Morgunblaðið - 21.02.1982, Blaðsíða 18

18
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 21. FEBRÚAR 1982
Viðtal, sem smyglað var út úr Sovétrlkjunum, við Boris Gulko, stórmeistara:
Ég er 34 ára gamall alþjóðlegur |
stórmeistari og útskrifaðist frá
Moskvuháskóla með gráðu í sálar-
fræði. Undanfarin sex ár hef ég
verið atvinnuskákmaður og bar
m.a. sigur úr býtum á sovéska
meistaramótinu í skák 1977.
(Hann var einnig í ólympíuliði
Rússa 1978 — innsk. Alburt). Síð-
an ég sótti urti brottfararleyfi frá
Sovétríkjunum í janúar 1979 hef
ég verið atvinnulaus.
Eins og kunnugt er hafa Sovét-
ríkin stutt dyggilega við bakið á
atvinnuskákmönnum og þar af
leiðandi gert íþróttina mjög eftir-
sóknarverða. Atvinnuskákmenn
hafa mjög góð laun, að sjálfsögðu
að því gefnu að þeir séu húsbónda-
hollir. Eftir að ég sótti um brott-
flutningsleyfi höfum ég og kona
mín, Anna Axhshatumova, sem er
alþjóðlegur meistari, verið launa-
laus. (Sérstakir styrkir, sem eru
hærri en meðallaun, eru greiddir
og sjávargyðjan Afrodita hefði
stigið upp úr hafinu, þar sem því
var lýst hversu vondur maður
Victor Korchnoi væri (rétt eftir
flótta hans frá Sovétríkjunum).
Bréfið var undirritað af nær öllum
sovésku stórmeisturunum. Undir-
skrift þeirra sýndi það svart á
hvítu hversu undirgefnir þeir eru.
Þeim er bókstaflega stjórnað af
yfirvöldum rétt eins og strengja-
brúðu. Ég sá hversu illa mörgum
leið er þeir voru að undirrita bréf-
ið. (Sumum var tjáð að þeir hefðu
skrifað undir það eftir að bréfið
hafði verið birt opinberlega —
hreint ekki óalgengt í Sovétríkj-
unum.)
Bronstein
útilokaður
Einn besti skákmaður allra
tíma, David Bronstein, skrifaði
ekki undir bréfið og þar af leið-
Boris Gulko, stórmeistari. Fær ekki
að yfirgefa Sovétríkin.
út þót svo að augljóst væri að allt
samhengi brenglaðist við það.)
Hvað um stöðu mina innan
skákhreyfingarinnar? Hef ég ein-
hver frekari sambönd? Auðvitað
var ég útilokaður frá opinberri
skákiðkun. En sem stendur er
fjöldi fólks í Moskvu í sömu að-
stöðu og ég. Flestir hafa sótt um
brottfararleyfi og verið neitað, en
sumir, sem áhuga hafa á að flytj-
ast úr landi, bíða eftir að þeim
verði veitt brottfararleyfi. í þess-
um hópi er að finna fólk úr öllum
mögulegum starfsstéttum; söngv-
ara, leikara, tónlistarmenn, vís-
indamenn, rithöfunda og marga
fleiri. Menningarlíf er einnig að
finna. T.d. má nefna að Vor-
söngshátíðin (Spring Song Fest-
ival), sem haldin er á hátíðisdegi
Gyðinga, Sukkot, dró að meira en
2000 manns (þrátt fyrir þá stað-
reynd, að hátíðin er ólögleg og
hættulegt að sækja hana). Þrátt
fyrir hótanir KGB hafa fyrirlestr-
99 Þá það, þá voriim við
ekki heiðursmenn 44
Gulko útlistar fyrir vesturlandabúum hvernig farid hefur verid með hann
og konu hans eftir að hann sótti um brottflutningsleyfi frá Sovétríkjunum
Morgunblaðinu barst fyrir skömmu viðtal við sovéska skák-
meistarann Boris Gulko, sem hann tók við sjálfan sig á segul-
bandsspólu, sem síðan var smyglað út úr Sovétríkjunum. Stór-
meistarinn Lev Alburt, sem nú er búsettur í Bandaríkjunum eftir
flótta frá Sovétríkjunum og keppir þessa dagana á Reykjavík-
urskákmótinu, snaraði viðtalinu á ensku og bætti síðan eigin
skýringum inn í þar sem þær áttu við. Viðtalið hefur aðeins birst
á prenti í skáktímariti einu í Massachusetts í Bandaríkjunum og
nú í Morgunblaðinu. Það fer hér á eftir.
