Morgunblaðið - 07.12.1980, Qupperneq 14

MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 7. DESEMBER 1980
78
OBSERVER
Pólverjar eru ennþá undrandi á þeim breyt-
ingum, sem hafa orðið í landi þeirra síðan í
verkföllunum í sumar, þegar umheimurinn
óttaðist átök milli pólskra verkamanna og
sovézkra skriðdreka eins og nú. Þótt ástand-
ið sé ótryggt á ný hafa orðið breytingar, sem þeir héldu
að taka mundu mörg ár.
„Ef þú hefðir lýst ástandinu, sem nú ríkir í Póllandi,
fyrir sex mánuðum hefði fólk sagt, að þú væri að lýsa
sæluríki," sagði pólskur embættismaður. Ein þessara
breytinga er útvarpsmessan á hverjum sunnudagsmorgni
milli kl. 9 og 10. Wyszynski kardináli bað um slíka
útvarpsmessu árum saman. Verkfallsmenn knúðu hana
fram fyrir kardinálann á nokkrum dögum í ágúst.
Embættismaðurinn og hans líkar hafa óttazt hraða
atburðarásarinnar. Menntamenn eru á öðru máli. Óháða
verkalýðshreyfingin hefur verið þeim ísbrjótur. Fyrstir
til að skipa sér á bak við hana voru virkir andófsmenn,
sem gátu ekki leyft sér að hafa of miklar áhyggjur af
framtíðinni og kalla sig bjartsýnismenn, en hafa öllu
heldur á tilfinningunni að nú geti þeir lagt eitthvað í
sölurnar og verði að grípa tækifærið.
Ungur hagfræðingur, sem um árabil hefur reynt að fá
aldraða yfirmenn til að samþykkja umbótahugmyndir
sínar eins og margir starfsbræður, telur að nú geti hann
komið einhverju til leiðar. Ef mér tekst það ekki leita ég
mér kannski að atvinnu á Vesturlöndum, segir hann.
Honum finnst þetta vera áhætta, sem hann verði að taka.
Sama máli gegnir með aðrar menntaðar stéttir, sem
ritskoðunin var að því komin að kæfa þar til fyrir
nokkrum vikum, einkum sagnfræðinga, félagsfræðinga,
stjórnvísindamenn og aðra, sem hafa fengizt við
stjórnmálalega hættuleg störf að mati gömlu stjórnar-
innar. En ástandið hefur verið lítt skárra hjá raunvís-
indamönnum. Fyrir nokkrum vikum kom fram tillaga um
ályktun á fundi pólsku vísindaakademíunnar frá fyrrver-
andi formanni hennar, sem hélt því meðal annars fram,
að sífellt drægi úr gildi pólskra vísindarannsókna þrátt
fyrir aukna fjárfestingu, að ýmsir þeir sem stunduðu
rannsóknarstörf gerðu sig seka um „ritstuld, andlegan
óheiðarleika, iðjuleysi og fáfræði," að „hættuleg gengis-
felling" hefði orðið á pólskum prófgráðum, að pólsk
vísindi gætu státað af fáum stórum nöfnum eða miklum
árangri „af því unga fólkinu okkar hefur ekki verið gefið
færi á að þroskast sjálfstætt."
Trékross. mótmælendakirkja og menningarhöll í miöri
Varsjá.
Skriðdrekar Rússa
Markmiðið með slíkum orðaleikjum er að sýna
Rússurti, að Pólverjar skilji þau takmörk, sem eru fyrir
frelsi þeirra. Umfram allt verður þannig að viðurkenna
formlegt vald Kommúnistaflokksins, jafnvel þótt raun-
verulegt vald flokksins hvíli, þegar fokið er í öll skjól, á
skriðdrekum Rússa. Hamingjan ein veit hvaða stjórnar-
form Pólverjar myndu velja sér í fyrirmyndarheimi.
Sennilega ekki vestrænt lýðræði. Areiðanlega ekki
kommúnisma að sovézkri fyrirmynd.
Flestir Pólverjar reyna að halda óþægilegum sannleika
leyndum, að minnsta kosti opinberlega. Menn verða því
fyrir þeirri einkennilegu reynslu að heyra fulltrúa
kardinála segja, að meginverkefni kirkjunnar um þessar
mundir sé að styðja við bakið á flokknum og ríkisstjórn-
inni af ótta við hvað gerast kynni ef hún félli.
Leiðtogar verkalýðshreyfingarinnar Samstöðu gerðu
nákvæmlega slíkt hið sama. Þegar fundur var nýlega
haldinn í Czestochowa til að menn gætu komið á
framfæri kvörtunum gegn flokknum og embættis-
mönnum stjórnarinnar (honum lauk með því að þeir voru
reknir) reyndu leiðtogar Samstöðu í bænum að þagga
niður í ungum verkamanni, sem fór að gagnrýna flokkinn
of opinskátt.
