Morgunblaðið - 11.12.1980, Side 12

12
MORGUNBLAÐIÐ, FIMMTUDAGUR 11. DESEMBER 1980
PARADÍSARHEIMT.
Sjónvarpskvikmynd gerð eftir
sögu Halldórs Laxness.
Leikstjórn og handrit: Rolf Hád-
rich.
Tónlist: Jón Þórarinsson.
Leikmynd: Björn Björnsson.
Búningar: Ulla-Britt Söderlund.
Kvikmyndataka: Frank A. Ban-
uscher.
KJipping: Ingeborg Bohman.
Aðstoðarieikstjórar: Sveinn Ein-
arsson og Guðný Halldórsdóttir.
Norddeutscher Rundfunk gerði
myndina í samvinnu við islenska
sjónvarpið. norrænu sjónvarps-
stöðvarnar og svissneskt sjón-
varp.
Steinar kemur i tjald konungs (Dietmar Schönherr leikur hann, aðra aukaleikara þekki ég ekki nema einn
sem heitir Björgúlfur lengst til vinstri).
Paradísarheimt
Undirritaður skrapp um daginn
að sjá Paradísarheimt sjónvarps-
ins. Er það hans lengsta bíóferð,
mætt 10 um morguninn og ekki
staðið upp fyrr en langt gengið í
sex. Þar af voru ríflega 325
mínútur hreint bíó. Er ekki frá því
að hafi teygst nokkuð úr þeim
mínútum sumum hverjum (þrátt
fyrir að Sjónvarpið hafi hlaðið
sálina á milli þátta af ágætis
vínarbrauði og fyrirtaks kaffi)
flaug mér í hug í þessu sambandi
hve tíminn er afstæður. Var ekki
kenning Einsteins gamla að mín-
úturnar væru mislangar eftir því
hvernig þú sæir þær. Svo virtist
mér að minnsta kosti þessa bíó-
stund. Held ég Laxness hafi ýjað
að þessu í rabbi að lokinni sýningu
er hann sagði nokkurn veginn
orðrétt: Ekki allt sem búið er til í
skáldsögu er hæft til kvikmyndun-
ar.
Laxness á hér vafalaust við
andrúmsloftið, þá hugsun sem
felst á bak við textann. Þennan
hljóm sem situr eftir í sálinni þá
orðin eru þögnuð, vildi leikstjór-
inn vekja með því að hægja á
tímanum. Þögul andlit merkt
svipbrigðum kulnandi setninga
vokra á tjaldinu, sömuleiðis orða-
laus fjöll eða himinn. í frásagnar-
hætti skáldsögunnar er þessi
frysting tímans á valdi lesandans.
Það er lesandanum í sjálfsvald
sett hversu hratt hann fer yfir
atburðarásina og hve lengi hann
dokar við í andrúmslofti þagnar-
innar. Sá sem horfir á kvikmynd á
hins vegar ekki annars úrkosti en
horfa á það sem fyrir augu ber:
hvort sem það eru þagnir eða hvísl
atburða. Hann getur lokað augun-
um finnist honum tíminn nema of
lengi staðar en þar með er hann
kominn í sæti klipparans. Ég eyði
svo miklu máli í þetta atriði vegna
þess að mér finnst hér komið að
Stone P. Stanford (Jón Laxdal)
bakar múrstein „Án strits“ að
sjálfsögðu.
grundvallarmisskilningi þeirra
sem filma bækur. Við getum náð
andrúmslofti bókar með því að
hægja á tímanum, en slíkt þreytir
áhorfandann svipað og skrúðmáll
stíll þreytir lesandann. Andrúms-
lo'ft bókar verður innan kvik-
myndar að fljóta með í kjölfar
viðburðanna. Atburðirnir verða
eins og að fela í sér andrúmsloftið.
Hvað um það, þrátt fyrir ein-
kennileg tök Rolf Hádrich á tím-
anum í Paradísarheimt og máski
einmitt vegna þessarar sérstæðu
meðferðar þá nær hann hinni
taoistisku tímalausu veröld sem
sumir lesendur kjósa að sjá í
verkinu. Sá unaðsljómi sem ríkir í
þeirri veröld ríkir að nokkru á
filmu Hádrich. Efast undirritaður
um að hann hafi komist eins
nálægt miðilsástandi og þegar líða
tók á myndina. Fannst honum
persónurnar líkt og svífa út úr
bókinni og lenda dúnmjúkt á hvítu
tjaldinu eins og væru þær fram-
liðnar eða á loftpúðum.