Eðli hluta breytist mjög eftir
því hvoru megin við járntjaldið er.
Ég geri fastlega ráð fyrir, að ef
skákmennirnir hefðu staðið með
og farið að ósk okkar hefði okkur
verið sleppt. Áróðursvél Sovétríkj-
anna hefði aldrei hætt á það, að
slíta öll tengsl við skákheiminn.
(Ég var einn þeirra, sem hringdu
til Gulko frá Möltu, með ekki sér-
lega uppörvandi tíðindi. Sumir
skákmannanna undirrituðu skjal
til stuðnings honum á meðan aðr-
ir, sem voru ekki reiðubúnir til að
skrifa undir (hugsanlega af ótta
við Sovétríkin), gáfu fé til kaupa á
skákbókum og öðru viðlíka. á
fundi FIDE á Möltu lögðu nokkrir
fulltrúar sendinefnda fram spurn-
ingar varðandi Gulko, en þær voru
allar í samúðarfullum tón til að
móðga ekki sovésku fulltrúana.)
Áður en heimsmeistaraeinvígið
í Meranó á Ítalíu hófst gerði for-
seti FIDE, stórmeistarinn Ólafs-
son, hetjulega tilraun til að bjarga
fjölskyldu Victors Korchnoi. Um-
sóknum þeirra um brottflutning
var margsinnis synjað. Eftir
fyrstu neitunina ákvað sonur
þeirra, Igor, að neita að gegna
herskyldu í stað þess að ganga í
herinn. Hefði hann gert svo hefði
verið unnt að halda honum í landi
til eilífðar þar sem hann byggi yf-
ir „leyndarmálum" sem hann
hefði kynnst innan hersins. (Vin-
sæl afsökun þegar umsækjendum
er neitað um brottfararleyfi.) Nú
er hann í fangelsi eftir að hafa
fengið tveggja og hálfs árs dóm.
Olafsson reyndi að fresta ein-
víginu „til að gefa Sovétmönnum
tíma til að leysa málið". Samtímis
birtust skoðanir og yfirlýsingar
margra skákmanna í Iþróttablaði
Sovétríkjanna (Soviet Sport) þar
sem þeir lýstu aðgerðum hans sem
„pólitískum". (Mörg ummæla
Lev Alburt, einn fjöl-
margra landflótta
rússneskra skákmanna.
Hann snaraði viðtalinu
yfir á ensku.
60 bestu skákmönnum Sovétríkj-
anna. Að sjálfsögðu eru þeir að-
eins hluti teknanna. Stærstur
hluti þeirra vinnst með sigri í er-
lendum mótum þar sem verðlaun-
in eru í beinhörðum gjaldeyri.)
Dómstóllinn, sem við áfrýjuðum
til, staðfesti ákvörðun stjórnvalda
og þar með erum við varnarlaus
gagnvart öllum þeim ákvörðunum,
sem fulltrúar íþróttaráðsins
kunna að taka. Þrátt fyrir þetta er
staða atvinnuskákmannsins (til-
tölulega) góð.
Af hverju
flýja skákmenn
Sovétríkin?
