Morgunblaðið - 10.01.1993, Síða 8

8 B
MORUUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 10. JANÚAR 1993
EATON
Sá þöglasti
í þöglu myndunum
eflir Öldu Lóu Leifsdóttur
FYRSTA talmyndin sem fékk eðlilegan hljómgrunn hjá kvikmyndaáhorfendum var
Don Juan gerð árið 1926, en það var eftir áratuga tilraunir með samsetningu hljóðs
og myndar. Hljóðsettar kvikmyndir áttu erfitt uppdráttar hjá áhorfendum sem
voru ennþá agndofa yfir hreyfingunni á tjaldinu og sættu sig ekki við að dregið
væri ór hraða atburðarásarinnar vegna hljóðsins, sem var óumflýjanlegt, þegar
stilla þurfti vélina á talandi andlit leikarans. Áhorfendur voru vanir því að söguþræð-
inum væri fylgt eftir með hreyfingunni á tjaldinu og brugðust því illa við þegar
leikararnir slepptu sér á vald orðsins og samtöl og samræður einkenndu myndimar
í stað „hoppa og detta“. Hið myndræna mál vó ekki eins þungt þegar hægt var að
útskýra söguna með orðum. Þessum fyrstu kvikmyndaáhorfendum fannst hljóðsetn-
ing vera afturför eða afturhvarf til kyrrstöðu ljósmyndarinnar og hungraðir eftir
hreyfingu horfðu þeir dáleiddir á Buster Keaton leika ótrúlegar listir sínar á tjald-
inu við píanóundirspil.
Þann 4. október 1895, í
Pickway í Kansas, ólu
hjónakomin og farand-
listamennimir Myra og
Joe Keaton frumburð sinn Buster.
Hann fæddist inn í skemmtanaiðnað
sem tíðkaðist um síðustu aldamót,
þegar töframenn, trúðar, fimleika-
menn og aðrir listamenn flökkuðu
með uppákomur sínar í farteskinu
og sviðsettu í bandarískum Vaude-
ville-leikhúsum. Aðeins fjögurra ára
gegnir Buster veigamiklu hlutverki
í fjölskylduleikhópnum „The Three
Keatons", ásamt Mym og Joe Kea-
ton. í þá daga vom fjölskylduleikhóp-
ar algengir þar sem drengirnir voru
klæddir einsog litlir greifar og stúlk-
umar sveifluðu slöngulokkunum í
söng- og steppatriðum. Öðm máli
gegndi um Keaton-hópinn, sem fékk
snemma það orð á sig innan skemmt-
anaiðnaðarins að flytja groddaleg
atriði sem féllu bamaverndaryfir-
völdum misjafnlega vel í geð, og var
blátt bann lagt á Keatonhópinn í
nokkmm ríkjum Bandaríkjanna.
Buster var þungamiðja leikatrið-
anna og lék vanalega sóp, bauna-
poka, viskustykki eða fótbolta sem
Joe athafnaði sig með og Myra lék
undir á saxófón. Eitt atriðið byijaði
þannig að Joe dröslar Buster á eftir
sér inn eftir sviðinu, sópar þannig
gólfið með honum og fleygir honum
síðan í hljómsveitargryfjuna þar sem
Buster lendír á bassatrommunni með
tilheyrandi hávaða. Þegar Buster
sýndi svipbrigði sem gáfu í skyn að
honum væri sjálfum skemmt í leikn-
um og viðureign sinni við Joe þá virt-
ist áhorfendum síður skemmt, skrifar
Buster í endurminningum sínum, og
af því hafi hann snemma dregið þá
ályktun að áhorfendur ætluðust ekki
til þess að viskustykki og baunapok-
ar væru gleiðbrosandi, enda fékk
hann það hressilega endurgoldið af
Joe í næstu byltu ef hann sýndi ein-
hverja kátínu. „Þess vegna urðu brátt
ósjálfráð viðbrögð hjá mér að brosa
aldrei á sviði eða fyrir framan
myndavél," skrifar hann.
Spænski kvikmyndaleikstjórinn
Luis Bunuel lýsir andliti og vöru-
merki Busters sem „stóísku eins og
flösku" en bætir því við „að flaska,
rétt eins og andlit Busters, hafi ótelj-
.andi tjáningarmöguleika. Hann reyn-
ir þó aldrei að græta okkur, né koma
okkur til að hlæja að einhveijum fífl-
alátum, áhorfandinn hlær að sjálfum
sér andspænis ólympísku þreki og
styrk þessa litla manns, sem var 1,60
m á hæð.“
Eftir rúmlega tuttugu ára flökku-
líf um þver og endilöng Bandaríkin
flosnaði Keaton-fjölskyldan upp og
þar með leikhópurinn. Árið 1917
Buster Keaton í einni fyrstu sjávarháskamyndinni,
„The Navigator" (Siglingafræðingurinn) 1924.