En bókin er bara ekki eitt
samfellt tao. Þar skjótast milli
rifja safaríkir at.burðir sem slá
mann með blautri tusku ólíkri
mjúku hýjalíni taósins. Hvað til
dæmis um þáttinn í bátskelinni
þegar Þjóðrekur biskup dýfir
barninu ofan í ískalt fljótið en
faðirinn, Björn umboðsmaður á
Leirum, hamast á bakkanum, eða
þegar stúlkan um borð í Ameríku-
farinu vaknar eftir bríma sinnar
fegurstu nætur og hún sér í stað
syeinsins unga mann sem er „...
óæskulegur, og ekki fríður úr hófi,
sköllóttur með skarð í vör.“ Ekki
eru áhorfendur þarna rifnir af
leikstjóranum úr leiðsluástandi
taósins. Nei, áfram líða þeir á
loftpúðum sínum eins og ekkert
hafi í skorist. Rolf Hádrich beitir
annars konar aðferðum til að rífa
menn upp úr leiðslunni, nefnilega
HÚMOR. Stundum verður allt
eitthvað svo bráðfyndið að maður
hrekkur við: nýtt ljós fellur á
textann. Er mér sérstaklega
minnisstæð konungsveislan á
Þingvöllum en þar fer meðal
annarra Thor á kostum.
Eru frægar bækur
leiðinlegar?
SÁ VÍSI PÓLVERJI, Gombro-
wicz, segir frá því í dagbókum
sínum að hann hafi litið í
Réttarhaldið eftir Kafka og bor-
ið það saman við leikgerð Gides.
En honum tókst ekki að halda
athyglinni vakandi og lagði frá-
sér bókina án þess að Ijúka við
hana.
í framhaldi af þessu segir
Gombrowicz: „Að því mun koma
að það verður ljóst hvers vegna
svo margir miklir listamenn
þessarar aldar hafa samið svo
mörg ólesandi verk.“ Gombro-
wicz viðurkennir að margar
frægar bækur hafi valdið honum
leiða og hann hafi ekki komist í
gegnum þær.
Gombrowicz var rithöfundur
sem átti löngum í stríði við hið
viðurkennda mat. Hann fór eigin
leiðir í skáldskap sínum og átti
þátt í að breyta viðhorfum
manna til leikhússins. Með verk-
um eins og Yvonne Búrgúnd-
arprinsessu og Óperettu lagði
hann til atlögu við hið hefð-
bundna og sigraði eftirminni-
lega. En þótt dagbækur Gom-
browicz mótist af uppreisn hans
hefur hann oft rétt fyrir sér.
Eflaust er það ekki fjarri lagi að
verk sem fengið hafa á sig
varanlegan gæðastimpil geta
verið leiðinleg aflestrar og eru
jafnvel framandi þorra manna
þótt bókmenntamenn þreytist
ekki á að lofa þau og vitna til
þeirra.
Kafka er til dæmis ekki neinn
skemmtilestur. En hver kannast
ekki við samtímann í bókum
hans? Hafi menn úthald til að
lesa hann er þeim launað erfiðið.
Hann túlkar einmitt einn mesta
vanda okkar tíma, það hvernig
maðurinn er hnepptur í fjötra
valdsins, er aðeins leiksoppur
afla sem hann ræður ekki við.
Sektarkennd og ótti setja mark
sitt á allt sem Kafka skrifaði.
Firringin sem síðar varð höfuð-
viðfangsefni margra nútímahöf-
unda er ljóslifandi í bókum
Kafka sem hann lauk við á
öðrum áratug aldarinnar, en
komu ekki út fyrr en að honum
látnum.
Bðkmenntir
eltir JÓHANN
HJÁLMARSSON
Þegar minnst er á frægar
bækur verður að játa að fáar
þeirra eru til í íslenskum þýðing-
um. Aðeins Hamskiptin eftir
Kafka eru til á íslensku, leikgerð
Réttarhaldsins að vísu sviðsett.
Ódysseifur eftir James Joyce
hefur ekki enn verið þyddur.
Leitin að hinu liðna eftir Marcel
Proust verður sennilega aldrei
þýdd vegna þess hve bókin er
viðamikil. Hvenær kemur út á
íslensku verk eins og til dæmis
Maðurinn án eiginleika eftir
Robert Musil? Þess verður lík-
lega langt að bíða.