Það virðist enginn hugmynda-
fræði (pólitík) vera að baki skák-
inni, sem höfðar mjög til fólksins
(sérstaklega þeirra, sem ekki vilja
þurfa að ljúga of mikið). En því
reyna þá margir skákmenn að
flýja frá Sovétríkjunum? Hug-
myndafræðilegt hlutleysi skák-
íþróttarinnar er blekking. Það er
ekkert til í Sovétríkjunum, sem
heitir óhugmyndafræðileg at-
vinnugrein. I fyrsta lagi þurfa all-
ir þeir, sem áhuga hafa á að ferð-
ast erlendis, að hafa ákveðin æski-
leg persónueinkenni til að komast
í gegnum kerfið. Flestum umsækj-
enda er neitað (án nokkurra skýr-
inga; t.d. var Tal ekki leyft að yfir-
gefa landið í eitt og hálft ár) með-
an hinir útvöldu verða að bíða svo
mánuðum skiptir eftir brottfar-
arleyfi. Svo dæmi sé tekið má
nefna Irinu Levitinu, þrefaldan
kvenskákmeistara Sovétríkjanna,
sem náð hefur bestum árangri
skákkvenna mörg undanfarin ár.
Hún fær ekki leyfi til að ferðast
erlendis af því að bróðir hennar
flutti til ísrael (á löglegan hátt!)
fyrir nokkrum árum. Þó svo að
Sovétríkin geti ekki ráðið því hver
verður heimsmeistari í skák geta
þau alltént stjórnað því hver verð-
ur ekki heimsmeistari.
Sá eiginleiki, sem mikilvægast-
ur er, heitir hlýðni. Árið 1976 var
skyndilega birt bréf, álíka óvænt
andi var hann útilokaður frá öll-
um vestrænum skákmótum. Ég
skrifaði heldur ekki undir og barð-
ist hetjulega fyrir eigin mannorði.
Ég varð sovéskur meistari 1977 og
sá titill er sá næstæðsti á eftir
heimsmeistaratigninni. En mér
lærðist það fljótt (eins og Spassky,
Korchnoi og mörgum fleiri) að
hlýðni skipti miklu meira máli.
önnur ástæða fyrir illri með-
ferð minni. Að vera Gyðingur í
Sovétríkjunum hjálpar ekki upp á
sakirnar. Sérstaklega vegna þess
að varaforseti íþróttaráðsins, V.
Ivonin, er ekkert yfir sig hrifinn
af Gyðingum. Hann er yfirmaður
skákíþróttarinnar og þar af leið-
andi kemur það i hans hlut að
ákveða laun (íbúðir) og hvar menn
keppa. (Hið síðamefnda er Gulko,
einkar mikilvægt því hann vill
keppa sem oftast.)
Er ég lifandi? Ég hef oft verið
spurður þessarar spurningar af
fólki erlendis og ég spyr sömu
spurningar sjálfur. Ég hef beðið
eftir brottfararleyfi og fékk þó
alltént svar. „Neitun vegna ófull-
nægjandi ástæðna." (Dæmigerð
neitun, á rússnesku heitir þetta
„markleysi".) Ófullnægjandi
ástæður að mati hvers? Það er
ekki vitað. Meira en hálft ár er nú
liðið frá því mér var synjað. Þar
til nýverið fengu stórmeistarar
jafnan brottfararleyfi. Þeir fyrstu
sem flýðu voru Alekhine (hann,
líkt og Korchnoi, Ivanov og ég
sjálfur fóru utan með sovéskt
vegabréf og sneru ekki aftur) og
Boholjubov. Á eftir þeim komu
nákvæmlega tíu til viðbótar. Dyr-
unum var lokað. Nú á dögum er
mikið rætt um mannréttindi. Ég
held að eitthvert mikilvægasta
atriði mannréttinda sé að fá að
yfirgefa land þegar lífið er orðið
óbærilegt. Þar sem mannréttindi
ríkja ekki er aðeins örvænting.
