Morgunblaðið - 19.01.1992, Side 3

MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 19. JANUAR 1992
B 3
eins og títt er um djúpvitra menn.
Og víst var hann húmoristi af
guðs náð þegar hann vildi við hafa
og var fyndni hans rætnislaus þótt
skotin hittu einatt fast í mark. Þessi
eiginleiki einkenndi hann allt frá
æsku. Til er saga um það er þeir
hittust fyrsta sinn félagarnir Ólafur
og Pétur Magnússon. Ólafur var
þá í sveit uppi í Borgarfirði, hjá
móðurbróður Péturs, Torfa í Höfn.
Þeir voru báðir innan við fermingu.
Pétur hafði meitt sig á fæti og sýndi
Ólafi fleiðrið. Ólafi hefur eflaust
fundist þetta skeina og svaraði
Pétri að bragði: „Já, þetta er nú
ugglaust kolbrandur."
Hér má svo rifja það upp - þótt
merk samstarfssaga þeirra félaga
verði ekki sögð hér - að þeir Pétur
urðu vinir í bernsku, skólabræður
í menntaskóla, spilafélagar ævi-
langt, sátu saman í bæjarstjórn
Reykjavíkur og síðar á Alþingi.
Annar varð formaður og hinn vara-
formaður flokks síns og þeir sátu
saman í ríkisstjórn. Næstu grannar
í áratugi og börn þeirra ævivinir.
Að degi þeirra loknum hvíla þeir í
sama garði, aðeins steinsnar milli
bautasteina. Örlagaþræðir þeirra
félaganna voru því býsna samofnir.
Ég minnist á þetta af því að
kynni mín af Ólafi Thors skorðast
einmitt af þeirri staðreynd að ég
er sonur vinar hans - og vinur son-
ar hans. Kynslóðabilið hindraði
hann þó ekki í því að koma fram
við mig og aðra unga menn sem
jafningja, þvert á móti. Hann hvatti
okkur til þess að sýna sér fulla ein-
urð og tala tæpitungulaust.
Líklega hefur Ólafur verið nokk-
uð örlyndur og viðkvæmur. Þetta
kom fram í því hve fús hann var
að rétta fólki hjálparhönd enda
mátti hann ekkert aumt sjá. Hann
var líka eilíft að skrifa uppá víxla
fyrir menn sem voru í vanda og
margir leituðu ráða hjá honum því
hann var vinur í raun.
Hann hafði þá frekar hönd á stýri
með þeim undan brotsjóum en að
hann tæki af þeim stjórnvölinn.
Aðstoð kom að bestu haldi ef þiggj-
andinn lagði sig sjálfur fram -
helst að honum fyndist að hann
l.efði reyndar leyst vandann sjálfur.
Þá óx mönnum þor.
Hinsvegar átti hann það til að
hundskamma menn ef honum
fannst þeir vera að vola yfir smá-
munum. Slíkar gusur gátu gefið
betri raun en föðurlegar áminning-
ar.
Fyndni Ólafs og gamanyrði höfðu
þau áhrif á mig í æsku að ég hélt
að hann væri fyrst og fremst stór
í sniðum og gæfi tæpast gaum að
smáatriðum. En sú skoðun breyttist
þegar ég varð starfsmaður hans.
Hann var nefnilega einstaklega
gjörhugull og nákvæmur um öll
störf sín og krafðist hins sama af
starfsmönnum. Hann var t.d. afar
glöggur á tölur og eldfijótur að
reikna. Ég varð eitt sinn vitni að
því að fyrir hann voru lögð drög
að fjárlagatillögum fyrir ráðuneyti
hans. Hann fór hratt yfir dálkana
og rak augun umsvifalaust í smá-
villu, sem orðið hafði í samlagn-
ingu. Ýtti skjalinu frá sér og sagði:
„Það skiptir ekki máli hvort villan
er smá eða stór. Þetta á bara að
vera rétt.“
Drengskapur Ólafs kom fram í
mörgu. Hann þoldi mönnum t.d.
ekki illt umtal um andstæðinga né
aðra. Einhverju sinni viðhafði
flokksmaður hans þau ummæli um
kunnan mann að hann væri bæði
heimskur og illa upplýstur. Ólafur
brást hart við og afbað slíkt tal.
Hann skaut því að manninum að
menn skömmtuðu sér ekki gáfurnar
sjálfir - nema að litlu leyti - það
gerði annar æðri. „En hitt,“ sagði
ðlafur, „er svo annað mál og marg-
ir mættu fara betur með það sem
þeim var þó gefið." Þetta varð ekki
misskilið.
Ólafur Thors hafði ótrúlega
sterkan persónuleika. Mætti segja
um hann það sama og segir í Völs-
ungasögu um Sigurð Fáfnisbana
er hann gekk í höll Gjúka konungs,
að allir voru lágir hjá honum.
