Morgunblaðið - 07.12.1980, Blaðsíða 17

80
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 7. DESEMBER 1980
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 7. DESEMBER 1980
81
Ævintýri
í geimnum
aö för Voyager vaknaöi og þá var hún raunar mun
stórkostlegri en för Voyager 1 nú. Ástæöa þess, aö
vísindamenn fóru aö velta fyrir sér för til hinna
fjarlægu reikistjarna var heppileg afstaöa þeirra nú.
Svo háttar til, aö Júþiter, Satúrnus, Oranus og
Neptúnus mynda nokkurs konar fylkingu sömu
megin viö sólu. Geimfar frá jöröu gæti því beinlínis
„hoþþaö“ milli reikistjarnanna. Þessi afstaöa reiki-
stjarnanna kemur aðeins einu sinni fyrir á 175 ára
fresti — slíkt tækifæri var of gott til aö láta ónotað.
NASA hóf undirbúning aö „ferðinni miklu“ eins
og hún var kölluö. Þaö er aö senda geimfar til
þessara fjögurra reikistjarna. Afrekstur þessarar
undirbúningsvinnu er Voyager 1.
Geimfariö stefnir nú út í óravíddir himingeimsins
og innanborðs eru skilaboð frá jöröu — ef
einhverjar framandi verur frá framandi reikistjörnu
skyldu veröa á vegi þess. Skilaboðin eru einföld —
hljóö úr hinum margvíslegustu dýrategundum
jaröar, söngur — m.a. rokk, jazz, discotónlist og
þannig mætti áfram telja. Þá er ónefnt skilaboö
Jimmy Carters, forseta Bandaríkjanna til hinna
framandi gelmvera — meö „kveðjum frá lítilli
reikistjörnu í órafjarlægð“.
Þó Voyager 1 hafi nú lokið hlutverki sínu, þá er
ekki öll sagan sögö. Voyager 2 er á leiöinni til
Satúrnusar og eftir um þaö bil níu mánuöi verður
geimfariö í námunda viö Satúrnus. Frá Satúrnus er
fyrirhugað aö geimfariö haldi áleiöis til Úranusar og
Neptúnusar. Við Uranus er ráögert aö geimfarið
veröi í janúar 1986 og í námunda viö Neptúnus
verður geimfariö í ágúst 1989.
För Voyager hefur vakið
athygli um allan heim
Um öll bandaríkin var náiö fylgst meö upplýslng-
um, sem Voyager 1 sendi til jaröar. Menn nánast
SJÁ NÆSTU SÍÐU
Hringir og skuggar þeirra á reikistjörnunni. Myndin er tekin þann 13.
nóvember síðastliðinn þegar geimfarið var í einnar og hálfrar milljón
kílómetra fjarlægð frá reikistjörnunni.
FOR VOYAGER1 TIL SATURNUSAR
För Voyager 1 hefur veriö ævintýri líkust — „viö
höfum oröiö meira vísari á þessari viku en í
samfelldri sögu stjörnufræöinnar,“ sagöi Bradford
Smith, einn þeirra vísindamanna sem hafa unniö aö
því að ráöa í tákn þau sem tæki Voyager 1 hefur
sent til jaröar. Voyager 1 fór í innan viö 4 þúsund
kílómetra fjarlægö framhjá Titan — stærsta tungli
á braut umhverfis Satúrnus, og raunar alls
sólkerflsins aö taliö er. Minnsta fjarlægð geimfars-
ins frá hinni risastóru reikistjörnu var innan viö 124
þúsund kílómetrar. í stjarnfræöinni er þaö spölkorn
en aö baki átti Voyager tæplega hálfan annan
milljarð kílómetra og þriggja ára feröalag. Hraöi
geimfarsins, þegar hann varö mestur vegna
aödráttarafls Satúrnusar, varð 91 þúsund kílómetr-
ar á klukkustund.