„Klassískt" dæmi
Aðstaða okkar er „klassískt"
dæmi. Þrátt fyrir löglega löngun
okkar til að flytjast úr landi og
löglega beiðni þar um misstum við
stöðu okkar sem borgarar og
ennfremur innan skákhreyfingar-
innar. Síðan tóku undarlegir hlut-
ir að gerast. Nöfn okkar voru
strikuð út úr öllum bókum og
fréttabréfum. í bókum um sovéska
meistaramótið var sigurvegara
ekki getið þar sem ég eða Anna
höfðum sigrað. í skákkennslubók-
um sást nafn mitt hvergi, heldur
einungis nafn andstæðingsins.
(Slíkt er algengt í Sovétríkjunum.
Ég á í fórum mínum slíka bók um
alþjóðlega mótið í Kiev 1978. Þar
voru allar mínar skákir strikaðar
ar prófessors Lerner og Brasil-
ovskis náð eyrum margra (Brasil-
ovski var handtekinn). Við starf-
rækjum einnig skákklúbb, þar
sem ég er að vísu eini stórmeistar-
inn, en gætum teflt fram sterku
liði í Evrópukeppni skákfélaga.
Hungurverkfall
Ég og Anna, kona mín, vorum
staðráðin í að yfirgefa landið og á
meðan á Ólympíuskákmótinu á
Möltu stóð á síðasta ári hófum við
hungurverkfall til að vekja athygli
á málstað okkar. (Hungurverkfall-
ið stóð frá 19. nóvember til 9. des-
ember.) Við fórum fram á það við
alla skákmenn á Ólympíumótinu
að tefla ekki gegn Sovétmönnum
þar til okkur hefur verið hleypt úr
landi. Margir skákmenn sögðu
þetta vera innanríkismál, en var
ekki Suður-Afríka útilokuð frá
FIDE vegna ástands í innanrík-
ismálum og laga þar í landi?
(Þýskaland Hitlers hafði enn-
fremur sín ómannúðlegu lög. Sag-
an hefur sýnt að þolinmæði gegn
slíku ofríki er heiminum hættuleg,
ekki aðeins fórnarlömbum hvers
tíma.) Hver varð árangurinn?
Peningum var safnað handa
okkur, en eins og ég bjóst við var
sú ósk okkar, að skákmenn kepptu
ekki gegn sovéskum starfsbræðr-
um sínum, talin „óraunhæf".
stórmeistaranna, sérstaklega
þeirra, sem létu hafa eitthvað eft-
ir sér utan herbúða sósíalista,
voru ekki mjög nákvæm. T.d. sagði
ákveðinn stórmeistari að „hegðan
Korchnoi í Baguio hefði verið
slæm, en Karpov hefði ert hann“.
Það er auðvelt að sjá, að með því
að birta aðeins fyrri hluta yfirlýs-
ingarinnar er innihaldi hennar
gerbreytt.) Aðgerðir Ólafssonar
voru á allan hátt samkvæmt
mannlegu eðli. (Hvað sem því leið
taldi meirihluti ráðamanna FIDE
að ólafsson hefði farið út fyrir
valdsvið sitt í þessu tilfelli.) Ein-
kunnarorð FIDE eru „Gens una
sumus" (sem útleggst „Við erum
ein fjölskylda). E.t.v. væri nær
lagi að segja „hús mitt er utan við
þetta, ég veit ekki neitt.“ (Þetta er
rússnesk málvenja og þýðir það
sama og að segja „mér er alveg
sama, þetta kemur mér ekkert við.
Asakanir
Sovéskir ráðamenn urðu fok-
reiðir í minn garð og ég ásakaði
sovéska skáksambandið í ræðu,
sem ég flutti í lokahófi Moskvu-
meistaramótsins. (Hann studdi
aðgerðir ólafssonar og fór fram á
það að sovésk yfirvöld létu fjöl-
skyldu Korchnois lausa áður en
heimsmeistaraeinvígið hæfist til
að aðstæður beggja væru jafnar.