsprakka Guðspekihreyfingar-
innar. Eg sat undir þessum reiði-
lestri gersamlega lamaður. Eg gat
ekki tungu hrært og hjartað í mér
var komið upp í háls. Þessi
blessaði guðsmaður gleymdi í