Tíminn - 07.09.1965, Blaðsíða 9

I
)
ÞfMÐJTJÐAGUR 7. september 1965
TÍMINN
aðaljöklinum niður stærsta dal-
inn, sem gengur inn í Vatna-
jökul.
Enginn maður veit, hversu
oft hefur gosið í Grímsvötnum
eða öllu heldur á Grímsvatna
svæðinu. Raunar vita nienn
ekki með vissu um ákveðna
staðsetningu goss í Vatnajökli
sjálfum fyrr en í gosinu 1934,
en þá kom óhemjumikið gos
í Grímsvötnum, svo gosmökk-
urinn sást alla leið til Reykja-
víkur. Einu sjáanlegu gosefn-
in í síífcum gosum, eins og í
öðrum jökulgosum (sbr. Kötlu
gos) eru aska og vikur, sem
dreifast yfir umhiverfið.
Hins vegar eru til margar
sagnir um gos í Vatnajökli og
víst er að þar faefur margoft
gosið og sennilega oft á Gríms-
vatnasvæðinu. í gömlum annál-
tun eru tii margar sagnir um
gos í Vatnajöfcti, og sum þeirra
staðsett í Grímsvötnum. Nokk-
u@ er þó valt að treysta stað-
setnimgum þessara annálarit
ara. Menn gerðu sér engar ferð
ir að gosstöðvunum á þeim ár
um, gosin sáust úr mikini fjar
lægð og voru staðsett af van-
kunnáttu og vanefnum. Er til
dæmis efcki óhugsandi að sum
þessara gosa hafi verið norðan
jökuisins. Hins vegar bendir
ýmislegt til þess, að sum önn
ur náttúruundur, sem þá urðu
ekki skýrð, en fest voru á blað,
hafi einmitt átt upptök sin að
rekja til eldgosa á þessu svæði.
En boHaleggingar sem þessar
eru óþarfar, í þær mun aldrei
fást neinn endanlegur botn, a.
m. k. ekki með þeim ráðum
sem mannsandinn býr nú yfir.
Lengi vel héldu menn, að
jökulfalaupin miklu væru af-
leiðing eldgosanna. Eldurinn,
sem brytist úr iðrum jarðar
bræddi jökulskjöldinn svo ört,
að vatnsflóðið geystist niður
hlíðar jökulsins. Nú munu jarð
fræðingar yfirleitt á annarri
skoðun. Þeir telja eldgosin af-
leiðingar jökulhlaupanna. Við
það að vatnið ryðst fram losn-
ar skyndilega gífurlegt farg af
jarðskorpunni og veldur þetta
því að bergkvikan brýzt upp á
yfirborðið, og gosefnin ryðjast
upp. Enda er því svo farið, að
þegar gos verður í Grímsvötn
um, kemur það ekki fyrr en
hlaupið er í hámarki sínu, þ.e.
í þau skipti sem um er vitað
með vissu.
Vatnsmagnið í Skeiðarár-
hlaupum eykst hægt og sígandi.
Það tekur vatnselginn nokk-
um tíma að ryðja sér braut
undir fargi skriðjökulsins í
Skeiðarárdalnum, hann smá
lyftir því og grefur sig undir
pað. Hæglega geta liðið 10—
12 dagar, frá því að vart verð-
ur við aukningu í ánni og þar
til hlaupið hefur náð hámarki
sínu. Síðan snöggminnkar það
og eftir tvo daga eða svo renn-
ur' áin sakleysisleg fram svart-
an sandinn. Og það er þá, sem
mestar líkur eru fyrir gosi í
Grímsvötnum. Það sannar.
reynslan af fyrri hlaupum og
gosum, 1934 og 1945 (en þá var
smágos í Grímsvötnum) og hún
kemur heim og saman við kenn
inguna, sem áður var nefnd.
Látum svo útrætt að mestu
um vötn Gríms útilegumanns
norðvestur af Skeiðarárjökli,
en lítum aðeins á ána, sem
jökullinn er kenndur við,
Skeiðará.
