Morgunblaðið - 09.12.1992, Blaðsíða 7

Morgunblaðið - 09.12.1992, Blaðsíða 7
seet jiaaMaaaa .e HUDAOuaivaiií uiUAjay.'JDíioM 'J 9 —MeRGUNBLAÐI© MIB-VIKUDAGUR "9:~ÐESEMBER-1992 í"*1 7 Ringlaðar regnbogadætur eftírJóhönnu Kristjónsdóttur Birgitta H. Halldórsdóttir: Dæt- ur regnbogans. Skáldsaga. Útg. Skjaldborg 1992. Birgitta Halldórsdóttir hefur sent frá sér bók árlega allmörg undanfarin ár. Þetta hafa verið afþreyingar- og spennusögur og margar lofsverðar sem slíkar því Birgitta hefur að mínum dómi oft náð að búa til góða spennusögu sem hefur verið ætlað eitt hlutverk og ekki annað, að hafa ofan af fyrir lesanda meðan bókin er lesin. Það er allrar virðingar vert. Nú kemur hér „Dætur regnbog- ans" og er í nokkuð annarri tónteg- und. Hún gerist einhvern tíma í fortíðinni og fullt af alls konar dulúð og „hjátrú og hindurvitni ráða ríkjum", eins og segir á kápu. Segir hér frá ungri stúlku, Mar- gréti, sem verður að gjöra svo vel og hlýða foreldrum sínum og gift- ast sýslumanninum Páli, henni langtum eldri og er það þó ekki verst því Páll er mesti gæðamað- ur. En Margrét bara elskar hann ekki. Önnur aðalpersóna er Hall- dóra sem er kölluð hin vitra. Það er nú kvenmaður sem kann sitt- hvað fyrir sér og galdrar eiginlega allt saman út og suður. Svo brugg- ar hún töfralyf og gefur Margréti svo hún getur allt í einu farið að njóta kynmakanna við eiginmann- inn af þvílíkri fíkn að mesta furða er hún skuli ekki ganga alveg fram af honum. Fleiri persónur koma við sögu, séra Matthías leiðindaprestur sem gegnir svo sem ekki mikilvægu hlutverki en er alltaf eitthvað að rekast inn í söguna samt. Blóðugi Bergur sem er notaður til að fá sakamenn til að játa og líka eins gott því morð er framið á prest- setri og þá er hann kvaddur á vett- vang snarlega þó svo að galdar Halldóru vitru komi í veg fyrir að hann geti pyndað játningu út úr hinum grunaða sem lesandi veit langt á undan sýslumanni að er blásaklaus. Svó kemur til sögunnar Andrew Englendingur sem Margrét fellur fyrir og verður ófrísk eftir og um svipað leyti verður lagskona prestsins ófrísk efir hann og yfir- leitt eru konur mjög vel frjóar í þessari sveit. Sagan er sögð af mikilli ákefð og upphafinni mærð á stundum. Dætur regnbogans eru börn sem eru getin í ást og annaðhvort utan hjónabands eða með öðrum en maka og er mikill hátíðleiki í öllum þeim orðavaðli. Þá birtist öldungur nokkur Halldóru vitru öðru hverju svona ofan úr skýjunum og aðstoð- ar hana og ræður henni heilt og er það eins og margt annað fullt af hátíðleik sem verður ankanna- legur á stundum. Ekki er gott að átta sig á hvenær sagan á að ger- ast, fyrst hélt ég sögusviðið væri á síðustu öld en svo kemur í ljós að prestar mega ekki giftast enn og er sögutíminn þá kannski alla leið aftur í 16. öld? Svo getur líka verið að við eigum bara að gera eins og höfundur ráðleggur að „láta hugarflugið leika lausum hala og sjá hlutina fyrir á okkar eigin hátt". Það leysist og greiðist úr öllu að lokum eins og vera ber hjá Birg- ittu. En þar sem ég hef nú lesið — oft mér til ánægju — hverja bók eftir hana, finnst mér auðsætt að það hentar henni og hennar skrif- stíl langtum betur að haida sér við nútímarih. Smyglarahellirinn eftir Sigurð Hauk Guðjónsson Höfundur: Kristján Jónsson Teikningar: Bjarni Jónsson Umbrot og frágangur: Skjald- borg hf. Filmuvinna, prentun og bók- band: Singapore Útgefandi: Bókaútgáfan Skjald- borg hf. Skammt frá þorpinu Eyrarvatni er Langidalur. Þar höfðu ungir gert sér skjól, kofa, og þangað leituðu þeir til útivistar og hollra leikja. Til slíkrar dvalar halda þau Jói Jóns, Kiddý Mundu, skátafor- ingi, og vinstúlkur hennar í Tígris- flokknum. Vinurinn Pési hafði lagt fyrr af stað, til þess að undirbúa komu hinna. Dag skal að kvöldi lofa, segir gamalt spekiyrði. Pési finnst illa leikinn í lífsháska; kofar