í alla staði hefur för Voyager 1 heppnast eins og
best verður á kosiö. Þegar haft er í huga hve
fjarlægöirnar eru gífurlegar, sem geimfarið átti aö
baki þá er frávik geimfarsins frá áætluðum „punkti“
hreint ótrúlega lítiö — aöeins 19 kílómetrar.
Skilaboðin hálfan annan
klukkutíma á leið til jarðar
Þaö gefur auga leið aö þegar ferö sem þessi er
farin þá þarf mikillar nákvæmni viö og mörg erfiö
tæknivandamál þurfa úrlausnar viö. Skilaboöin frá
geimfarinu voru hálfa aöra klukkustund aö berast
til jaröar — meö hraöa Ijóssins. Tæki Voyager 1
þurftu aö standast fimbulkulda himingeimsins þar
sem sólarljósiö er aöeins 1/100 þess sem um
jöröina skín vegna gífurlegrar fjarlægöar Satúrnus-
ar frá sólu. Því þurfti aö finna lausn á orkuþörf
geimfarsins — sólarorkan var ekki til staðar.
Hvernig átti aö halda geimfarinu á leiö og ef þaö
færi útaf réttri braut, vegna bilunar í eldflauga-
hreyfli, hvernig átti þá aö leiörétta stefnu geimfars-
ins? Vandamálin voru mörg — en vísindamenn
vestra hafa nú sannað getu bandarískrar tækni-
kunáttu, því geimfarið hefur staöist allar
þær kröfur sem til þess voru settar og raunar gott
betur — árangur fararinnar hefur fariö fram úr
björtustu vonum vísindamanna.
Kjarnorkurafstöð í Voyager 1
Til aö anna orkubörf Voyager 1 var smíöuð lítil
kjarnorkurafstöö. Tölvukerfi var framleitt til eftirlits
meö tækjum geimfarsins og til aö gera viö bilanir,
ef þær yröu. Raunar höföu vísindamenn miklar
áhyggjur af þessu. Ef bilun yröi, t.d. bilun í
eldflaugahreyfli sem færi skyndilega af staö og
Satúrnus eins og menn hugsuðu sér reikistjörnuna frá Titan.
breytti stefnu geimfarsins, þá yröi aö senda
skilaboð til jaröar, en þau yröu lengi á leiðinni. Auk
þess þyrfti aö senda boö til baka um aö taka
hreyfilinn úr sambandi og þá yröi geimfarið komiö
svo langt af braut, aö ekki væri aftur snúiö, og allt
starf unniö fyrir gíg. Tölvueftirlitskerfiö kannaöi því
reglulega tæki geimfarsins og lagfæröi bilanir, ef
þær uröu.
Voyager 1 er því mikil völundarsmíö — einstakt
tækniafrek. Og það vegur minna en lítill fólksbíll —
aöeins 825 kíló. Átakalaust hefur Voyager liöiö um
geiminn, fyrir vélarafli og á stundum hefur
aödráttarafl reikistjarnanna dregiö geimfariö til sín,
en ávallt hefur þaö getaö rétt stefnu sína meö litlum
stýrieldflaugum. Myndavélarnar í geimfarinu eru
mjög fullkomnar enda nauösynlegt. Um borö eru
mælitæki sem mæla hita reikistjörnunnar, segul-
sviö og staösetja þau, og þá má nefna mælitæki
sem greina efnasamsetningu gufuhvolfs Satúrnus-
ar.
Undirbúningur hófst á
sjötta áratugnum
Undirbúningur aö för Voyager 1 hefur staöiö
lengi. Þaö var á sjötta áratugnum, aö hugmyndin
Satúrnus þann 18. október síðastliðinn. Þá var geimfarið í tæplega 30
milljón kílómetra fjarlægð frá reikistjörnunni. Greina má Dionu, eitt af
tunglum reikistjörnunnar undir suðurpólnum.