Tíminn - 07.09.1965, Qupperneq 8

ÞRIÐJUDAGUR 7. september 1965
8

TÍMINN
Þegar Skeioará
breytist í
„Amasonfljóf
Það er bezt að taka það
fram strax í upþhafi þessa
greinakoms, að hér er ekki
verið að rita „meikilega“ grein
um Grímsvötn né Skeiðarár-
hlaup. Til þess skortir þann er
skrifar það þrennt, sem eink-
um þarf til samningar slíkrar
greinar: Tíma, vilja og vit. En
þar eð hvorttveggja, Gríms-
vötn og Skeiðará, eru nú mjög
ofariega í huga manna, skal
hér gerð smátilraun til þess að
draga saman nokkur atriði um
þau, en flestöll eru þau sótt
í annarra smiðjur. Og þeir, sem
„vit“ hafa á þessum málum,
ættu ekki að ergja sig á lestri
þessarar greinar. Skal þá fyrst
litið á Grímsvötn.
Þótt allmargir hafi nú lagt
leið sína á hjambreiðu Vatna-
jökuls hin síðari árin, eru þeir
þó hlutfallslega fáir, en all-
margir hafa litið hana augum
úr lofti, þótt oft byrgi þoka
útsýn, þegar yfir hana er flog-
ið. Eitt er báðum þessum hóp-
um sameiginlegt, og það sem
merkilegra er: Þeim er það
sameigirilegt með þeim, sem
aldrei hafa svo mikið sem séð
Vatnajökul tilsýndar. Þeir hafa
aldrei séð nein vötn á jökl-
inum. Við því er heldur vart
að búast, að á hjambreiðu
Vatnajökuls séu „vötn“ í
þeirri merkingu, sem við leggj-
um dags daglega í þau orð.
Raunar segir þjóðtrúin okk-
ur, að eitt sinn hafi menn lit-
ið augum vötn „fyrir vestan
og norðan Skeiðarárjökul þar
uppi í jöklasundi langt úr
byggð.“ Frá þvi segir í þjóð-
sögum Jóns Árnasonar í all-
langri frásögn, sem lengdar
vegna er ekki unnt að prenta
hér í heilu lagi. En meginefni
hennar er þetta:
Einhverju sinni í fymdinni
bjó maður sá á Skriðu eystra,
þar sem síðan var klaustur sett.
Hét hann Sigurður og átti
konu, sem Helga hét. Einn
son áttu þau, er Grímur hét
og var hann í fóstri á Vest-
fjörðum. Er þessi saga gerðist
bjó sá maður á Eiðum, sem
Indriði hét og átti Þóm fyrir
konu. Nú kom það einu sinni
fyrir að kýr, sem Sigurður átti,
týndist og fannst ekki fyrr en
eftir sex ár og þá með henni
sex naut, er hún hafði alið.
Nokkra seinna fór Indriði
fram á að fá hluta nautanna
til kaups, en Sigurður neitaði.
Gerði þá Indriði tilkall til
þeirra, vegna þess að þau
hefðu gengið í högum hans.
Jukust deilur þeirra til þess að
Indriði vó Sigurð, en galt þó
betur fyrir.
Er Grimur var sextán ára
brigzlaði fóstra hans honum
um það, að hann ætti óhefnt
föður síns. Vildi hann ekki
liggja undir því, enda þótti
það mikil skömm í þann tíð,
og þrátt fyrir ákaflega milda
varkámi Indriða á Eiðum tókst
Grími að vega hanm í rúmi.
En samkvæmt lögmálum blóð-
hefndarixmar vildi bróðir Ind-
riða nú hefna hans og því varð
Grímur að forða sér. Fyrst lá
hann í tjaldi á heiðum úti, en
fór síðan norður yfir fjall og
settist að hjá ekkju nokkurri.
