Morgunblaðið - 19.01.1992, Side 5

MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 19. JANUAR 1992
B 5
Ólafur kosinn á bing
ðlafur Tbors forsætisráðtierra ásamt Konrad Adenauer á Þingvöllum í október 1954.
„ÓLAFUR THORS var kosinn á þing í
aukakosningunum 9. jan. 1926, þegar
Ágúst Flygenring, fyrsti þingmaður Gull-
bringu- og Kjósarsýslu, sagði af sér þing-
mennsku vegna heilsubrests. Ólafur mat
þennan fyrirrennara sinn mikils og skrifaði
minningargrein um hann í Óðin 29. árg.
1933 og segir þar m.a:
„í baráttunni við sjálft lífið, við óblíða
íslenzka náttúra, fátæktina, deyfðina, fá-
fræðina, og seinna í lífinu við öfundina, —
í þeirri baráttu varð Ágúst Flygenring hinn
ósigrandi og ósigraði vikingur, sem engin
járn bitu og aldrei lét bugast, hversu sem
á mæddi. A þeim vettvangi vann hann sína
stærstu sigra, sjálfum sér til vegs og þjóð
sinni til blessunar og farsældar, og þar
stendur minning þessa máttarstælta meiðs
um ókomna tíma sem óbrotgjörn sönnun
þess, hvers mannvit og mannkostir
rnegna."
Þessi orð sýna vel, hvaða mannkosti
Ólafur Thors mat m_est. Annars staðar í
greininni lýsir hann Ágústi með þeim orð-
um, að vel geta átt við hann sjálfan, þegar
hann segir. „ .. . hvort heldur var á sviði
stjórnmála eða atvinnulífsins var hann ein-
stakur maður, því enda þótt hann hefði
haldbetri þekkingu og meiri lífsreynslu en
flestir aðrir og væri að eðlisfari ráðríkur,
þá var hann svo samvinnuþýður, að hann
hlýddi með gaumgæfni á tillögur annarra
og vildi jafnan það eitt hafa er réttast
sýndist. Hafði hann því mikil og góð áhrif
á hvert mál, er hann hafði með höndum,
og verður farsæld og nytsemi þess starfs
seint rakin.“
Kosningabaráttan fyrir þessa aukakosn-
ingu vakti mikla athygli. í kjördæminu
sjálfu var mjög látið af því, hve orrahríð
hinna tveggja ungu stjórnmálamanna,
Haralds Guðmundssonar og Ólafs Thors,
væri drengileg, og jafnframt skemmtileg
og fast sótt á báða bóga.
Baráttan stóð að sjálfsögðu yfir að vetr-
arlagi og stundum erfitt að komast á fundi.
Ólafur var ánægður með kosningabardag-
ann, fannst hann skemmtilegur, góð til-
breyting, og lagði sig allan fram, því að
mikið var í húfi. Hann kom oftast heim
úr kosningaleiðöngrum að kvöldi, alltaf
kátur og hress, og hafði oft orð á því við
Ingibjörgu konu sína, hve vel honum líkaði
við mótheija sinn, sem bauð sig fram á
vegum Alþýðuflokksins og var studdur af
Framsóknarflokknum. Ólafur var mikil
hermikráka eins og fyrr getur, og fór
Haraldur Guðmundsson ekki varhluta af
því, var málsnjall og þó kverkmæltur. Ólaf-
ur gat orðað svo í stíl við allt málfar Har-
alds, að engu var líkara en hann væri þar
sjálfur kominn í eigin persónu. Haraldur
var þá ókvæntur og segir Guðjón bóndi á
Grund á Kjalarnesi Siguijónsson, sem
fylgdi Ólafi alla tíð, að hann hafi lokið
ræðu sinni þar í sveit með þessum orðum:
„Það er ósk mín og von, að ég fái kjördæm-
ið, en Haraldur góða konu, því það á hann
skiiið." Mikill sjálfstæðismaður í Kjósinni
sagði: „Verstur fjandi að geta ekki kosið
þá báða.“
Ólafur Thors hafði fyllstu vonir um að
sigra í kosningunni, og þegar hann fór að
heiman suður í Hafnarfjörð, daginn sem
þar fór fram talning atkvæða, sagði hann
við Ingibjörgu: „Þú skalt ekki láta hugfall-
ast, þó að Haraldur verði hærri i atkvæða-
tölu lengi frameftir talningu." Það_ kom
og á daginn, en þegar á leið sótti Ólafur
í sig veðrið og náði forystu og hélt henni
þar til yfir lauk. „Ég var að spila þennan
dag uppi á lofti hjá Hauki mági mínum,"
segir Ingibjörg, „og þá voru alltaf að ber-
ast fregnir í gegnum símann af talningunni
og Haraldur var orðinn afskaplega hár og
vinkonurnar, sem ég spilaði við, voru að
missa alla von um, að Ólafur kæmist að,
og líkaði það ekki vel. En þá segi ég við
þær: „Þetta er allt í lagi, Ólafur kemst að,
atkvæðatala hans á eftir að hækka." Þær
urðu undrandi á, hve ég var róleg. En ég
treysti því, að það væri rétt, sem Ólafur
hafði sagt, áður en hann fór að heiman,
og það fór eftir. Hann hefði aldrei sagt
þetta, ef hann hefði verið í vafa, og þá
hefði ég ekki treyst mér til að sitja þarna
og _spila.“
Ólafur vissi, hvernig fólk tók honum og
hvernig stuðningsmenn hans höfðu talað,
og það veitti honum styrk.