Buster Keaton í Hollywood 1930.
Fjölskylduleikhópurinn „The Three Keatons" í bandaríska vaude-
ville-leikhúsinu um 1903.
Atriði úr myndinni „The Gener-
al“ (Hershöfðinginn) 1926.
yfirgaf Myra Joe, sem var illa farin
af drykkju, og Buster hvarf til New
York þar sem hann kynntist nýjum
skemmtanaiðnaði; kvikmyndinni, og
í slagtogi við Arbuchle Roscoe
(Fatty) hóf Buster Keaton stutt-
myndagerð. Roscoe þótti snillingur í
réttri tímasetningu og uppbyggingu
á brandaraatriðum, en annars giltu
sömu vinnubrögð og í sviðsleikhús-
inu, þannig að upptökustaður var
fundinn, vélinni stillt upp og atriðin
leikin innan rammans. Klipping var
nær aðeins notuð á milli atriða eða
í nærmyndaskot til áherslu einhvers
atburðar. Á þessu frumstigi kvik-
myndarinnar kom margra ára lík-
amsþjálfun Busters sér vel, þar sem
engar kvikmyndabrellur komu til
hjálpar við áhættuatriðin, og hæfni
leikarans metin eftir stökkum og
kollhnísum, að minnsta kosti í grín-
myndunum. Buster Keaton átti sinn
þátt í því síðar að þróa notkun
myndavélarinnar og klippinga til að
byggja upp brandara og spennu.
Frægt Buster-atriði frá þessu
Arbuchle-tímabili er þegar hann
stendur inni í húsi og ein húshliðin
fellur inn og hann stendur nákvæm-
lega á þeim punkti þar sem glugginn
lendir, Buster fer í gegnum gluggann
án þess að hár fari úr skorðum. Ein-
kennandi fyrir Buster Keaton er þessi
þegjandi afstaða hans til umheims-
ins, þegar hann, eins og vera úr öðr-
um heimi, sýnir engin svipbrigði þeg-
ar slysin beinlínis spretta upp eins
og gorkúlur hvert sem hann snýr
sér. Hann beinlínis þekkir ekki hætt-
una og spígsporar yfir hana til að
stytta sér leið. Þannig „tekur hann
þátt“ í leikmyndinni, þar sem hann
er fremur hluti hennar en að hún sé
byggð í kringum hann til að undir-
strika söguna. Þannig er hann oft
beinlínis súrrealískur, eins og þegar
hann fléttar draumum inn í sögu-
þráðinn (Sherlock Jr.), og oft eru
dæmi þess í stuttmyndunum, svo sem
í endinum á „Hard Luck“. Hér er
Buster aðili að virðulegum sund-
klúbbi, þar sem fagrar konur flat-
maga allt í kringum litla sundlaug.
Buster stígur á brettið og gerir sig
líklegan til að stinga sér, athugar
dýptina, spennir vöðvana og stekkur
þetta laglega að hann lendir á bakk-
ann hinum megin.
Næsta klipp er stór hola ofan í
malbikaðan bakkann og millifyrir-
sögn: Mörgum árum síðar. í seinna
atriðinu er sundklúbburinn eyðilegur
og yfirgefinn. Buster kemur skríð-
andi uppúr holunni klæddur eins og
Kínveiji með fléttu, og hjálpar kín-
verskri konu sinni og bömum upp,
hann bendir þeim á holuna (sem út-
skýrir allt) og þau hlæja öll kínversk-
um hlátri. Slíkt atriði var erfiðara
að nota í leiknar myndir í fullri lengd
þar sem áhorfandinn krefst þess
frekar að persónan sé trúverðug. Það
er lærdómsríkt að lesa um vangavelt-
ur Busters út af þessu nýja formi
þegar hann sneri sér að því árið
1923 í myndunum „The Three Ages“
og „OurHospitality“. Til dæmis lagði
hann tertuslagsmálin alveg á hilluna.
Engin tertusleggja er í lengri mynd-
um Keatons, og hann rak sig á
áhugavert vandamál í myndinni „Na-
vigator" (1924), þegar hann lét
smíða 1.200 gúmmífiska fyrir eitt
atriði og hengdi í nælonþræði á upp-
tökustað neðansjávar, en fiska-
mergðin veldur umferðarteppu þegar
stór fiskur kemst ekki leiðar sinnar.