Hvernig á að stjórna svona landi? í svipinn virðast
fyrir hendi þrír möguleikar og enginn þeirra er
hættulaus fyrir Pólland og Evrópu. Fyrsti möguleikinn,
og sá ólíklegasti, sem stendur að minnsta kosti, er að
hverfa aftur til gömlu aðferðarinnar, að stjórna með
valdi. Almennt er álitið í Varsjá, að enn sé að finna
nokkra valdamikla menn, sem þetta freisti. Þetta gæti
líka fallið í kramið hjá mörgum í flokknum og
ríkisstjórninni, þar sem atvinnu þeirra og forréttindum
er ógnað.
En þetta væri ekki hægt án stuðnings Rússa, jafnvel
sovézkrar íhlutunar, og enn bendir ekkert til þess að
Rússa langi ýkja mikið til þess.
Annar möguleikinn er sú stefna, sem Stanislaw Kania,
hinn nýi aðalritari pólska kommúnistaflokksins, hefur
fylgt. Allir vita nú orðið um nýju fötin flokkskeisarans og
þótt harðlínumenn láti sér það sennilega í léttu rúmi
liggja eru Kania og umbótamenn hans æstir í að komast
í sæmilega góð föt. Þeir tala um „endurnýjun" um
endurreisn „flokkslýðræðis", og þegar þeim er mikið niðri
fyrir tala þeir um möguleika á því að koma til leiðar
„mikilvægasta aðburðinum í Austur-Evrópu síðan rússn-
eska byltingin var gerð“.
Vandi þeirra er í því fólginn að sannfæra þessa
kaþólsku, þjóðhollu þjóð um, að hægt sé að breyta
flokknum samkvæmt pólskum smekk án þess að ögra
Rússum til íhlutunar.
Andófsmenn hafa haldið því fram um nokkurt skeið, að
þetta sé ekki hægt. Því er bent á þriðja möguleikann,
sambúð þjóðarinnar og valdahóps, sem hún telur
glataðan og óforbetranlegan, en hún telur og hættulegt
að víkja frá völdum (vegna skriðdreka Rússa). Þetta
táknar, að því er andófsmaður nokkur hefur skrifað,
Pólverjar biðja
um kraftaverk
Jagielski ráöherra og Walesa verkalýðsleiötogi bera saman bækur sínar.
Þunglyndi
Eldra fólk minnist vona og vonbrigða áranna l956 og
1970 og sýnir fulla samúð, en hefur áhyggjur. „Sjáið þið
nokkurs staðar vonarglætu? spurði einn úr þessum hópi.
Hann er ekki uggandi vegna þess, að hann þykist sjá
fram á tafarlausa íhlutun Rússa, heldur vegna þess, að
hann metur stöðu og möguleika Pólverja á þunglyndis-
legan hátt. Þetta þunglyndi stafar af því að skoðun hans
er sú að vonir Pólverja geti ekki orðið að veruleika í
fyrirsjáanlegri framtíð.
Pólverjar vilja vera sjálfstæðir. Fyrir rúmum 20 árum
reyndi Gomulka, hinn látni leiðtogi þeirra, að skýra út
fyrir Rússum, að „helzta einkenni pólsku þjóðarinnar
væri, eins og saga hennar sýndi, sérstök viðkvæmni
hennar fyrir sjálfstæði sínu.“
Líklega átti hann við það, að Rússar yrðu að forðast að
láta Pólverja finna of mikið fyrir skorti sínum á
sjálfstæði. Og að vissu marki hafa Rússar verið hyggnir.
Þeir umbera núverandi smábændabúskap Pólverja, þótt
það gangi í berhögg við heilaga ritningu marxismans og
lenínismans. Þeir sætta sig við tiltölulega friðsamlega
sambúð ríkis og kirkju í Póllandi. Þeir leyfa jafnvel
Pólverjum að hafa nokkurt svigrúm í utanríkismálum.
En Pólland er auðvitað ekki sjálfstætt og getur ekki
valið sitt eigið stjórnarform. Þessi veruleiki hefur ekki
orðið Pólverjum til góðs, þótt þeir viðurkenni flestir að
þeir neyðist til að búa við hann.
