Morgunblaðið - 06.01.1989, Side 11

MORGUNBLAÐH), FÖSTUDAGUR 6. JANÚAR 1989
C 11
mjaðmir, en dóttirin var aftur á
móti vel klædd með skaut á höföi.
Þær koma svo til gleðinnar og er
kerling með þræla tvo og er tilgang-
urinn að finna dótturinni eiginmann.
Leik þessum fylgja svo viðeigandi
kvæði sem sungin eru.
Aðrir leikir eins og hestaleikur,
þingálpsleikur og háu-Þóruleikur
hafa verið talsvert gáskameiri og
hefur háu-Þóruleikur beinlínis verið
af grófara taginu. En margt þykir
benda til þess að margir þessara
leikja séu mjög fornir.
Ólafur Davíðsson telur að ein-
hverntíma á 15. eða 16. öld hafi
rímur komið í stað gömlu dans-
kvæðanna og hafi þau því gleymst
smám saman, og eftir að farið var
að dansa eftir þeim var farið að
kalla þær dans. Þegar kemur fram
á 17. öld er hætt að hafa rímur í
vikivökum og voru þá ort þau viki-
vakakvæði sem nú eru til.
í heimildum frá 18. öld kemur
fram, að vikivakaleikir hafi farið
fram eftir fyrirfram ákveðinni röð.
Fyrst sungu konur kvennavikivaka
sem voru heilög kvæði, því næst
var efnt til hringbrota, þá syngja
konur og karlar saman stuttan viki-
vaka. Því næst sungu karlar karla-
vikivaka og voru þá kveðin gaman-
kvæði. Þar á eftir fór fram hestaleik-
ur og því næst kvennadans þar sem
konur dansa og var til þeirra drukk-
ið með glensi og gamni. Því næst
sungu konur vikivaka, en á meðan
var þingálpsleikur undirbúinn og því
næst leikinn. Gekk svo koll af kolli
þar til komið var að hindarieik og
var þá oft komið undir dag. Eftir
það var haldinn kvennavikivaki og
söng þá kvenfólkið uppáhaldskvæði
sín og var dansað til dagmála. Þeg-
ar birti af degi klöppuðu gleðimenn
af sér gleðina hver upp á annan
um leiö og þeir sögðu: „Þessa gleði
klappa ég á þig . . .“ og segir Ólafur
Dav íðsson, að hafi menn aðhafst
eitthvað ósiðlegt, þá hafi þeir viljað
láta það bitna á félögum. Það þótti
stundum brenna við hér fyrrum að
kveðskapurinn í þessum leikjum og
jafnvel leikirnir sjálfir gæti orðiö
nokkuð léttúðugir.
Sverðdansinn
Skemmtileg lýsing er til af fáguð-
um dansi sem var iðkaður í Svíþjóð
og á öðum Norðurlöndun í fornöld
og allt fram til 1600 og hét „sverð-
dans“. Ungum mönnum var kennd-
ur dansinn af æfðum kennurum og
xar hann í því fólginn að dansa inn-
an um nakin sverð og brodda.
Dansinum er lýst svo:
Fyrst réttu dansmenn sverð sín
í slíðrum upp í loft og héldu þeim
þannig þar til þeir höfðu dansað
þrisvar sinnum hringinn í kring. Þá
drógu þeir sverðin úr slíðrum og
héldu þeim hátt og háðu einskonar
gamanorustu og undu þeir sér með
léttleik og lipurð hvor fram hjá öðr-
um. Um leið mynduðu þeir sex-
hyrning með sverðunum og kölluðu
þeir það „rósina". Rósin var jafn-
skjótt rofin og sveröin borin þannig
að þau mynduðu ferstrenda rós
yfir höfði hvers dansara. — Flreyf-
ingarnar urðu hraðari og ákafari og
að síðustu börðu þeir sverðunum
saman af alefli og dansinn endaði
á því að allir stukku snögglega aftur
á bak. Á meðan dansinn fór fram
var sungiö og leikið undir á hljóð-
færi. Sagan segir að þátttakendur
hafi ekki gert annað síðustu átta
daga fyrir dansinn en að æfa sig.
