Morgunblaðið - 07.12.1980, Side 9

MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 7. DESEMBER 1980
73
Furöulegt afrek
Lúdvík Kristjánsson.
SJÁVARIIÆTTIR I.
Bókaútgáfa Menningarsjóðs.
Reykjavík 1980.
Stöku sinnum hefur það komið
fyrir á langri ævi, að ég hef verið
svo lánsamur að vinna einhverjum
öðrum gagn, og þegar ég hef fyrir
framan mig hina miklu bók ís-
lenskir sjávarhættir, fyrsta bindi,
minnist ég með monti eins slíks
óumbeðins greiða!
Það mun hafa verið árið 1960, að
ég sat í skrifstofu minni sem
bókafulltrúi ríkisins og greip fjár-
lög hins íslenzka ríkis til þess að
hyggja að þeirri nauðalitlu upp-
hæð, sem mér bar skylda til að
úthluta til húsabóta bókasafna. Þá
sá ég, að Lúðvík Kristjánssyni,
sem þegar hafði ritað þriggja
binda stórfróðlegt og gagnmerkt
ritverk um Vestlendinga og menn-
ingarleg og stjórnmálaleg afrek
þeirra á fyrri hluta 19. aldar,
skyldi hljóta samkvæmt fjárlög;
um hvorki meira né minna en SJO
ÞÚSUND KRÓNUR! Mér beinlín-
is brá í brún og vélritaði í skyndi
bréf til fjárveitinganefndar Al-
þingis, þar sem skorað var sköru-
lega á nefndina að breyta á næsta
fjárlagafrumvarpi sjö þúsund
krónum í tuttugu og fimm þúsund,
hafði von um, að nefndin yrði svo
rausnarleg að höggva ekki meira
en fimm þúsund krónur af þeirri
upphæð. En ekki treysti ég því, að
nóg væri, að ég reri einn á báti á
vit fjárveitinganefndar, og þóttist
ég þó hafa ástæðu til að ætla, að
þáverandi formaður hennar, Gísli
Jónsson, lengi þingmaður Barð-
strendinga og síðan Vestfjarða-
kjördæmis — og auk þess sjómað-
ur áratugum saman — mundi taka
áskoruninni vel þrátt fyrir það, að
við höfðum fyrir hálfum öðrum
áratug elt grátt silfur. En svo var
það þá Sigurvin Einarsson, sem
einnig var þingmaður Vestfirð-
inga, sjómaður í æsku, en síðan
kennari og skólastjóri. Til hans
hringdi ég og hann brá við, kom til
mín, las erindið, skrifaði hiklaust
undir það og tók að sér að koma
því til skila. Og úrslit málsins
urðu þau, að upphæðin var sam-
þykkt, sem nefnd var í bréfinu. Og
glaður var ég, þó að ekki væri
humar eða lax þar með á borð
bornir fyrir hinn mikla eljumann
og stórmerka rithöfund.
Þetta varð síðan upphafið að
góðum kynnum okkar Lúðvíks, og
sagði hann mér frá því, hvað hann
mundi hafa á prjónum eitt saman,
ef hann nyti til þess nauðsynlegr-
ar aðstöðu. Leizt mér vel á það,
sem hann tjáði mér um aðföng sín
og fyrirætlanir, og annað veifið
hef ég svo hugsað til þess, að nú
hlyti mikil merkisbók að vera á
leið til þjóðarinnar frá hans hendi.