Kunnur félagsvísindamaður, þó ekki úr hópi andófs-
manna, ritaði þó nokkru áður en verkföllin hófust, að
fram að þeim tíma hefðu „hvorki ríkið né kirkjan getað
dregið úr ofdrykkju, spillingu, fjársvikum og skyndi-
gróðafíkn." Ábyrgðartilfinningu Pólverja er og verður
áfátt og þeir munu halda áfram að kenna öllum öðrum en
sjálfum sér um að eiga sökina á því pólitíska böli, sem
þeir búa við.“
Hnípin þjód
Þetta eru vandamál hamingjusnauðrar þjóðar, sem að
vissu marki er agalaus og rúin siðferðisþreki og
félagsanda. Fyrir tveimur árum birtist furðuleg grein í
blaði í Varsjá, þar sem sýnt var fram á, að Pólverjar
drykkju sjö sinnum meira en þeir gerðu fyrir stríð og
þrefalt meira en fyrir tíu árum. Rúmlega 800.000
Pólverjar væru drukknir á hverjum degi.
Samkvæmt annarri skýrslu, sem var birt fyrr á þessu
ári, drekka „fimm milljónir Pólverja (af um 36 milljónum
alls) í óhófi, ein milljón verður að flokkast undir
drykkjusjúklinga og hálf milljón þarf á sjúkrahúsvist að
halda. Fjörutíu af hundraði allrar áfengisneyzlu fara
fram á vinnustöðum."
Aukið frelsi hefur þau áhrif, að blöðin eru farin að kafa
ofan í þessi og önnur mál, sem þagað var yfir í
stjórnartíð Edvard Giereks. Andófsmönnum finnst
jafnvel nóg um og þeir óttast jafnvel að missa atvinnuna.
Upplýsingarnar eru oft ískyggilegar. Þær gefa til
kynna, að hagkerfið lúti stjórn lítils hóps manna, sem
sumir hverjir séu óheiðarlegir í meira lagi og margir
hinna neiti að hlusta á nokkrar skoðanir, sem stangast á
við þeirra eigin skoðanir, jafnvel þótt þær byggi á
fullkomnu viti og sérfræðilegu mati.
Framkvæmdir, sem hingað til hefur verið hrósað upp í
hástert og hafa verið talin þjóðarafrek, eru nú
gagnrýndar fyrir að hafa verið vanhugsaðar og oft
knúðar fram gegn ráðum hæfustu sérfræðinga (stundum
virðist álits þeirra ekki einu sinni hafa verið leitað). Þar
á meðal er hin mikla, nýja dráttarvélaverksmiðja Ursus í
nágrenni Varsjár. Ursus-dráttarvélarnar eru ekki taldar
henta pólskum bændum.
Niðurstaða alls þessa er sú, að Pólverjar gera sér þess
almennt grein að því líkt ófremdarástand ríki í landinu
að margir verði að gera eitthvað, jafnvel þótt þeir séu
alls ekki vissir um að það beri árangur. Þrek er fyrir
hendi, en napurt háð og aulafyndni líka, og það felur í sér
helztu pólitísku hættuna.
Samkvæmt núverandi þjóðsögum hins opinbera er
nauðsynlegt að margendurtaka fullvissanir um, að það
sem sé að gerast í Póllandi beinist ekki „gegn sósíalisma
heldur afskræmingu á honum." Jafnframt er það
markmið verkamanna og allra annarra, nema „örfárra
andsósíalískra afla,“ að byggja upp raunverulegt „sósíal-
ískt lýðræði".
„hinztu kveðju til draumsins um umbætur á sósíalisma.
Við viljum á engan hátt hleypa nýju lífi í núverandi kerfi.
Það sem við viljum er að koma okkur í þannig aðstöðu, að
við getum neytt yfirvöldin til að framkvæma markmið
stjórnarandstöðunnar."
Spurningin er sú, hvort hægt er að snúa nýskipulögð-
um samtökum verkamanna á sveif með umbótamönnum
í flokknum, eða hvort það liggur í hlutarins eðli (en sé
ekki á valdi frekar lítils hóps andófsmanna og mennta-
manna þrátt fyrir ráðagerðir þeirra), að þau eigi alltaf í
útistöðum við yfirvöld og komi fram í hlutverki, sem er
ekki ósvipað hlutverki verkalýðshreyfingarinnar í Bret-
landi.
Enginn hinna þriggja möguleika virðist vægast sagt
ákjósanlegur, í landi þar sem efnahagsvandinn er svo
ógnþrunginn, að nema því aðeins að allt leiki í lyndi og
óstjórn keyri ekki úr hófi getur komið til skorts á
matvælum og eldsneyti í vetur. Allt getur þetta boðið
heim töluverðum árekstrum, bæði innan Póllands og
milli Pólverja og kommúnistastjórna grannþjóðanna.
Hið alvarlega ástand í Póllandi er óvenjulegt, því erfitt
er að spá því, að almennt samkomulag takist um hvíld
frá áróðri, sem í mannlegum stjórnmálum kallast lausn.
Sem betur fer eru Pólverjar þolgóð þjóð. Vera má að
þeim takist að sætta sig við þetta, ekki sízt vegna þess að
þeir ' eiga ekki annarra sómasamlegra kosta
völ. - MARK FRANKLAND.