Klerklærðir menn fengu að taka
þátt í dansinum þar sem hann þótti
bæði siðfágaður og karlmannleg'ur.
Vikivakar til forna
Vikivakar og dansar tíðkuðust á
íslandi þegar í fornöld þó ekki fari
beint sögur af þeim í hinum elstu
ritum, en í fornbókmenntunum er
þó getið um skemmtanir sem ekki
voru ósvipaöar vikivökum. í Sturl-
ungu segir að árið 1119 hafi verið
haldin veisla mikil á Reykjahólum í
Reykhólasveit: — Þar var glaumur
og gleði mikil og skemmtan góð
og margs konar leikar bæði dans-
leikar, glímur og sagnaskemmtan.
Þar var sjö nætur fastar og fullar
setið að boðinu, af því þar skyldi
vera hvert sumar Ólafagildi. —
Um veturnætur árið 1171: — Og
um kveldið eptir náttverð mælti
Sturla (þ.e. Hvamms-Sturla) við
Guðnýju húsfreyju að vera skyldi
hringleikur og fór til alþýða heima-
manna og gestir og var vakað til
miðrar nætur eður meir. —
í Biskupasögu segir: — Hann
(þ.e. Þorlákur biskup helgi 1178-93)
henti skemmtan að sögum og
kvæðum og að öllum streingleikum
og Ijóðfærum, og að hygginna
manna ræðum og draumum, og að
öllu því er góðra manna skemmtan
var, utan leikum, því honum þótti
slíkt dvelja ónýtar sýslur vondra
manna. —
Guðmundur biskup Arason var á
ferð norður í Þingeyjarsýslu árið
1229. Hann fór úr Keldunesi og
„undir Fjöll. Og um kveldið er bisk-
up var genginn til svefns og aðrir
til baðs, er það líkaði, þá var sleg-
inn dans í stofu."
Fleiri atvika slíkra er getið í forn-
ritum. Það er vitað að skemmtisam-
komur voru haldnar og að karlar
og konur hafa kveðið kvæði hvor
til annars og að stundum hefur
verið dansað í hring. Mönnum ber
saman um að þessir fornu dansar
hafi verið mjög keimiíkir þeim viki-
vökum sem síðar tíðkuðust.
Ólafur Davíðsson segir að litið
hafi verið á dansa sem saklausa
skemmtan síðari hluta 12. aldar og
á fyrri hluta 13. aldar, því klerkar
tóku þátt í dönsum og jafnvel Guð-
mundur biskup Arason hafi ekki
amast við þeim. Þegar fram iíða
stundir fara vandlætingarmenn,
einkum klerkar, að hafa horn í síðu
dansanna, en þrátt fyrir það voru
dansarnir tíðkaðir og var þeim ekki
veitt veruleg mótstaða fyrr eftir
siðabótina.
Elsta lýsing sem til er af seinni
tíðar vikivökum er í „Crymogæa"
Arngríms lærða á Melstað (d.
1648). Þar segir: — Dansar voru
hér eftir söng, bæði kyrrðardansar
og hringdansar. Kyrrðardansa kalla
ég þá sem fóru fram eftir söngsam-
ræmi, þar sem kvæði og söngvísur
voru við hafðar til að dansa eftir.
Þar var einn forsöngvari og tveir
eða fleiri tóku undir með honum,
en hinir dönsuðu á meðan eftir iag-
inu eöa fallshættinum í því. En
hringdans eða vikivaki var það,
þegar karlar og konur gengu á víxl
hvort á móti öðru eða á bí við ann-
að, greindust svo aftur eða deildust
með nokkrum hætti. Hvorutveggja
danstegundin virðist bera keim af
gríska dansinum, nema að því, að
hér stóðu einstakir menn i röð og
sungu söngvísur með afmældum
þagnarbilum, hálfa vísuna, en allur
danslýður tók þær upp aftur og
söng í einu hljóði; svo var endurtek-
ið við enda hverrar vísu upphaf eða
niöurlag fyrsta erindis með nokkurs
konar tvölföldun, en stundum án
hennar. Vilji einhver telja fleiri dans-
tegundir, má hæglega heimfæra
þær hér undir — en ég tala aðeins
um siðsamlega dansa.