Vissi ég, að hún mundi verða vel
unnin og vöxtuleg, en þegar Hrólf-
ur framkvæmdastjóri Bókaútgáfu
Menningarsjóðs snaraði Sjávar-
háttum í hendur mér á Ljósvalla-
götu 30, varð ég dolfallinn, enda
bókin svo þung, að það lá við, að ég
missti hana á gólfið. Þetta reynd-
ist svo aðeins fyrsta bindi, 472
blaðsíður í feiknastóru broti,
vissulega um eitt þúsund síður í
því broti, sem nú er algengast á
bókum, og þarna aðeins fjallað um
Fjörunytjar og sjávarjurtir. Auð-
vitað hringdi ég til höfundarins,
og hann fræddi mig á því, að von
væri á öðru bindi eftir tvö ár — og
síðan því þriðja. Nei, hann hafði
ekki annað og þriðja bindi tilbúin
í handriti, en mestallt efnið. Svo
athugaði ég í Samtíðarmönnum,
hve gamall Lúðvík væri — sjötug-
ur á næsta ári — og þá var að óska
þess, að skaparinn gæfi það, að
þessi afreksmaður, er hefur verið
jafnóþreytandi sem fræðimaður
og rithöfundur sem vestlenzkar
kempur við árina, mætti lifa það,
að sjá þetta ritverk komið og
prentað í heild, á allan hátt
prýðilega úr garði gert — og fengi
síðan færi á áhyggjulausu lífi sem
allra lengst, auðvitað við nýtt
viðfangsefni, minna í sniðum en
þetta, en ekki síður vel og vand-
lega unnið.
Bókin hefst á rækilegu efnisyf-
irliti, síðan tekur við skrá yfir
myndir og teikningar, sem eru
301, þar i nokkrar litmyndir. Næst
er skrá yfir heimildir, skammstaf-
anir og prentuð rit, sem höfundur
hefur að einhverju leyti notað, og
fylla þessar skrá svo til fimm
tvídálka og smáletraðar blaðsíður.
Þá eru greind handrit, sem höf-
undi hafa orðið að gagni, og síðan
tekur við fróðlegur Inngangur, og
fer Lúðvík þar víða um lendur
sögu Islands. Er inngangurinn í
tveimur köflum. Sá fyrri heitir
„Föðurland vort hálft er hafið“,
og er tilvitnunin fengin úr kvæði
eftir góðskáldið Jón heitinn Magn-
ússon. Hinn kaflinn ber fyrirsögn-
ina Um hcimilidir og vinnubrögð,
og fer höfundurinn þar víða yfir.
Svo er þá komið að mergi mál-
anna, sem sé hinum rækilegu
lýsingum á hinum fjölmörgu og
margvíslegu fjörunytjum þjóðar-
innar frá fyrstu tímum sögunnar
og til þessa dags. Gerir höfundur
þar fyrst grein fyrir því, hvað eru
fjörunytjar, og þykir mér rétt að
nefna nokkrar fyrirsagnir til þess
að gefa lesendum hugmynd um,
hve fákunnandi þeir hafi flestir
verið í þessum efnum: Söl, Fjöru-
grös og sjóarkræða, Maríukjarni,
Ætiþang og ætiþari, Þang og
þarfafóður, Fjörubeit, Þari og
þang til eldiviðar, Fjöruáburður
og Skeljar og skelfiskur. Þarna er
ekki nema nokkuð nefnt, en gríp-
um niður á öðrum stað: Matreki,
Loðna, Fjarðveiði, Fiskhlaup og
Fjöruferðir. Og enn — og nú
komið að enn öðru efni: Rekavið-
ur, Afmarkanir og skipting á
rekum, Stólsrekar, Klausturrekar,
Kirkjurekar, — hér er ég svo
engan veginn enda nær ... En
síðan kemur að selnum, og er þar
lýst nytjum af honum og veiðiað-
ferðum ýmiss konar, þar á meðal
Selveiðibrellum og minnist ég þá
þess, að faðir minn hafði með sér
harmoniku og harmonikuleikara
til selveiða, því að selurinn er
forvitinn — oft sér til líftjóns. Þá
er og getið sela í þjóðtrú og
leikjum.
