Morgunblaðið - 29.06.1986, Qupperneq 11

MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 29. JÚNÍ 1986
B 11
Benny vmr mmmöur hmlðurm-
doktormnmfnbót I mfðmmtm
múnuðl, og vmrþomml mynd
tokln vlð þmð tmklfmrl.
minnsta kosti fimmtán sinnum oftar
en við hinir í hljómsveitinni."
Fékk fyrstu klarinettuna
þegar hann tíu ára
Benny, sem var sonur fátæks
klæðskera, ólst upp við þröngan
kost í Chicago ásamt ellefu systkin-
um. Hann var tíu ára þegar hann
fékk sína fyrstu klarinettu. Aðeins
tveimur árum síðar var hann verð-
launaður fyrir klarinettuleik sinn.
Benny var 16 ára þegar hann gekk
til liðs við hljómsveit Pollacks, en
meðal þeirra sem skipuðu hana var
Glenn Miller. Benny lék með hljóm-
sveitinni fjögur ár, en sagði skilið
við hana eftir að ósætti kom upp
milli hans og Pollacks. Næstu árin
sá Benny fyrir sér með að leika í
útvarpi og inn á hljómplötur, en árið
1934 stofnaði hann eigin hljómsveit
að tilstuðlan jazzleikarans Johns
Hammond, sem gert hafði hljóm-
plötusamning við breskt útgáfufyr-
irtæki. Þetta var upphafið að
frægðarferli Bennys, enda þótt lán-
ið hafi ekki leikið við hann strax.
Benny hafði ákveðnar hugmyndir
um hvers konar hljóðfæraleikarar
hentuðu best hljómsveit hans. Mik-
ilvægast var að hljómsveitin væri
skipuð mönnum, sem væru vel að
sér í músík og næðu vel saman.
Auk þess þyrftu þeir allir að vera
færir um að leika einleik með hljóm-
sveitinni. Meðal þeirra sem Benny
valdi í hljómsveitina voru þrír, sem
áttu eftir að leika með hljómsveit-
inni fyrstu frægðarárin: básúnuleik-
arinn Red Ballard og saxófónleikar-
arnir Arthur Rollini og Hymie
Schertzer.
Ekki gekk þeim félögum vel í
fyrstu að koma sér áfram, og
munaði minnstu að þeir yrðu að
slíta samstarfinu. Þó tókst þeim að
gera hálfs árs samning um að spiia
í útvarpsþætti, sem bar heitið Let’s
Dance. Léku þeir oft lög, sem hljóm-
sveitarstjórinn Fletcher Henderson
hafði útsett. Þau áttu eftir að ná
miklum vinsældum þegar hljóm-
sveitin sló fyrst í gegn. Er engum
vafa undirorpið að Henderson, sem
hafði leyst upp hljómsveit sína
stuttu áður, hafði mjög mikil áhrif
á Benny. Tók Benny t.a.m. upp
útsetningar Hendersons á lögum
eins og King Porter Stomp og Big
John Special, sem reyndust mjög
vinsæl. Fyrir atbeina Bennys útsetti
Henderson fleiri lög fyrir hljóm-
sveitina, og mátti þar greina þá
. „sveiflu" sem Goodman varð þekkt-
ur fyrir. Eftir Benny eru höfð þau
ummæli að hljómsveit hans hefði
aldrei orðið eins góð án aðstoðar
Hendersons.
En þrátt fyrir þetta virtist ekkert
ganga hljómsveitinni í hag um
sumarið 1935 — eða þangað til 21.
ágúst þegar Benny steig sin fyrstu
frægðarspor.
Aðeins stuttu áður hafði Benny
tekið upp nokkur lög með trommu-
Bonnygmt lolklðjðfnum hðnd-
umjmzz og míglldm tónllmt. Hir
orhmnn á mfíngu moð Sln-
fóníuhljómmvoltlnnl f Bomton.
leikaranum Gene Kruppa og píanó-
leikaranum Teddy Wilson. Benny
þótti svo vel til takast að hann
ákvað að tríóíð léki einnig á hljóm-
leikum stórhljómsveitar hans. Auk
þess bauð hann Teddy Wilson að
taka sæti í stórhljómsveit sinni.