Hvert mannsbarn á íslandi
kannast við Skeiðará, enda er
hún í hópi frægustu og verstu
vatnsfalla á landi hér. f
straumi hennar hefur oft verið
mjótt á munum milli lífs og
dauða og á ýmsan hátt hefur
þeim viðureignum lyktað.
Verst hefur áin vitanlega orðið
í hlaupum, og svo slæm hefur
hún þá orðið að hún mun
verða síðasti farartálminn í
hringvegi kringum ísland. Til
skamms tíma hristu menn höf-
uð sín, þegar minnzt var á brú
minnzt á. f hana kemur vatn,
sem hripar niður um sprungur
skriðjökulsins og svo leysing-
arvatnið úr honum, sem sífellt
streymir fram. Að vísu streym-
ir ekki aUt þetta vatn fram
í Skeiðará. Vatnaskil munu
vera einhvers staðar undir

fx.. I /
ur hryggur ofan á jöklinum.
Til glöggvunar fyrir ókunn-
uga skal þess getið, að Súla
er jökulá, sem fellur til sjávar
vestast á Skeiðarársandi í
Núpsvötniun. Hún rennur vest
ur með Eystra-Fjalli og vestur
og fram af sandinum, unz hún
Kort þa3, sem hér birtist, er hluti af stærra korti, sem Jón Eyþórsson hefur gert af undirlendi
Vatnajökuls í stórum dráttum og birtist í Vatnajökulsbókinni, sem hann sá um útgáfu á fyrir Ai-
menna bókafélagið. Hæðarlínur eru að mestu byggðar á niðurstöðum fransk-íslenzks leiðangurs, sem
maeldi þykkt Vatnajökuls á all-mörgum stöðum árið 1951, og einnlg að nokkru á legu landslns um-
hverfis. Glöggt sést, hvernig Skeiðarárdalurlnn teygist inn undir jökulinn, inn á móts við Grímsvötnin.
yfir Skeiðará, það var eins og
að ógna sjálfum máttarvöldun-
um að minnast á slíka fjar-
stæðu. Með tilkomu aukmnar
tækni og von um enn meiri
tækni hafa menn hætt að hrista
höfuð sín, þegar á Skeiðarár
brú er minnzt. Nú er ekki
lengur sagt „það er ekki hægt“,
en enn þá er spurt „hvemig
verður það gert?“ Fyrr eða
síðar verður vatnsflaumur
þessarar óstýrilátustu jökulár
íslands haminn, og vonandi
eiga flestir þeirra, sem þessa
grein lesa, eftir að aka yfir
hana. Þá munu fæstir gera sér
grein fyrir baráttu kynslóð-
anna í flaumnum.
Sögur herma, að ekki hafi
Skeiðará alltaf verið svo stór
sem hún er nú. Þannig er og
nafn hennar til komið og til
foma mátti rétta yfir hana
vefjarskeið, að því er segir í
þjóðsögum, en þurfti þó skess-
ur til. Og eins og aðrar hrein-
ræktaðar jökulár breytist hún
mjög eftir árstiðum. Seinni
part vetrar og snemma á vorin
er hún vatnslítil og safcleysis
leg. Pá má aka yfir hana á
stóram bílum og jeppum, og
þeir era t. d. orðnir býsna
margir sem ekið hafa yfir hana
í páskaferðum í Öræfasveit á
síðari árum. Þá læðist hún
stundmn fram eins og sakleys-
isleg lækjarspræna og ég hefi
heyrt fólk reka upp hlátur í
slíkum ferðum yfir þvi að þetta
skuli vera kölluð stórá. En
þeir hinir sömu ættu að sjá
hana þegar hún byltist fram
sandinn I hita og leysingum
síðari part sumars. Þá er hún
engu kvikindi fær nema fugl-
inum fljúgandi vegna straum-
hörku, stórgrýtis og sand
bleytu. Að ekki sé minnzt á
hlaupin. /
Vatnasvæði Skeiðarár er
Skeiðarárdalurinn, sem áður er
skriðjöklinum og fellur hluti
vatnsins vestur á bóginn. Hinn
aldni landspóstur, Hannes á
Núpstað, sem oftar hefur att
kappi við stórvötnin á Skeið
arársandi en nokkur annar nú-
lifandi maður og oft orðið að
fara yfir þau á jöldi, er í eng
um vafa um þetta. f viðtali
við þann sem þetta skrifar,
sagði hann eitt sinn: Þegar
Skeiðará hleypur kemur alltaf
hlaup í Súlu líka, enda er þetta
upphaflega x sama áin. Maður
sér ofan á jðklinum, hvar þær
skilja og Súla rennur í vest-
urátt. Skilin sjást eins og dökk
sameinast Núpsvötnum, og á
hinu venjulega vaði austan
Lómagnúps, er nú aðeins smá-
spölur milli þeirra.