Þegar sagt hefur verið frá
selveiðinni og öllu því, sem þar
hefur komið að notum, meðan
selkjöt, seispik og selskinn þóttu
afbrigða góðar búnytjar, kemur
stuttur útdráttur úr hinu mikla
efni á ensku. Héfur höfundur
skrifað hann á islenzku, en þýð-
ingin er verk Jóhanns S. Hannes-
sonar. Þá tekur við ómetanleg
atriðisorðaskrá. Fyllir hún smá-
letruð tuttugu þrídálka blaðsíður.
Bðkmenntlr
eftir GUÐMUND
G. HAGALÍN
Lúðvik Kristjánsson
Síðan eru skýrðar nokkrar mæli-
einingar, sem ekki eru lengur í
notkun og þorri manna kann lítil
eða engin skil á. Tek ég hér tvö
dæmi: „Gildingur, gildingsfiskur:
ein alin forn milli þunnildanefja á
flöttum fiski: 1 kg. harðfiskur ...
Snældingur: 288 merkur mældar."
Loks er eftirmáli, þar sem
höfundur skýrir fyrst frá því, hvar
hann fékk kveikjuna að hinu
furðulega mikla og víðtæka starfi.
Hann segir svo:
„Ástæða er til að víkja nokkrum
atriðum til viðbótar þeim, sem
greind hafa verið í upphafi um
tilurð þessa rits. Kveikjuna að því
má rekja aftur til ársins 1928,
þegar ég seytján ára gamall hafði
ráðið mig á togara. Þá var það eitt
sinn á trollvakt, að skipsfélagi
minn einn, greindur vel og lesinn,
hóf máls á því, hversu nauðsynlegt
væri að bjarga frá gleymsku
lýsingu á lífi og háttum þeirra
fiskimanna, sem sótt hefðu sjó á
árabátum, ferðast milli lands-
fjórðunga og búið í verbúðum.
Sjálfur hafði hann reynslu af
þeirri sjómennsku. Síðar varð
margt til þess, að ábending skips-
félaga míns frá vordögunum 1928
blundaði með mér.“
Það eina, sem ég hef saknað við
lestur bókarinnar, er nafn þessa
skipsfélaga, svo að „þúfan hans
týndist ekki“. Annars getur Lúð-
vík þess, að hinir sívökulu og
alkunnu fræðimenn, Bjarni Sæm-
undsson, uppalinn í Grindavík, og
Árni Friðriksson, borinn og barn-
fæddur í Arnarfirði, hvöttu hann
mjög til „að leggja alúð við söfnun
íslenzkra sjávarhátta". Kveðst
hann hafa fengið fyrsta fjárstuðn-
inginn fyrir þeirra atbeina. Hann
rekur síðan sögu þess, hvernig
honum mátti reynast fært að
helga sig til fulls „tilurð" ritsins,
og segir hann Má Elísson fiski- „
málastjóra hafa útvegað fé hjá
öllum þessum aðilum: Farmanna-
og fiskimannasambandi íslands,
Fiskifélagi íslands, Fiskimála-
sjóði, Landssambandi íslenzkra
útvegsmanna, Síldarútvegsnefnd,
SIS, Sjómannasambandi Islands,
Skreiðarsamlaginu, Sölumiðstöð
hraðfrystihúsanna og Sölusam-
bandi íslenzkra fiskframleiðenda.
Lúðvík getur þess í lok þessarar
upptalningar, að fé þetta hafi
verið varðveitt hjá Fiskifélaginu,
sem jafnframt hafi annazt allar
greiðslur. Hann bætir því svo við,
að áður hafi komið styrkur frá
Fiskveiðasjóði íslands og að stjórn
Þjóðhátíðarsjóðs hafi veitt styrk
vegna kostnaðar við hönnun
verksins. Það er auðsætt, að bæði
er Lúðvík þakklátur fyrir allt, sem
hann hefur til verksins þegið, og
svo vandaður, að hann vill
tryggja, að engum detti í hug að
hann hafi farið illa með fé! Hann
þakkar og öllum, sem hafa liðsinnt
að meira eða minna leyti við útáfu
þessa rits — þar á meðal auðvitað
Menningarsjóði og Hrólfi Hall-
dórssyni, framkvæmdastjóra
bókaútgáfunnar.