Og nú þegar öld er liðin frá því
að þjóðinni bættist sá liðsauki sem
Ólafur Thors var, þökkum við störf
brautryðjandans og gleðjumst yfir
því að hugsjónir hans um frelsi og
framfarir hafa ræst. Jafnframt er
látin í ljós sú ósk íslensku þjóðinni
til handa að minning hans verði
komandi kynslóðum fyrirmynd og
hvatning til nýrra afreka.
Ásgeir Pétursson
Á 100 ÁRA fæðingarafmæli Ólafs
Thors koma upp í hugann skýrar
minningar frá liðinni tíð, úr sögu
mikilla stjórnmálaátaka og stétta-
baráttu á íslandi, þar sem við Ólaf-
ur vorum þátttakendur sem oddvit-
ar þeirra stétta í þjóðfélaginu, sem
hvað hatrammast tókust á.
Ég minnist Ólafs sem mikilhæfs
stjórnmálaforingja, mikils baráttu-
manns og verðugs andstæðings, en
ekki síst sem góðs drengs. Við háð-
um marga hildi en í dag er efst í
huga mér sú sátt, sem okkur auðn-
aðist að ná fram milli höfuðstétta
þjóðfélagsins á afdrifaríkum tíma-
mótum upp úr síðustu heimsstyij-
öld, sátt, sem varð grundvöllur ný-
sköpunarstjórnarinnar árin 1944-
1946.
Ólafur Thors lést á gamlársdag
1964 og var sár harmur kveðinn
að hinni ágætu konu hans, Ingi-
björgu Indriðadóttur Einarssonar,
og ættingjum þeirra, en einnig var
missir pólitískra samheija Olafs
mikill.
Við fráfall hans ritaði ég minn-
ingargrein, þar sem ég flutti þakk-
læti mitt fyrir það samstarf, er við
áttum. En jafnframt dró ég upp í
þessari grein nokkra drætti af hinu
stórbrotna stjórnmálastarfi Ólafs,
og lýsti manninum, Ólafi Thors, -
einum af gæfumönnum íslandssög-
unnar, - eins og hann kom mér
fyrir sjónir jafnt í átökum sem og
í samstarfi. Ekki er úr vegi á 100
ára fæðingarafmæli Ólafs að rifja
sumt af því upp, ekki síst vegna
þeirra, sem yngri eru.
Ólafur Thors var í þijá áratugi
höfuðleiðtogi íslenskrar borgara-
stéttar og flokks hennar, Sjálfstæð-
isflokksins. Þetta er langur tími, -
það sést best þegar athugað er, að
þeir þrír leiðtogar, er sú stétt átti
á undan honum, hvern á fætur öðr-
um: Hannes Hafstein, Jón Magnús-
son og Jón Þorláksson, gegndu sínu
forustustarfi samanlagt í þijá ára-
tugi. Þetta síðasta þriggja áratuga
skeið er og mesti umbreytinga- og
átakatími íslenskrar sögu. Allt þjóð-
félag vort og ekki síst borgarastétt-
in tók gerbreytingum á þessu skeiði.
Ólafur var stétt sinni og flokki
mikill og góður foringi. Hugrekki
það og víðsýni, er hann átti til að
bera, hjálpaði honum best, er mest
á reið og hann þurfti að beita hinum
djörfustu bardagaaðferðum. Hann
var og gæddur svo góðum og ólík-
um eigindum til vígsgengis á vett-
vangi stjórnmálanna, annars vegar
glæsimennsku og „charma" í fram-
göngu og hins vegar slíkum húmor
og gáska, að ógleymanlegt er, enda
munu um andsvör hans undir ýms-
um kringumstæðum myndast þjóð-
sögur til viðbótar þeim sönnu. Hann
var bardagamaður mikill og harð-
ur, einkum á yngri árum og mun
þá hafa haft yndi af orrahríð stjórn-
málanna. Ég mætti honum fyrst á
útifundi í Hegranesi, er ég ásamt
Haraldi Guðmundssyni talaði fyrir
Alþýðuflokkinn, en þeir Ólafur,
Haraldur og Jónas frá Hriflu voru
þá á yfirreið um landið til funda-
halda eins og þá tíðkuðust. En víg-
fimastan man ég hann frá fundi í
Barnaskólaportinu 1936, er hann
mætti einn öllum aðalleiðtogum
Alþýðuflokksins. Hann var þá
meistari í þeim skylmingaleik ræðu-
halda, er þar var háður.
En einn var sá eiginleiki, sem
ef til vill auðveldaði Ólafi mest erf-
itt hlutverk hans sem formanns
Sjálfstæðisflokksins. Það var hve
óbundinn hann var allri þeirri hég-
ilju og hjátrú, sem meir og meir
er að heltaka íslenska borgarastétt.