brunnir. Æsist nú leikur og tekst höfundi að halda spennu, svo fár mun leggja bókina frá sér, fyrr en saga er öll. Já, höfundi tekst listavel. Fyrst er grun varpað á Runólf, vanþroska gemling, sem gerir sér enga grein fyrir mismuni belli- bragða kvikmynda og raunveru- leika. Hér leikur höfundur sér að orðtakinu: Það apa börn eftir sem fyrir þeim er haft. Lýsir meistara- lega hættunni er stafar af því myndefni, sem haldið er að börn- um, þar sem hetjur eru höggnar í spað, en standa óðar upp heilar aftur. í Valhöll hinni fornu lágu menn þó dauðir til kvölds. Eins og góðum sæmir, þá gera söguhetjur okkar greinarmun á gruni og sekt, leita Rúnka máls- bóta, þó margt, meira að segja skófar, bendi á hann. Jói, Kiddý og Pési ákveða að standa ein að rannsókninni, leyna fyrir yngri fé- lögum. Til að villa um kennir Pési Kristján Jónsson eigin klaufsku um brunann. En hann kann ekki kænsku á við skátastelpuna Kristínu,og þar með er hún komin í hóp þeirra, er sann- ana leita. Jói stýrir för. Fyrr en varir eru krakkarnir komnir í há- skaleik, ekki aðeins við vind og aðfallsöldu, heldur og útsmogna þorpara. Sú barátta lítur ekki allt- af vel út, en ævintýrinu lýkur á lognsæ við hlið Skafta sýslu- manns. Rúnki er hreinsaður af grun, leggur sitt til lausnar gát- unnar, og þrælmenni bíða dóms bak við rimla. Höfundur kann vel til verka, enda enginn viðvaningur, ef ég man rétt, þá er þetta níunda bók hans. Spennuhöfundur. Agaður stíll, þar sem þráður er spunninn hratt og öruggt. Ekki er ég sáttur við allt: T.d. þykir mér ljótt að komast eftir í stað komast að (33 og 58); frásögunni í stað frásögn- inni (36); fyrir hugskotsjónum (42). Smekksatriði, auðvitað. Hitt þótti mér öllu verra, að ég hefi ekki hugmynd um nafnið á þorpar- anum í Króki. Stundum heitir hann Ketill, stundum Keli, stundum Þor- kell, stundum Þorketill. Meira að segja tölvan lendir í vandræðum (71) og skírir smyglarann Kelil. Villur sárafáar: nokkuð (28); og afhverju er ekki eignarfall á nafni Kiddýar (36), líka aftan á kápu? Óáreittum (80) hefði ég breytt í óáreittar. Myndir Bjarna eru bók- arprýði, meistaralegar, eins og hans var von og vísa. Bráðskemmtileg spennusaga. Útgáfunni til sóma. Listín og lífsgleðin Myndskreyting eftir Dalí. eftir Erlend Jónsson Örnólfur Árnason: Lífsins dóm- inó. 281 bls. Skjaldborg hf. Reykjavík, 1992. Hér mætast tveir góðir. Örnólfur er lipur penni og hefur fullkomið vald á viðfangsefninu. Skúli Hall- dórsson er sögumaður ágætur. Og hreinskilinn vel. Að maðurinn skuli vera að segja frá þessu öllu saman! Þannig kann einhver að hugsa. En sú hugsun fæðir af sér aðra: Þessi berorða sjálfslýsing — smækkar hún manninn? Er hann minni maður eft- ir en áður? Fyrir mínum sjónum: Nei, heldur þvert á móti. Ekki hefur hann heldur sag^; né gert neitt sem hann þarf að minnkast sín fyrir. Nema þetta venjulega sem flesta menn hendir á langri lífsleið, að komast að leyndarmálum foreldr- anna, elta stelpur á unglingsárum (með glæsilegum árangri því pilt- urinn þótti agalega sætur), fá sér neðan í því með félögunum, svipta sér um stundarsakir upp úr hnapp- heldu hjónabandsins. Og þar fram eftir götunum. En þar sem nú marg- ar ævisögur eru glansmyndin upp- máluð' hrekkur maður við þegar svona nokkuð ber fyrir augu, þegar sögumaður nemur svona á brott útveggina á heimili sínu og lætur lesandann fyigj'ast með hverju einu sem inni fyrir gerist. Það er t.d. alveg nýtt að sögu- maður lýsi foreldrum sínum svo náið sem Skúli gerir. En þau voru bæði mikilhæf og stórbrotin, hún dóttir Skúla og Theódóru, listræn, tilfinninganæm og félagslynd, hann úr dölum Húnaþings, harður, inn- hverfur og einstrengingslegur, en nákyæmnismaður í starfi. Heimilis- lífið var því bæði spennuþrungið og ótryggt með köflum. Og það hlaut að bitna á drengnum. Þar til Hall- dór læknir og Unnur fluttust