Skyldi svo nokkur treysta sér til
að væna afreksmanninn um eitt
eða neitt misjafnt!
Ég hef þegar lesið ritið nokkuð
vandlega, en það er síður en svo,
að ég telji mig geta um það skrifað
eins og vert væri, og hef ég svo
kosið að láta sitja við þá kynn-
ingu, sem þetta greinarkorn felur
í sér. En ekki hygg ég, að einn eða
neinn geti gerzt til að vanþakka
höfundinum, en hins vegar sjái
Már Elísson og Menningarsjóður
um það, að ekki verði búnaður enn
óprentaðra binda lakari en þessa.
Þess ber svo loks að geta, að
prentsmiðjan Oddi hefur sett og
prentað bókina og Sveinabókband-
ið heft hana og bundið. Höfundur
hefur helgað hana minningu ís-
lenzkra sjómanna, og er hún
hverjum steini og stólpa hæfari
varði á þeirra leiði.
Rennur blóðið til
skyldunnar
Guðmundur Jakobsson: Skip-
stjóra- og stýrimannatal, A — O.
Ægisútgáfan. Prentsmiðjan
Oddi. Rvík.
1979-1980
Guðmundur Jakobsson er Bol-
víkingur, og snemma fór hann að
stunda sjóinn, varð og formaður á
vélbáti tyítugur og var það í tíu ár.
Hann var síðan um árabil kaup-
maður og útgerðarmaður, en
heilsan brast og hann varð að
dvelja alllengi á sjúkrahúsi. Hann
fluttist 1952 til Reykjavíkur með
fjölskyldu sína, stofnaði svo fljót-
lega Ægisútgáfuna og hefur síðan
gefið út fjölda bóka.
Árið 1971 kom út bókin Skip-
stjórar og skip, eftir Jón Eiríks-
son, sem í áratugi var farsæll
skipstjóri hjá Eimskipafélagi ís-
lands. Hún hefur að geyma nöfn
og ágrip æviferils íslenzkra skip-
stjóra á kaupskipum og varðskip-
um, forspjall um siglingar íslend-
inga í fornöld og á miðöldum og
sitthvað fleira, sem fróðlegt er
hverjum þeim, sem lætur sig
varða úrbætur íslendinga úr þeim
vanda, sem endur fyrir löngu mun
hafa að miklu leyti ráðið því, að
Island komst undir Noreg og átti
um langar og strangar nauðaaldir
líf sitt undir siglingum norskra og
danskra skipstjóra, sem voru í
þjónustu ófyrirleitinna fjárplógs-
manna.
Guðmundi Jakobssyni þótti
stórum miður, að enginn skyldi
gerast til að semja uppsláttarbók
yfir þá menn, sem flutt hafa og
flytja þá björg að landi, sem í
vaxandi mæli hefur orðið undir-
staða velmegunar og framkvæmda
á landi hér. Sama máli gegndi um
nafna hans og sveitunga, Guð-
mund H. Oddsson, sem lengi var
sjómaður og skipstjóri, en um
skeið hefur unnið að ýmsum
nauðsynjamálum sjómanna á
Guðmundur Jakohsson
þurru landi. Svo varð það þá úr, að
þeir nafnar tóku að safna efni í
Skipstjóra- og stýrimannatal, og
þó að þeir þægju aðstoð frá
fjölskyldúm sínum og ýmsum
velviljuðum einstaklingum og
samtökum, reyndist starfið erfið-
ara og meira en þeir höfðu gert
sér grein fyrir, þegar það hófst.