Að talningu lokinni, að kvöldi 10. janúar,
fór Ólafur rakleiðis heim til Reykjavíkur og
var forkunnarvel tekið af bræðrum og vin-
um, sem höfðu fylgzt með talningu allan
tímann. Þegar heim kom lék hann á als
oddi, heillaskeytin tóku að streyma inn,
bræður og nánustu vinir fögnuðu sigri með
honum. Hann hafði verið lítt þekktur af
héraðsfólki, arftaki gamalkunnra og rótgró-
inna þingmanna eins og Björns Kristjáns-
sonar og Ágústs Flygenrings. Ólafur sagði
Kristjáni Albertssyni eftir talningu, að þeg-
ar henni var langt komið hafi hann þó ver-
ið farinn að efast um, að hann næði kosn-
ingu og hugsað sem svo, að oft létust fleiri
vera vinir manns en væru.
Þegar Ólafur Thors var beðinn að fara
í þetta framboð var hann farinn að láta svo
að sér kveða í stjórnmálum, að honum þótti
sízt verra að sitja á þingi og geta sjálfur
fylgzt þar með málum og haft áhrif á gang
þeirra en vera utan þings. Hafði hann því
strax tekið vel málaleitan um framboð.
Afstaða hans var því gjörbreytt frá því
hann var fyrst beðinn um að sækja stjórn-
málafundi og láta til sín taka á þeim vett-
vangi, en þá gekk hann heldur tregur til
leiks...“
Naöaríoringi
„Max Weber segir, að stjórnmál séu
„viðleitni til að eiga hlut í völdum eða til
að hafa áhrif á skiptingu valda“ og sá,
sem stundi stjórnmál, seilist eftir völdum.
Ólafur Thors hefði getað tekið undir þetta.
Hann óskaði eftir völdum til að geta notað
þau í framfarasókn þjóðarinnar. Hann vildi
bæta hag fólksins og efla íslenzkt samfé-
lag undir forystu sinni og flokks síns.
Hann var stórhuga, átti sér ungur miklar
hugsjónir og horfði ávallt fram, en ekki
aftur. Hann vildi vera stafnbúi í barátt-
unni fyrir sjálfstæði íslands, ekki sízt efna-
hagslegu sjálfstæði. Faðir hans hafði haft
forystu um stóriðju á vettvangi útgerðar,
og á nýsköpunarárunum var þessi stóriðja
efld til muna. Áður en Viðreisnarstjórnin
var mynduð hvatti Ólafur Thors til þess í
ræðu, að aftur yrði hafizt handa um ný-
sköpun atvinnuveganna. Viðreisnarstjórn-
in lagði síðar áherzlu á stóriðju og virkjun
orkuvera. Ólafur Thors vissi, að án valda
yrði hvorki hafizt handa um nýsköpun né
viðreisn. Af þeim sökum ekki sízt fékk
hann áhuga á stjórnmálum. Hann kom
einatt niður í þing, löngu áður en hann
tók þar sæti. Hann settist þá í ráðherraher-
berginu svo nefnda og hlustaði á umræð-
ur. „Það vakti athygli og þótti óvenju-
legt,“ segir Torfi Hjartarson.
Sumir vilja ná völdum valdanna vegna,
segir Weber, aðrir vegna hugsjóna eða
„sem tæki til að ná öðrum markmiðum".
Hygg ég, að Ólafur Thors hafí verið í síð-
ar nefnda flokknum. Embættaveitingar og
margt það, sem völdum fylgir nú á dögum,
var honum ekkert keppikefli í sjálfu sér,
heldur þau tækifæri til framfara og at-
vinnuuppbyggingar, sem völdum fylgja.
Völdin voru því aðeins eftirsóknarverð, að
þau væru tæki í framfarasókn þjóðarinn-
ar, eins og verið hafði á fyrstu árum heima-
stjórnar.
Max Weber talar um náðarforustu, „vald
hins innblásna leiðtoga, sem nýtur sér-
stakrar náðargáfu" og hrífur menn með
innblæstri sínum. Ég hygg, að Ólafur
Thors hafi ekki sízt sótt vald sitt í þennan
þátt persónu sinnar, og hann leit á stjórn-
mál sem verkefni í lífinu, ef við höldum
okkur við skilgreiningar Webers. Menn
viðurkenndu persónulega köllun hans til
mannaforráða, þ.e. flokksforystu hans.
Hann víkur að þessu sjálfur oftar en einu
sinni í bréfum sínum, og hafa verið tekin
dæmi þess. Formannsstaða hans var aldrei
í neinni hættu. Hann var ótvíræður flokks-
foringi, þangað til hann tók sjálfur af skar-
ið og sagði af sér. Allir vissu, að hann lifði
fyrir stjórnmálin, en ekki á þeim. Hann
fékk samúð eldheitra stjórnmálaandstæð-
inga, þegar hann sagðist vera skuldugasti
maður landsins, og talaði Einar Olgeirsson
t.d. um það, þegar ég minntist á Ólaf
Thors við hann haustið 1980.
Stefnumark Ólafs Thors var sá málstað-
ur, sem hann barðist fyrir. Og fullyrða
má, eins og unnt er að lesa út úr þessu
riti, að svofelld orð Webers áttu við um
Ólaf: „Hylli fylgjenda hans, lærisveina,
leiðangursmanna eða „hans manna“ í
stjórnmálaflokknum, er hylli við persónu
hans og hæfileika“ (123. bls.). Flokks-
mönnum þótti vænt um hann. I augum
flestra þeirra var hann náðarforingi...“
Úr ævisögu Ólafs Thors
eftir Matthías Johannessen.