Hann, sem var fimm sinnum for-
sætisráðherra Islands, var svo
blessunarlega laus við þann hé-
gómaskap og helgislepju, er
burgeisar vorir nú ala upp hjá sér
og finnst eiga að fylgja slíkri tign.
Eitt af því sem gerði honum þetta
kleift var hugrekki hans í því að
láta flokk sinn taka nokkurs konar
hamskiptum á umbyltingarárunum
1942 til 1944.
Fram að þeim árum hafði Sjálf-
stæðisflokkurinn fyrst og fremst
verið hinn opinskái harðvítugi
íhaldsflokkur hálfgjaldþrota borga-
rastéttar, sem átti í vægðarlausri
baráttu við verkalýðssamtökin og
fýlgdi sveitaflutningum eins lengi
og fært var, og var andsnúinn
tryggingalöggjöf, byggingu verka-
mannabústaða o.s.frv. Og stétta-
átök þessara ára voru að sama skapi
hörð og þjóðstjórnartímabilið
1939-1942 harðvítugasta aftur-
haldsskeið íslandssögunnar á 20.
öld.
En þegar verkalýðshreyfingin
reis upp og braut blað í íslandssög-
unni með sigrum sínum 1942, þá
var það Ólafur Thors sem fyrstur
allra borgaralegra forystumanna
áttaði sig á því, sem var að gerast
í þjóðlífinu, og tók höndum saman
við verkalýðshreyfinguna 1944 til
þess að skapa með henni úr því
Islandi eymdar og kreppu, er áður
var, það bjargálna þjóðfélag, er við
búum við í dag. Til slíks þurfti eigi
aðeins svo hugumstóran mann, sem
Ólafur Thors þá reyndist, heldur
'og svo andlega fijálsan af bann-
helgi boðorða stéttar sinnar, að
hann hikaði ekki við að taka upp
nýja stefnu á fjölmörgum sviðum.
Það þurfti að fórna mörgum „heil-
ögum kúm“ gamaldags íhalds-
mennsku. En Ólaf Thors brast ekki
kjark til þess að taka upp sem
stefnu stjórnar sinnar: áætlunarráð
um þróun íslensks þjóðarbúskapar,
koma á víðfeðmu almannatrygg-
ingakerfi í þjóðfélaginu, setja upp
víðtækan opinberan rekstur útgerð-
ar, leiða í lög hina róttækustu
íbúðabyggingalöggjöf, sem ísland
hefur þekkt, og semja við verka-
lýðssamtökin um það hátt kaup að
hærra hefur raunkaup dagvinnu
eigi orðið síðan, né heldur til þess
að framkvæma .allt þetta, að taka
höndum saman við þá menn, er
bannfærðir höfðu verið á Alþingi
nokkru áður.
í því, sem gerðist í september
og október 1944 reis Ólafur Thors
hæst sem stjórnmálaleiðtogi að
snilli og dirfsku, en flokkur hans
var klofinn og sumir af þingmönn-
um hans og annað aðalblað flokks-
ins, Vísir, voru algerlega andvígir
stjórnarmyndun með Sósíalista-
flokknum - urðu í stjórnarandstöðu
á eftir. Og ekki vantaði freisting-
arnar til afturhvarfsins: Framsókn
bauð honum hinn 3. október upp á
afturhaldsstjórn til kaupkúgunar
gegn verkamönnum. Og allt i kring
loguðu verkföll, meira að segja að
lokum blöðin stöðvuð. En Oiafur
Thors hikaði ekki.
Það var á þessum dögum, að ég
fékk þá innsýn í manninn Ólaf
Thors, sem ég aldrei gleymi og
bundu okkur vináttuböndum ævi-
langt, svo undarlegt sem slíkt má
virðast um pólitíska andstæðinga.
Ég hafði kynnst Bjarna Benedikts-
syni allvel í baráttunni fyrir stofnun
lýðveldisins og sagt honum fyrstum
pólitískra andstæðinga minna frá
nýsköpunarhugmyndunum. Hann
hafði tekið þeím vel og komið á
sambandi milli okkar Ólafs. Við
Ólafur urðum sammála um hvað
við lá: Annaðhvort yrði saminn frið-
ur milli stéttanna og sá auður, sem
þjóðin átti nú í fyrsta sinn, er ís-
land varð ríkt af fé, notaður til
þess að byggja upp nýtísku atvinnu-
líf þess með sameiginlegu átaki
stéttanna, - eða sú efnahagslega
borgarastyrjöld, sem nú hafin var,
héldi áfram, auðæfi þessi brynnu á
báli stéttabaráttunnar og ísland
yrði aftur jafn fátækt sem fyrr.