Fékk hvita og svarta
til að leika saman
Þetta varð fordæmi í tvennum
skilningi. Nú tóku aðrir hljóm-
sveitastjórar að sigla í kjölfarið og
stofna tríó eða kvartetta, sem skip-
aðir voru mönnum úr stórhljóm-
sveitinni og komu fram með henni
á hljómleikum. í annan stað mark-
aði þessi ráðstöfun Bennys tíma-
mót, því að ekki hafði áður tíðkast
að svartir óg hvítir lékju í sömu
hljómsveit. Ekki leið heldur á löngu
þangað til Benny breytti tríói sínu
í kvartett þar sem víbrafónleikarinn
Lionel Hampton þekktist boð hans
og gekk til liðs við hann. Þar með
var hljómsveitin skipuð jafnmörg-
um hvítum og svörtum tónlistar-
mönnum. Lionel Hampton sagði
þegar hann frétti um andlát Bennys
að þetta hefði verið eitt hið mikil-
vægasta sem hann hefði gert á ferli
sínum. „Á þessum tíma léku svartir
ekki með hvítum, og með því að
taka okkur Teddy Wilson inn í
hljómsveitina gerði hann öðrum
greiða um leið,“ sagði Lionel.
Eftir kvöldið í Palomar stóð
Benny með pálmann í höndunum.
Næstu fjögur ár ógnaði enginn veldi
meistarans og hljómsveit hans.
Sveifluæðið hafði hafíð innreið sína.
Þegar Benny var enn á hátindi
frægðar sinnar um sumarið 1940
ákvað hann að gangast undir upp-
skurð, og gat af þeim sökum ekkert
komið fram á hljómleikum um
þriggja mánaða skeið. Leysti hann
því upp hljómsveit sína.
Nokkrum mánuðum síðar stofn-
aði Benny svo nýja hljómsveit.
Gengu í hana m.a. trompetleikarinn
Cootie Williams, sem hafði leikið
mikið með Duke Ellington, og
píanóleikarinn Mel Powell, sem
aðeins var 18 ára að aldri. Að
margra dómi var þetta besta hljóm-
sveitin, sem Benny stofnaði, enda
þótt hún hafi ekki vakið eins mikla
athygli í Ijölmiðlum og hin fyrri.
Lék líka sígilda tónlist
Benny hélt áfram með stórhljóm-
sveitir sínar á sjötta áratugnum,
og reyndi um tíma að sníða tónlist
sína að þeirri tískubylgju, sem þá
gekk yfír og kölluð var „be-bop“.
Hann hætti því þó fljótlega, enda
var mál manna að sú tilraun hefði
aldrei tekist sem skyldi.
Það var á fimmta áratugnum,
sem Benny lét meira til sín taka á
sviði sígildrar tónlistar. Hann hafði
alla tið haft mikinn áhuga á sígiidri
tónlist, og varð hann því við beiðni
vinar síns, Fletchers Henderson, um
að leika með Mósart-kvartett hans.
Síðar lék Benny með fjölmörgum
sinfóníuhljómsveitum. Hann hafði
því nokkra sérstöðu meðal jazzleik-
ara, þar sem hann var einn fárra,
sem gat jöfnum höndum leikið jazz
og klassíska tónlist. Hann hafði líka
gaman af að spila sígilda tónlist
með dóttur sinni Rachel, sem þykir
góður píanóleikari. Eru til nokkrar
upptökur af leik þeirra saman á
heimili hans í Connecticut, en þar
var fullkominn æfinga-og upptöku-
salur.
Á síðustu þremur áratugum
stofnaði Benny margar sveitir og
spilaði víðs vegar um heim. Vakti
t.d. hljómleikaferð hans til Sovét-
ríkjanna mikla athygli, en þar var
honum geysilega vel tekið. Á þess-
um árum lagði hann áherslu á lög,
sem nutu vinsælda á sveiflutímabil-
inu. Til dæmis fengu íslenskir
áheyrendur að heyra mörg þeirra
þegar Benny kom hingað. Er mörg-
um minnisstætt þegar lítil stúlka
kom upp á sviðið á hljómleikunum
hér og rétti Benny miða frá konu
einni úr salnum. Skyndilega færðist
bros jrfir andlit gömlu kempunnar
og hann las: „Benny, ég hef beðið
eftir að sjá þig í 20 ár, og ég dey
hreinlega, ef þú spilar ekki Lady
Be Good.“ Konan fékk ósk sína
uppfyllta, og tónleikamir héldu
áfram. Sem fyrr sveif andi sveifl-
unnar yfir vötnum.
- VI
(Einkum reist á The New York
Times.)