Þar frétti Helgi til hans og þá
hivatti ekkjan hann til að leita
skjóls í faðmi öræfanna, eins
og svo margir sekir menn hafa
fyrr og síðar gert, „og vísaði
honum að vötnum nokkram í
landsuður, hvar hann sig af
veiðiskap nært gæti þar til skip
einhver af hafi kæmi undir
Ingólfshöfða: ráðlagði hún hon
um þar að leita utanferðar, en
voga ekki til langdvala hér í
landi.“
Grímur fann vötnin og gerði
sér þar laufskála, því skógur
var nógur. Hann lifði á veiði-
skap í vötnunum, en brátt tók
að bera á því að afli hans
hvarf um nætur. Komst Grím-
ur brátt að því að risi nokkur
stal veiði hans og fór hann á
eftir risanum og drap hann,
en tók saman við dóttur hans.
Þótt hún þýddist hann var
hún samt hrygg yfir föður-
missinum og eins og til að ná
sér niðri á máttarvöldunum
mælti hún svo um „að vötn
þau, er Grímur nú við sat
skyldu á ýmsum tíma loga og
brenna til auðnar skóga þá er
þar vora um kring, hver henn-
ar álög síðan hafa oftlega
rætzt.“
Um vorið tók Grímur skip
við Ingólfshöfða og hélt utan,
en vegna galdra risadóttur
imdi hann ekki^ í Noregi og
sneri aftur til fslands og fór
upp til vatnanna, sem þá hétu
Grímsvötn eftir honum. Fann
hann þar vinkonu og son þeirra
með henni. Fór hún svo utan
með honum og tók kristna trú.
Nokkrum áram síðar fýsti þau
að halda aftur til íslands og
komu norðan að landinu aB
eyju einni. Þar bjuggu risar
eða bjargbúar og sökkti Grím-
ur sumum á brott en drap aðra
og settust þau risadóttir síðan
að í eyjunni og juku' ætt sína.
Heitir eyja sú síðan Grímsey.
Þessi saga öll er ósvikin þjóð
saga að ytri einkennum. Sjálf
örlagasaga^ Gríms á sér systur-
sögur í íslendingasögum, og
ekki gerir risasagan hana senni
legri. Þó skal þess getið, að
skrásetjari sögunnar telur
suma heimildarmenn sína hafa
talið risann skógarmann (úti-
legumann), en segir samt að
hitt muni réttara „því kringum
stæðurnar gefa það að skilja.“
Nú mun það nokkurn veg-
inn öruggt, að jöklar vora
mifclu minni hér í upphafi fs-
lands byggðar en þeir era nú.
Samt sem áður verður það að
teljast harla ólíklegt, að þá
hafi verið fengsæl veiðivötn,

i
Þegar vatnsflóSið ryðst fram úr Grímsvötnum, hrapar íshellan tug! metra og allt upp í hundrað
metra niður. Myndin sýnlr vel ísvegg; sem þannig myndaðist við Skeiðarárhlauplð 1960. Hæð veggs-
ins skilst bezt, þegar miðað er við hæð mannsins, neðst tll hægri á myndinni. Ljósm. Magnús Jóh.sson.
umkringd skógi vöxnum hlíð-
um, þar sem Grímsvötn era.
Hitt verður engu að síður að
teljast undarlegt, að menn
skyldu telja vötn norðvestur
af Skeiðarárjökli, hafi þar þá
verið hjambreiða ein, mörgum
öldum áður en menn gátu gert
sér grein fyrir því að stór-
vötn gæt'u myndazt undir jök-
ulhellunni af völdum jarðhita í
fjöllunum undir henni, hvað
þá að menn gætu hafa gert
sér grein fyrir að jökulhlaup
í ám langt í burtu gætu stafað
frá slíkum lónum. Þó getur
skýringin verið eðlileg. Þegar
jökullinn var miklu minni hafa
Grímsfjöllin, sem enn ná upp
úr hjarnbreiðunni verið snjó-
lítill fjallaklasi. Ferðir yfir
jökulinn vora þá óneitanlega
talsverðar, enda hefur leiðin
yfir hjarn hans verið ólíkt
greiðfærari í góðu veðri en ör-
æfin beggja vegna. Þá er ekki
óhugsandi að ferðamenn hafi
séð glampa á krapablár í krika
Grímsfjalla og talið þar vera
stöðuvatn eða vötn. Eitt er
víst: Fyrir óralöngu síðan
hafa menn vitað, að til væru
Grímsvötn, norðvestur af Skeið
arárjökli. Og þeir hafa vitað.
að úr þeim, eða hjá þeim,
kæmu eldgos.