Nú á síðari árum hefur nýtt
vatnsfall myndazt á Skeiðarár-
sandi, eða a. m. k. vaxið upp
í það að geta kallazt stórvatns-
fall. Er það svokölluð Sand
gígjukvísl, sem fellur fram
miðjan sandinn. Getur hún
orðið foraðsvatnsfall og er oft
í henni meira vatnsmagn en
sjálfri Skeiðará. Hins vegar
hefur hún grafið sér nokkuð
fastan farveg ofan til, svo auð-
velt mun reynast að brúa hana.
Er enginn vafi á því, að um
farveg hennar fellur mikið
vatnsmagn, sem annars myndi
falla um Skeiðará og Súlu,
enda hafa báðar látið mikið á
sjá við tilkomu hins nýja vatns
falls.
Á meðan einu samgöngum-
ar við Öræfasveit voru á landi,
gat verið alófært yfir Skeiðará
Langtimum saman, enda mun
áin þá hafa verið meiri en nú.
Þá var farið yfir hana á jökli,
sem kallað er. Var þá farið
yfír jökulsporðinn ofan við
upptök hennar, oft á tíðum
með lestir hesta, og enn þann
dag í dag fara Öræfingar þar
yfir á sumrum, þegar þeir
þurfa að fara út á sand til
smölunar eða seladráps og áin
er ófær. Jökullinn er þama
mjög sprunginn og hættulegur
yfirferðar og ekki á færi ann-
arra en kunnugra að fara slík-
ar ferðir.
En þó kastar fyrst tólfun-
um, þegar Grímsvatnahlaup
koma í Skeiðará. Þá breytist
hún lir stórá í beljandi fljót,
sem á engan sinn líka á ís-
landi, og þótt víðar væri leit-
að, og þá mun vatnsmagn
hennar á stundum jafnast á
við sjálft Amasonfljótið, þeg-
ar flóðið nær hámarki. Nær
allur hinn víðáttumikli Skeið-
arársandur verður eitt vatns
haf, þar sem kolmórautt jökul
vatnið beljar fram og ber með
sér fjallháa jaka, er Það brýtur
úr jökulröndinni þar sem það
spýtist fram með ógnarkrafti.
Það er bezt að enda þetta
greinarkorn á lýsingum Hann-
esar á Núpstað á tveimur
Skeiðarárhlaupum, sem hann
hefur komizt í kast við. Hvort
tveggja er, að enginn er hon-
um kunnugri á þessu sviði og
svo hitt að í frásögn hans kem-
ur fram látleysi þess manns,
sem alízt hefur upp við arf
leifð frá baráttu kynslóðanna
við óhemjumar á Skeiðarár-
sandi. Um hlaupið 1922 farast
honum svo orð:
Haustið 1922 fór ég póstferð
austur og þá var með méi
stúlka utan úr Landbroti. Ég
átti mér einskis ills von, enda
gekk allt vel austur að sælu-
húsinu á Skeiðarársandi. En
þegar ég sá austur yfir af öld-
Framhald ð bls 14
SkeiSará hefur nú um nokkurt skeið komið undan jökli fast við Jökulfellið svokallaða, vestan við
Bæjarstaðaskóg. Þar er þessi mynd tekin f meðalsumarvatni í fyrrasumar. Tímamynd MB.