til Reykjavikur og drengurinn var tek- inn í náðarfaðm Theódóru ömmu og þeirrar stórfjölskyldu sem þar átti athvarf og kringum hana hverfðist. Allt var fólk þetta róttækt í stjórnmálum en eigi að síður stönd- ugt og gat því leyft sér ýmislegt sem almúginn varð að neita sér um. Kreppan, sem keyrði svo margan í svaðið, fór því að mestu leyti fram- hjá Skúla. Hann fékk vinnu þegar hann þurfti á að halda, komst á guðspekiþing í Hollandi þar sem menn leituðu sannleikans og fundu hann, og átti kost á að nema við hvaða skóla sem hugurinn girntist en kaus að stytta sér leið, hóf nám í Verslunarskólanum sem tók þá aðeins þrjá vetur, og lauk þar próf- um á tilskildum tíma. Tæpast var þó áhuga á verslunarstörfum fyrir að fara. Skúli hafði þá þegar ein- sett sér að verða píanóleikari. Sem að vísu taldist lítt hyggilegt í fjöl- skyldu lækna og verkfræðinga! Því hljóðfæraleikur yar enn ekki orðinn atvinnugrein á íslandi. Skúli hóf skrifstofustörf strax að loknu verslunarprófi en hélt þó áfram píanónáminu. Sigurður Jón- asson, sem þá taldist til meiri háttar fyrirmanna í bæjarlífmu, bauðst til að kosta hann til náms erlendis. Skúli sveif heim til foreldranna til að segja þeim tíðindin. Faðirinn sagði nei, hvað ekki kom á óvart. Hitt kom flatt upp á Skúla að móðir- in skyldi taka í sama streng. E>ar með var sá draumurinn búinn. í þá daga þótti hvorki ráðlegt hé hyggi- legt að þiggja fé af ókunnugum. Loks dundi yfir reiðarslagið sem Skúli kallar svo: Píanókennarinn til- kynnti honum að hann mundi ekki ná lengra, aldrei verða betri en hann var þegar orðinn. Þar með brugðust Skúli Halldórsson vonir um frægð og frama á heimsniælikvarða.__En tíminn nam ekki staðar. Skúli hélt áfram að semja tónverk. Þau urðu vin- sæl og öfluðu hðfundi tekna svo hann gat lifað góðu lífi og mennt- að börn sín erlendis. í síðari hluta bókarinnar segir gerla frá þátttöku Skúla í félags- málum tónskálda. En þar var löngum stormasamt svo ekki sé fastar að orði kveðið. Áttust þar einkum við jöfrarnir miklu, Jón Leifs- og Páll ísólfsson. Skúli gætti ekki fyllsta hlutleysis en naut þó vináttu beggja. Lífsins dóminó er vel skrifuð bók, og reyndar mjög skemmti- leg. Fjöldi fólks kemur við sögu, allt frá rónum upp í heimsfræga þjóðhöfðingja. Sögumaður hlífir ekki sjálfum sér og getur þá með betri samvisku sagt kost og löst á öðrum. Mannlýsingamar eru yfirhðfuð klárar. Menn eins og Halldór læknir, Vilhjálmur frá Skáholti og Jón Leifs verða ljós- lifandi á síðum bókarinnar. Meiri dul leikur um Unni, móður Skúla. Sumu fólki er ekki hægt að lýsa. Andblærinn frá millistríðsárun- um kemst prýðilega til skila. En sá tími er ekki aðeins kenndur við örbirgð og kreppu heldur líka við glans og glamor. Mikið var um fínheit og viðhöfn. Listamenn voru í hávegum hafðir. Allir vildu bæta heiminn. Margur varð ölvaður af hugsjón. Hver og einn taldi sig fullfæran að dæma um muninn á góðu og illu. Og enginn velktist í vafa um að örlaga- þrungið uppgjör væri í vændum. Skrásetjari hefur staðið fag- mannlega að verki. Lítið er um grín og glens en þeim mun meira um ósvikinn húmor sem oftar en ekki felst í stílnum sjálfum. Aðal góðs texta er að höfundur hitti sem oftast á rétta orðið. Og það tekst Örnólfi nokkurn veginn hundrað prósent. Hann hefur líka skipulagt verk sitt með ágætum. Lengi vel byggir hann þetta upp eins og skáldsögu. Þar til í seinni hlutanum að ævisögueinkennin verða sterkari. Þá er helst að þeir missi niður dampinn þegar sögumaður fer að segja frá hvers- dagsmálefnum, mataræði sínu og trjáræktaráhuga svo dæmi séu tekin. Að öðru leyti einkennist bók þessi af bersögli og hispursleysi, leikrænni spennu og saklausum húmor. Maður verður bæði níeiri og betri þá stundina sem félag- skapar þeirra, Skúla og Örnólfs, nýtur við. ú

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.