Grímsvötn nútímans era hul-
in þykkri jökulhellu. Kuldi
hennar myndi vitanlega undir
venjulegum kringumstæðum
valda því, að undir henni væri
allt botnfrosið, en land okkar
er nú einu sinni land elds og
ísa, og þarna vegur eldurinn
nokkuð upp á móti frystingar-
mætti konungs evrópskra jökla.
Undir jöklinum er stöðugur
jarðhiti og jafnt og þétt bræð-
ir hann jökulinn, svo vatn safn
ast æ fyrir undir honum. Eftir
því sem vatnið vex lyftist jök-
ullinn yfir því og þrýstingur-
inn á vatninu verður óskapleg-
ur. Þegar hann er orðinn nægi
lega mikill sprengir hann vatn-
inu framrás undir jöklinum, og
fram kemur það í Skeiðará,
undan Skeiðarárjökli, langt í
suðaustri.
En hvers vegna í ósköpun
um brýzt vatnsflóðið úr Gríms
vötnum fram suður og austur
í brún Skeiðarárjökuls? Hvers
vegna kemur það ekki
skemmstu leið suður úr, til
dæmis í Grænalón, sem er í
krikanum norðvestur undan
Skeiðarárjökli og nær helm
ingi styttri leið frá Grímsvötn-
um en upptök Skeiðarár?
Skýringin á þessu er raunar
ákaflega auðveld. Undir ís
breiðu Vatnajökuls er marg-
breytilegt landslag, rétt eins og
við jaðra hans. Þar skiptast á
fjöll og dalir, og niður dalina
teygjast skriðjöklar sjálfs aðal
jökulsins. Sá maður, sem allra
hérlendra manna er fróðastur
um jökla og eðli þeirra, Jón
Eyþórsson, veðurfræðingur,
hefur séð um útgáfu á vand-
aðri bók um Vatnajökul á veg-
um Almenna bókafélagsins og
skrifar þar ítarlega ritgerð
um Vatnajökul. Þar segir m.
a. svo:
„Skeiðarárdalur er lengsti
og mesti dalurinn í Vatna-
jökli. þótt hann sé fremur
þröngur framan til. Jökulsporð
urinn er í h. u. b. 100 metra
hæð, en undir jöklinum er
landið sennilega lægra. Mjótt
og langt lón hefur myndazt við
jökulsporðinn, en um dýpi þess
er eigi vitað.
í Skeiðarárdal hafa verið
mómýrar og kjarrskógur eins
og á Breiðamörk, áður en jök-
ull lagðist yfir. Jökulhlaup
bera móhnausa og viðarlurka
fram á sandinn. Dalbotninn
hækkar smám saman og er orð
inn rúmlega 200 m. yfir sjó á
móts við Grænalón, um 20 km
vegalengd frá jökulsporði. Það-
an liggur víður dalbotn til
norðausturs og endar í 700—
800 m hárri flatneskju milli
Kverkfjalla og Esjufjalla. Að-
aldalurinn beygir hins vegar
til norðvesturs hjá Grænafjalli
og síðan til norðurs í stefnu
á austanvért Grímsfjall. Þar
endar aðaldalurinn í allvíðum
botni um 500 m yfir sjó. Gríms
vatnakvosin er norðyestur af
dalbotninum "Glgi er vltað með
vissu um „dýpt“ Grímsvatna,
en mælingar benda helzt til,
að botn þeirra sé um 800 m
yfir sjó. Samkvæmt því er
Grímsvatnakvosin hengidalur
norðvestur í Skeiðarárdal, og
300 m hjalli upp í hann úr
botni aðaldalsins."
Þessi orð Jóns Eyþórssonar
skýra harla vel, hví Gríms-
vatnahlaupin koma þessa leið.
Vatn þeirra leitar einfaldlega
undan hallanum eins og annað
vatn, þeim halla, sem er hul-
inn mannlegum augum vegna
skriðjökulsins sem teygist frá