Morgunblaðið - 07.12.1980, Qupperneq 19

MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 7. DESEMBER 1980
83
Rætt við Þorstein Sæmundsson, stjörnufræðing
Sérkennilegar fléttur í einum af hringum Satúrnusar.
það efni. Þeir sem hafa vonast
til að finna eitthvert líf á Titan
hafa eflaust orðið fyrir miklum
vonbrigðum. Leit að lífi í sól-
kerfinu, og raunar í vetrar-
brautinni, hefur enn engan
árangur boriö. Á allra síöustu
árum hafa margir þeirra, sem
talið hafa að vitsmunalíf væri
að finna annars staðar í vetrar-
brautinni, falliö frá þeirri skoð-
un sinni. Ég hygg að þaö sé nú
orðin meirihluta skoðun vís-
indamanna aö lífiö á jöröu sé
eina vitsmunalífið í vetrarbraut-
inni. Þetta hefur gerst á ótrú-
lega skömmum tíma, — á
tveimur síðustu árunum að
segja má.
Tungl Satúrnusar, eins og
raunar tungl Júpiters, eru ger-
ólík hvert öðru. Eins og ég
minntist á, þá hefur Titan gufu-
hvolf. Á Mimas er gífurlega stór
gígur, sem hefur myndast við
mikinn árekstur. Við sjáum
þarna, eins og annars staðar í
sólkerfinu, merki um árekstra
viö loftsteina og smástirni fyrr á
tíð. Menn gera sér nú miklar
vonir um ferð Voyager 2. fram-
hjá Satúrnusi. Það gefur þarfan
samanburð og er mikils vænst
af árangrinum. Ferð Voyager
gefur aðeins augnabliksmynd
ef svo má segja og þaö verður
því fróðlegt að fylgjast með
upplýsingum frá Voyager 2.
eftir 9 mánuði. Þaö er margt
óskýrt í sambandi við Satúrnus
eins og gefur að skilja, — þá
ekki síst innri gerð Satúrnusar.
Þetta eru að sjálfsögðu stór-
kostlegir tímar fyrir stjörnu-
fræöinga. Og ferðir Voyagers
og annarra geimflauga hafa nú
beint áhuga manna mun meir
aftur að sólkerfi okkar. Fyrir
daga geimtækninnar voru flest-
ir stjörnufræðingar önnum
kafnir við rannsóknir fjarlægra
vetrarbrauta — sólkerfisrann-
sóknir þóttu lítið spennandi og
gáfu fremur lítiö í aðra hönd.
Og þeir voru ekki margir sem
fengust við rannsóknir á tungl-
inu, svo dæmi sé nefnt. En
viðhorf eru nú gerbreytt. Með
auknum upplýsingum um sól-
kerfi okkar hafa menn meira að
vinna úr og það kæmi mér ekki
á óvart þó nýjar kenningar um
þróun jarðar kæmu í kjölfarið,"
sagði Þorsteinn ennfremur.
H.Halls.
Sir William Herchel vift sjónauka sinn. Árift 1781 fann
hann reikistjörnuna Úranus.
Súmerar báru fyrst-
ir kennsl á Satúrnus
Enginn getur sagt til um, hver
fyrstur uppgötvaði Satúrnus sem
reikistjörnu og aögreindi hana frá
fastastjörnum himinhvolfsins. Lík-
ur benda þó til, að Súmerar hinir
fornu, sem byggðu Mesapótamíu
fyrir um fimm þúsund árum, hafi
fyrstir oröið til þess aö aögreina
Satúrnus frá fastastjörnunum.
Kenningar hafa verið settar fram
um vitneskju Súmera á Satúrnus
og að þeir hafi kallað reikistjörn-
una Seg-Ush og tignaö sem frjó-
semisguö.
Hin mikla menningarþjóð sem
bjó í Babýlón kallaöi Satúrnus
Kaimanu. Sjálfsagt vegna þess,
hve Satúrnus leið hægt yfir himin-
Hollenski stjörnufræðingurinn
Huygenz.
hvolfið. Kaimanu var yfirleitt tengt
dauða — þá nautgripa og annarra
húsdýra.