Til þess að unnt sé að líta á
okkur sem bókmenntaþjóð er
nauðsynlegt að gera stórátak í
því að þýða sum helstu verk
heimsbókmenntanna, að
minnsta kosti þau samtímaverk
sem þykja skara fram úr. Tung-
unnar vegna er brýnt að hún
einangrist ekki, við þurfum að
geta komið orðum að því á
íslensku sem umheimurinn
hugsar.
Ég nefni að lokum þrjá þýð-
endur sem af dugnaði og ósér-
hlífni hafa gert sitt til að víkka
sjóndeildarhring íslenskra les-
enda á síðustu árum: Þorgeir
Þorgeirsson (Heinesen), Guð-
berg Bergsson (Gabriel García
Márquez) og Hjört Pálsson
(Strindberg, J.B. Singer).
%.*.*.*.■*.**/*4 tt a » m * m a w' m a'ita a * »'»•*«« « • b » • » 4%
Menntaskólinn
Miðfjarðarháls
MANNLÍF í MÓTUN
Æviminningar Sæmundar G. Jó-
hannessonar frá Sjónarhæð I.
Skjaldborg. Akureyri. 1980.
Sæmundur G. Jóhannesson er í
besta lagi ritfær maður. Ef ein-
hver er að hugsa um hvernig setja
skuli saman góðan texta má benda
á þessa bók sem fyrirmynd.
Hnökralaus texti — einn saman
— skapar þó aldrei góða bók. Hitt
varðar meira að höfundurinn hafi
eitthvað að segja og segi það
afdráttar- og undanbragðalaust.
Ég er algerlega sammála því sem
segir hér í formála um bókina:
»Hún er merkilega laus við slepju
yfirhylminga og óskhyggju, sem
einkennir svo margar ævisögur,
sem seljast á íslenskum bóka-
markaði.« Þetta er berorð saga
þar sem hvorki er gerð tilraun til
að dekkja né lýsa; höfundurinn
drífur fram hvaðeina sem í hugan-
um leynist og lýsir mönnum og
mannlífi frá æskuárum án þess að
vera sífellt að draga í land eða
afsaka (sem líka einkennir
sjálfsævisögur nú á dögum) né
heldur að felia dóma eða fara í
kringum efnið. Sæmundur er
gagnorður og afgreiðir flest í
stuttu máli, fjölyrðir nánast
aldrei fram yfir það sem nauðsyn-
legt má telja. Stundum finnst
manni sem þetta sé samsafn
raðkvæmra atriða fremur en óslit-
in, samfelld frásaga. Og fyrir
bragðið er sagan ekki alltaf nógu
skipuleg; höfundur hefði getað
raðað efninu betur niður; og hefði
það reyndar verið smávægileg
Bðkmenntlr
eftir ERLEND
JÓNSSON
fyrirhöfn miðað við annað erfiði
sem hann hlýtur að hafa haft af
þessu verki sínu. En hins ber þá að
geta að frásögnin mun ekki frá
upphafi hafa orðið til vegna þess-
arar bókar, heldur er bókin að
nokkru leyti byggð á þáttum sem
höfundur hafði áður skrifað fyrir
tímarit eða lesið upp — eða
jafnvel mælt af munni fram í
útvarp.
Sæmundur er Vestur-Húnvetn-
ingur að uppruna, uppalinn í
Miðfirði, en þar var faðir hans
bóndi á bænum Finnmörk; en
móðir hans var lærð ljósmóðir.
Efnuð voru þau ekki, heldur líkast
til þvert á móti, kannski nálægt
meðallagi síns tíma sem nú á
dögum mundi kallast örbirgð.
Sæmundur ólst upp við öll algeng
sveitastörf, enda talinn sjálfsagð-
ur hlutur að börn færu að erfiða
strax og þau hefðu krafta til. Ekki
dró hann af sér við vinnuna. Má þó
ráða af frásögninni að hugurinn
hafi stundum hvarflað frá önn
hversdagsins — til að njóta víð-
sýnis jafnt í landfræðilegum sem í
andlegum skilningi. Uppi á hálsi,
með útsýni til allra átta, mitt í
fjölskrúðugum sumargróðri og
með samhljóm óteljandi náttúru-
radda fyrir eyrum, mun drengur-