Fordæming vikivaka
Um miðja 16. öld fer sú skoðun
að ryðja sér til rúms að dansar og
vikivakar séu syndsamlegir og af
hinu illa. Miklar trúarbragðadeilur
áttu sér stað, en hér bættist við
að erlent kúgunarvald tók að ryðja
sér til rúms og afleiðingar þess
urðu örbirgð, eymd, fáfræði og and-
legt volæði. Sú skoðun varð út-
breidd að alls staðar væru illmenni
sem gera vildu öllum illt. Menn
trúðu því að örbirgð, hallæri og
drepsóttir væru refsidómar guðs.
Ólafur Davíðsson segir, að menn
hafi álitið að heimurinn væri tára-
dalur og ekki um að ræða neina
gleði í þessu lífi. Skemmtanir voru
sagðar bera vott um léttúð og and-
varaleysi sem leiddi menn afvega.
Klerkastéttin gekk mjög hart fram
í því að innræta þetta viðhorf með-
al fólksins, það kemur m.a. fram í
formála fyrir sólmabók Guðbrands
biskups Þorlákssonar árið 1589, en
þar fer hann hörðum orðum um
mansöngva, amorsvísur, brunavís-
ur, háðs- og hugmóðsvísur í viki-
vakakvæðum.
Á 15. öld er lítið getiö um dans,
en á 16. öld er skráð sögn um
veislu sem Björn bónd í Ögri hélt
Stefáni biskupi Jónssyni: Þar
skemmtu menn sér með glímum
og dansi og annarri gleði og var
fólkinu skammtað vín á milli mál-
tíöa, — því þá var engelsk sigling
og var mest vín drukkiö, en höfð-
ingjar sem voru með hvorumtveggj-
um, sátu við drykkju og skemtan
alla daga. —
Oddur biskup Einarsson lét skýrt
í Ijós álit sitt á vikivökum á presta-
stefnu á Kýraugastöðum á Landi
árið 1592. Hann vill að prestar
banni hestaþing, vökunætur og
smalabúsreiðar á helgum dögum
og — aðra þvílíka heiðínglega háttu
hvort það sker nótt eða dag. Dirfist
nokkur að fara á þvflíkar samkomur
og finnist þar þeir sem ekki hafa
áður hlýtt guðs orði, þá skulu þeir
og hinir sömu klagast fyrir sýslu-
manni. En allra helst skulu prestar
sjálfir varast að gjöra nokkuð að
þvílíkri gleði, heldur hitt, með rök-
samlegum áminningum hefta
þvflíkan ósóma.
Þórður biskup Þorláksson lætur
einnig nokkur vel valin orð falla um
vikivaka, á prestastefnu í Kjalarnes-
þingi árið 1679. Þar sagði hann
m.a. að kvartað hafi verið yfir einum
og öðrum ósóma sem því miður
tíökist allvíða í þessu fátæka landi
og hafi þar sérstaklega verið til-
nefnt Þorskafjarðarþing, — þar sem
allvíða óskikkan tíðkast einkum á
jólanótt þegar fólk safnast saman
til dansleikja og annars apaspils
með slæmum kveðskap og öðru
þvflíku. „Nú með því að svoddan
vont athæfi er andstyggilegt og
óliðanlegt, þá er það alvarleg skikk-
an og áminning þessarar synodi,
að það öldúngis afleggist og kenni-
mennirnir gæti síns embættis að
áminni söfnuðinn hér um og líði ei
svoddan óskikk, hvorki á jólanótt
eða á öðrum helgum dögum."
Frægar jólagleðir á
miðöldum
Á nokkrum stórbæjum vestan
lands voru gleðir orðlagðar, það
voru Stapagleöin, Ingjaldshólsgleð-
in undir Jökli og Jörfagleðin í
Haukadal.
Ingjaldshólsgleðin var bæði fræg
og fjölsótt og var unglingum kennt
að dansa áður en þeir tóku þátt í
gleðinni, var það gert svo þeir
gætu áunnið sér lofsorð og skemmt
bæði sjálfum sér og öðrum. Ólafur
Davíðsson segir að gleði þessari
hafi hnignað og var hún aflögð þeg-
ar tveir menn fótbrotnuðu í henni.