En áfram var haldið við söfnun
æviágripa og mynda, og svo var
það í fyrra að út kom á kostnað
Ægisútgáfunnar Skipstjóra- og
stýrimannatal í þremur bindum í
stóru broti. Guðmundur Jakobs-
son ritar formála og segir þar, að
þeir félagar hefðu aldrei ráðizt í
söfnunina, ef þeir hefðu gert sér
grein fyrir því, hve miklum vand-
kvæðum hún var bundin. Um
innihald ritverksins segir Guð-
mundur svo, og má af því ráða,
hve óskapleg vinna hljóti að liggja
í gerð safnsins:
„Sú meginregla hefur gilt að
taka hér með, eftir því, sem til
hefur náðst, alla skipstjórnar-
menn frá öndverðu og til þeirra, er
prófi luku 1975, þótt einstaka hafi
slæðzt með frá 1976.“
Þá segir hann og:
„Nú var lengi svo háttað á landi
hér, að eingöngu voru gerð út
áraskip og litlir vélbátar og í
sumum útgerðarstöðvum var svo
háttað allt fram eftir fjórða ára-
tug þessarar aldar. Formenn þess-
ara fleyta voru margir fræknir
aflamenn, sjósóknarar og lista-
stjórnendur og réðu fyrir skipum
og mönnum allt að hálfri öld. Frá
mínu sjónarmiði kom aldrei til
mála að láta allra þessara manna
ógetið, en mér er ljóst, að um
þetta eru skiptar skoðanir og þessi
háttur litinn illu auga af þeim,
sem telja prófin eina gildismatið.
Nú á seinni árum hefur þetta
gerbreytzt og má telja ógerning að
stjórna nýtízku fiskiskipi án til-
skildrar menntunar og allt skraf
um þessi mál úr sögunni.“
Fleira væri vert að birta úr
formála Guðmundar, en hér læt ég
staðar numið. En þess ber að geta,
að á eftir formála fyrsta bindis er
löng og allrækileg ritgerð eftir
Gils Guðmundsson um sjómanna-
fræðslu á íslandi, en fyrsti sjó-
mannaskólinn hóf starf sitt á
Isafirði 1855, og var kennarinn
Torfi Halldórsson frá Arnarnesi í
Dýrafirði,
Svo margt nafna vantaði í
fyrstu þrjú bindin, að þeir nafnar,
Guðmundarnir, og hjálparlið
þeirra, héldu áfram störfum og
svo kom þá út í haust viðbótar-
bindi, sem byrjar á A og endar á
Ö. Aftan við æviágripin er svo
skrá yfir nemendur Stýrimanna-
skólans í Reykjavík árið 1977—
1980 og ennfremur nemendaskrá
skólans í Ve^tmannaeyjum 1966
til ársins í ár. Loks eru svo í
bindinu leiðréttingar við I,—III.
bindi.
En þó að hin fjögur bindi hafi
að geyma nöfn og æviágrip rúm-
lega 2600 skipstjóra og stýri-
manna, gengur Guðmundur Jak-
obsson þess ekki dulinn, að all-
margra er þar vant, og segir hann
i stuttum formála viðbótarbindis-
ins, að „vissulega hefði mátt betur
gera, en hvað sem því líður verður
hér staðar numið af minni hálfu“.
En þó að honum þyki illt, hve
margir sjómenn hafi reynzt hon-
um „pennalatir", segir hann svo:
„Það kemur heldur ekki á óvart,
þótt starfandi sjómenn geri lítið
með blekiðju sem þessa, svo hefur
lengi verið og láir þeim það
enginn. En það er samt svo, að
sagan er okkur, lítilli þjóð, mikill
styrkur, og án hennar og þeirra
manna, sem nennt hafa að festa
hana á blöð, værum við svo sem
ekki til, þrátt fyrir okkar ágæta
þorsk og prjónles."
En þó að ýmsu sé ábótavant’ í
þessum bindum og þar sakni ég
nokkurra vestfirzkra sjósóknara,
þá er ég Guðmundunum og starfs-
liði þeirra þakklátur. Eg mun
vissulega grípa oft til þessara
bóka, enda störf þeirra, sem þar
getur, mér í blóð borin og kunn og
kær frá þvi að ég man fyrst eftir
mér.