Grikkir kölluðu Satúrnus Cron-
us — í höfuöið á syni himins og
jarðar. Cronus var mikill misyndis-
guð í grískri goöafræöi. Hann
gleypti fimm barna sinna, svo þau
ógnuöu ekki veldi hans. Þegar loks
Zeus fæddist, — sjötta afkvæmi
hans, þá blekkti Rhea, kona Cron-
usar hann til aö gleypa stein í staö
barns síns. Cronus missti síöan
krúnuna og Zeus varð konungur
guöanna. Cronus hins vegar tók
við konungstign annars ríkis og fór
af villu síns vegar — kenndi
þecinum sínum að sá.
I augum Rómverja var Cronus
einnig Satúrnus, — guö frjósemis.
Árlega héldu Rómverjar mikla há-
tíö, sem hófst þann 17. desember.
í upphafi stóð sú hátíö aðeins einn
dag en aö lokum stóö hátíðin í
viku. Gjafir voru gefnar, veizlur
miklar voru haldnar og þrælum var
gefið frelsi þessa daga.
Þaö má með rökum segja, aö
með athugunum gríska stjörnu-
fræðingsins Ptolemy hafi stjörnu-
fræðin orðiö til. Hann kannaði
Satúrnus mikið og æösta ósk hans
var að geta skýrt hinar sérkenni-
legu hreyfingar reikistjarnanna
fimm, sem þá voru þekktar, —
Merkúr, Venus, Marz, Júpiter og
Satúrnus. Hvers vegna til að
mynda var Satúrnus fyrir framan
Júpiter á himinhvolfinu en svo
síðar á eftir. Árið 140 fyrir Krists
burð kom Ptolemy fram meö
tilgátu sína. Mismunur þessi staf-
aði af því, að Satúrnus var í meiri
fjarlægö frá jörðu.
Aldir liöu og í júlí 1610 skoöaði
ítalinn Galileo Galilei Satúrnus í
stjörnukíki sínum. Þá uppgötvaöi
hann nokkuö sem kom honum
mjög á óvart — reikistjarnan
Satúrnus virtist hafa „eyru eða
handföng". Galileo dró þá ályktun,
aö þessi „eyru“ væru tungl Satúrn-
usar. Nokkrum mánuöum áöur
haföi hann einmitt uppgötvað
tungl Júpiters. En undrun hans
varð ekki minni þegar hann,
nokkrum mánuðum síöar, upp-
götvaöi að „tunglin" voru ekki
lengur til staöar.
Hálf öld leiö þar til skýring
fannst á „hvarfi tunglanna". Árið
1669 setti hollenski stjörnufræö-
ingurinn Christiaan Huygens fram
kenningu sína um „tungl" Satúrn-
usar í riti sínu, „Systema Saturni-
um“. Hann ályktaði að umhverfis
Satúrnus væri hringur og vegna
afstöðu jaröar og Satúrnusar
„hyrfi“ hann vegna halla síns.
Huygens uþþgötvaði einnig Titan,
— stærsta tungl Satúrnusar og
raunar einnig sólkerfisins. Hann
reiknaði út, að það tæki Satúrnus
30 ár aö fara einn hring umhverfis
sólu. Huygen skrifaði um líf á
Satúrnus: „Líf þeirra hlýtur að vera
mjög frábrugðið okkar vegna
fimbulkuldans sem á Satúrnus
ríkir."
Fransk-ítalski stjörnufræðingur-
inn Jean Dominique Cassini upp-
götvaöi og sagöi til um staösetn-
ingu fjögurra tungla Satúrnusar,
lapetusar, Rheu, Díönu og Tethy.
En þó er ekki síður talið merkilegt,
að Cassini varö fyrstur manna til
að finna „gapið” í hringum Satúrn-
usar en áður var talið, að hringa-
myndunin umhverfis Satúrnus
væri ein samstæð heild. Síðar
uppgötvuðu menn, að hringarnir
voru fleiri en einn og fleiri en tveir.
Fyrir för Voyagers var talið að þeir
væru sex en þegar til kom reynd-
ust þeir hundruð — allt aö þús-
und. Þá hafa menn fundið fleiri
tungl — og Voyager 1. fann þrjú
þannig aö nú er vitaö um 15 tungl
á brautu umhverfis þessa miklu
reikistjörnu — Satúrnus.