Jörfagleðin var ein hin orðlagðasta
og fjölmennasta hér á landi, þvi
hana sótti fólk úr öllum Breiðafjarð-
ardölum og jafnvel lengra að. Það
var sagt að svo vinsæl hafi hún
verið, að stúlkur hafi ekki viljaö ráöa
sig í vist nema þær fengju að fara
til gleðinnar. Magnaðar sögur fóru
af Jörfagleðinni, en á Jörfa á að
hafa verið góður húsakostur fyrir
gleðileiki en þeir voru sagðir bæði
illir og ósiðlegir. Þaö var sögð
ástæðan fyrir því að sýslumaður
reyndi fyrst árið 1695 að fá þá
bannaða, en það ár var sagt að 19
börn hefðu orðið til, en síðasta
Jörfagleðin var haldin um 1706 eða
1707.
Mafgt hefur verið reynt til að
gera menn fráhverfa gleðileikum
þessum og urðu ýmsar sögur til
sem sýndu fólki fram á hvernig
þeim gæti hefnst fyrir skemmtan-
afíknina. Áhrifarík er sagan um
vinnukonuna sem alið hafði barn
og borið út. Henni var eitt sinn
boðið til vikivaka, en sætti sig illa
við að eiga ekki viðhafnarföt að fara
í og kvartaði hún við aðra mjalta-
konu er þær voru i kvíum, heyrir
hún þá sagt: Móðið mín í kví, kví,
kvíddu ekki því, því, ég skal gefa
þér duluna mína, að dansa í. Henni
varð svo mikið um að hún varð vit-
stoia. Sagan um „Dansinn í Hruna"
átti að vera mönnum áminning.
Ekki er ósennilegt að hin magnaða
saga„Djákninn á Myrká" hafi orðið
til á þessum tíma.
Um 1750 bjó á Þingeyrum í
Húnavatnssýslu sýslumaður að
nafni Bjarni Halldórsson. Hann var
sagður höfðingi í héraði, ekki við
alþýðuskap en gleðimaður og bauð
hann nágrönnum og vildarmönnum
til jólagleði á Þingeyrum þrjú ár i
röð, 1755, '56 og '57. En á þessum
tíma voru einnig harðindi á Norfiur-
landi og iétust um 100 manns þar
í sýslunni úr hor og vesöld.
Jólagleðinni hefur verið lýst í rit-
inu „íslenskum skemmtunum" eftir
Þorstein prófast Pálsson á Staðar-
bakka, en hann taldi jólagleði vera
mesta guðlast og lýsir henni svo: —
Þessir leikur skal vera framinn meö
glensi og gamni af karlmönnum og
kvenfólki til samans, með mörgum
snúningum allt um kring, upp og
niður, með hlaupum til og frá. Svo
heröir hver sig að dansa eftir út-
blæstri og andardrætti ludi mag-
istri (leikstjórans) og þegar suma
svimar, svo þeir tumbla um koll,
þá verða ýmsir undir; fara þá föt
og forklæði sem verða má. Þá er
og földum kvenna flug og forróð
búið. Þessu skal verða hrósað og
hlegið að, eftir vonum, af potestate
superementi (yfirvaldinu). Brennivín
er þé við hendina til að hressa viö
hinn gamla Adam, svo hann þreyt-
ist ei né uppgefist, fyrr en mælir
syndanna er uppfylltur.
Grýlu-dulbúningur f
vikivakaleikjum
Séra Þorsteinn sættir sig ekki
við það að menn dulbjuggu sig í
vikivakaleikjum, um þann þátt segir
hann: - Þeir sem smiða sér tötra-
búning í gleöileikjum og gestaboð-
um, þeir eru réttir dj. . . apar og
andstyggð englum, guði og góðum
mönnum . . . Þessi ósómi er heið-
inglegur og vondur jafnvel fyrir
ósnotran almúga, hversu miklu
framar þá fyrir „civiliseraðar og
lærðar yfirvaldspersónur1' og er
það undarlegt að þær skuli hafa
gaman af svoddan heimskulegum
ólátum og láta hégómlega fýsn
augnanna blinda sig.
Höfundur þessarar ádrepu getur
einnig á öðrum staðum„Grýlu eða
grímu ásjónu", Grýiumann og
Grýlumyndir og á það eflaust við
dularbúning í vikivakaleikjum.