Andstæðingar Ólafs brugðu honum
oft um vélabrögð og alvöruleysi, -
en einmitt á þessum örlagastundum
haustið 1944 fann ég best þá djúpu
alvöru, er undir bjó hjá honum og
þann ábyrgðarþunga, er á honum
hvíldi. Við vorum þá daglega saman
að glíma við vandamálin í óvissunni
um úrslitin, dag eftir dag. Eitt sinn,
er við sátum tveir inni í fjárveitinga-
nefndarherbergi, áhyggjufullir um
hvað yrði, mælti Ólafur þessi orð
við mig: „Við erum báðir gæfu-
menn, Einar, ef þetta tekst“ - og
það tókst. Ég held, að Óiafur hafi
alltaf álitið myndun nýsköpunar-
stjórnarinnar sitt mesta stjórnmála-
afrek, - sem það og var. Brynjólfur
Bjarnason, sem þá varð samráð-
herra hans og bast einnig við hann
vináttuböndum, sem ekki slitnuðu,
orðaði matið á þeirri stjóm manna
best á þessa vísu: „Ég held að þjóð-
in hefði tapað trúnni á að hún
gæti stjórnað sér sjálf, ef nýsköpun-
arstjórnin hefði ekki verið mynduð.“
Afrek Ólafs 1944 er í ætt við
það, sem Þorgeir Ljósvetningagoði
vann árið 1000. Grundvöllur var
lagður að þjóðfélagi á hærra stigi
lífskjara en áður. Það var sannað
að hinar andstæðustu stéttir íslend-
inga gátu tekið saman höndum, er
mikið lá við. Sundrungu nýrrar
Sturlungaaldar, er tortímt hefði
nýfengnu sjálfstæði lýðveldisins,
var afstýrt. Þjóðinni var gefið sjálfs-
traust sem ei varð af henni tekið.
Síðan dreif margt á dagana sem
ei skal rakið. En það hygg ég að
hafi verið mest að skapi Ölafs Thors
að kveðja stjórnmálavettvanginn
eftir þijátíu ára stríð sem foringi
flokks síns, með sættinni við verka-
lýðshreyfinguna 9. nóvember 1963,
er horfið var frá hinum hörðustu
bardagaaðferðum, er kveikt hefðu
bál efnahagslegrar borgarastyijald-
ar að nýju, og stefnt í átt til friðar.
Sú skal að nýju vera kveðja mín
til Ólafs Thors og ósk mín til þjóðar-
innar, - um leið og þakkað er það
samstarf, er við áttum, - að meðan
stéttabarátta er háð í landi voru,
þá megi íslensk yfirstétt á úrslita-
stundum þjóðarinnar eiga mann
eins og hann, foringja, er þori að
semja frið og taka höndum saman
við alþýðu landsins, þegar þjóð vorri
ríður allra mest á, eins og hann
gerði á mestu og gæfusömustu
stundum lífs síns.
Einar Olgeirsson
HVAÐ ER að vera mikill stjórn-
málamaður? Er það að marka djúp
spor í þróun þjóðfélagsins? Er það
að vera foringi, leiðtogi, sem fólk
fylkir sér um, vill fórna sér fyrir?
Ér það að vera hugsjónamaður? Eða
raunsæismaður, samningamaður,
sá sem leitar og finnur lausn hins
mögulega? Þarf hann að vera harð-
ur og óvæginn? Verður hann að
vera glæsilegur? Á hann að vera
mildur og góðhjartaður?
Þessum spurningum er vandsvar-
að. Samt hljóta þær að vakna, þeg-
ar minnzt er hundrað ára afmælis
Ólafs Thors. Þegar litið er til baka
yfir sögu þeirrar aldar, sem senn
er liðin, og reynt að gera það af
hlutlægni og einlægni, þá getur það
ekki farið á milli mála, að Ólafur
Thors var einn mestur stjórnmála-
maður íslendinga á öldinni. Það
kemur fyrst og fremst fram í
þrennu.
Um það bil áratug eftir að göm-
ul flokkaskipun riðlast og ný sjón-
armið taka smám saman að móta
stjórnmálabaráttuna, hefur hann
forystu um stofnun stjórnmála-
flokks, sem studdi einkaframtak í
atvinnumálum, kenndi sig við svo
nefnd borgaraleg sjónarmið, er.
varð jafnframt fijálslyndur flokkur,
ekki einvörðungu flokkur atvinnu-
rekenda, heldur einnig í ríkum
mæli flokkur launþega. Ólafi Thors
tókst að skapa frjálslyndan hægri
flokk, sem varð stærsti flokkur
þjóðarinnar hvað kjörfylgi snerti.
Þrír stjórnmálaforingjar: Hermann Jónasson,
Einar Olgeirsson og Óiafur Thors.