Þess mun þó hvergi annars stað-
ar getið að vikivakarnir í Þingeyra-
klaustri hafi ekki farið fram með
fullri siðsemi, en þeir munu hafa
verið hinir síðustu sem haldnir voru
á Norðurlandi.
Ljósahátíð álfa
En ' það voru fleiri sem héldu
Ijósahátíð um jólaleyti en mennskir
menn. Það gerðu álfar líka og hjá
þeim voru hýbýlin Ijósum prýdd og
dillandi dans með hljóðfæraslætti.
Sögur fara af hljóðfæraslætti, söng
og dansi hirðar álfakonungsins í
Seley á jóladag. Álfar eiga að hafa
sóst eftir að dansa í hýbýlum
manna á jólanótt og segir sagan,
að þeir hafi komið prúðbúnir til
dansleiksins og haft með sér vistir,
mat og vín og dansað alla nóttina,
en fólkið varð að vera farið fyrir
dagmál. í þjóðsögum er getið um
hljóðfæraleik hjá álfum í Þórðar-
höfða við Skagafjörð og hljóðfæra-
slátt og dans í Ólafsvíkurenni.
Afleiðingar gleðileysis
í ferðabók Eggerts Ólafssonar
og Bjarna Pálssonar sem út kom
árið 1772 er getið um vikivaka, þar
segir: Gleðir og skemmtanir eru
ekki eins oft haldnar á vetrum og
áður. Eggert segir í „Brúðkaupssiða
bók" sinni að nú séu slíkar skemmt-
anir mikinn part aflagðar vegna
misjafnra manna vanbrúkunar og
gárungsskapar . . . En ekki vitum
vér til þess að fyrirmenn hafi tekið
sérfyrir hendur að lagfæra svoddan
leik sem þó hafi við sig bundna sina
nytsemi, miklu stærri en menn al-
mennilega ætla. Það má sjá af
dæmum annarra landa hversu
dofnar þjóöir hafa við lystilegar
comidíur eða sjónarspil uppörvast;
samt þorparalegt fólk og siðlótt
orðið, að ég ekki tali um hve þeim
hefur farið fram við æfing líkamans
hreystileika, því skyldu ekki hin
sömu meööl tjá oss íslendingum,
sem sienfullir og dofnir erum orðn-
ir, af því að við höfum misst öll
tækifæri til siðlátlegrar skemmtun-
ar og ekkert fáum við að sjá sem
okkur kann að vera til lærdóms eða
aukningar í bærilegum selskap, svo
það er engin þjóð í veröldu jafn
hrygg, dauf og þegjandi sem ekkert
höfum að gamna oss með annað
en hið nagandi, brennadi ólukku
vín .. .
Eggert Ólafsson reyndi að endur-
vekja hinar fornu hefðir og gefa
þeim reisn er hann sjálfur efndi til
brúðkaups að fornum viðhafnarsiö
með Ingibjörgu Guðmundsdóttur
frá Ingjaldshóli árið 1767. Brúð-
kaupið, sem sagt var viðhafnar-
mesta brúökaup seinni alda, var
haldið í Reykholti. Gestir voru yfir
eitt hundrað og stóð veislan í marga
daga. Vera má að gleðir og fornir
siðir væru enn við lýði ef Eggert
Ólafsson hefði ekki drukknað ári
síðar.
í „Nýjum félagstíðindum" tæpri
öld síðar er grein eftir Konrad Maur-
er þar sem vikið er að vikivökum
og segir þar m.a að prestastéttin
hafi gengið hart fram í þvi að útrýma
gleöinni vegna þess aö þeir hirtu
ekki um eða kunnu ekki að stjórna
gleðinni. — ( Færeyjum og í Noregi
haldast gleðirnar viö enn og allar
siðaðar þjóðir láta sér annt um að
halda við og glæða smekk alþýðu
á saklausri fagurri skemmtun, því
þær viðurkenna að það kveikir og
glæðir fjör og atorku, en skemmt-
analeysi valdi deyfö og kjarkleysi
tii allra nytsamlegra starfa.
Margrét Þorvaldsdóttlr