Morgunblaðið - 10.01.1993, Blaðsíða 9

800 MORGUNBLAÐIB; S.GNNU.ÐAGUR iWJ.;.mNÚAR .1993
9
Buster, sem er staddur á þessum
slóðum, verður vitni að þessu
ófremdarástandi, skellir krossfíski á
bringuna og tekur að sér að stjóma
umferð og reglu á hafsbotninum.
Þegar atriðið var sýnt eitt og sér í
auglýsingaskyni skemmtu áhorfend-
ur sér konunglega, en á frumsýningu
myndarinnar í heild hló ekki nokkur
maður að þessu atriði. Buster var
steini lostinn yfir þessum misjöfnu
viðbrögðum, taldi ástæðuna vera að
atriðið virkaði eitt og sér, en þegar
það var notað sem hliðarspor frá
hinni eiginlegu atburðarás myndar-
innar (sem var í stórum dráttum
björgunarleiðangur Busters á kven-
manni í sjávarháska) þá sló út í fyr-
ir áhorfendum. Þannig gekk Buster
oft fram af (eða fram úr) áhorfendum
sínum.
Aðrar ástæður lágu þó til þess að
hann fékk slæm viðbrögð við uppá-
halds mynd sinni, „The General",
sem í dag er frægasta Buster Kea-
ton-myndin. Myndin, sem „féll“ á
sínum tíma, vakti hneykslan þegar
Buster þótti smekklaus í umgengni
sinni við lík látinna hermanna í
bandarísku borgarastyijöldinni.
Hérna lýsir Buster stríðinu á
raunsæjan hátt og teymir áhorfand-
ann inn á miðjan vígvöll þar sem
hláturinn kafnar þegar áhorfandinn
veitir því skyndilega eftirtekt að
hann er að hlæja að líkum, og líklega
er það vegna þess meðal annars að
myndin lifir vel í dag, en margar
aðra^ þöglar myndir byggjast á ein-
feldnislegu skopskyni og þykja gam-
aldags og hlegið að þeim frekar en
að þær beinlínis veki hlátur.
Arið 1919 flutti Buster Keaton til
Hollywood og hóf framleiðslu á eigin
stuttmyndum og 1923 gerir hann
sínar fyrstu myndir í fullri lengd:
náð útbreiðslu hjá hinum almenna
borgara og myndaðist jafnvægi á
milli „mekanisma“ og mannfólksins.
En tæknin var ennþá á því einfalda
stigi að „mekanismi" eimreiðar og
gufuskips var hveijum leikmanni
skiljanlegur. Hátíðlegt viðhorf til
tækninnar var horfið og það sýndi
sig í samtíðarlistinni, þegar franski
listamaðurinn Marcel Duchamp og
Dadaistamir færðu hluti úr sínu upp-
runalega umhverfi og breyttu þeim
í vél og leystu þannig upp hinn upp-
runalega tilgang hlutarins. Allir sem
fjölluðu eitthvað um samspil vélar
og manns gátu búist við áhugasöm-
um áhorfendum, enda eru þær marg-
ar kvikmyndmyndimar frá þessum
ámm sem lýsa viðureign við lest eða
annað farartæki og það gerði Buster
Keaton á sinn sérstæða hátt þegar
hann beinlínis gekk í lið með vélinni.
Eftir meistaraverk á borð við „The
Navigator", „Sherlock Junior", „Go
West“, „The General“, „Steamboat
Bill Jr.“ og eftir misheppnað hjóna-
band gerir Buster samning við kvik-
myndaframleiðendann MGM (Metro-
Goldwyn-Mayer) árið 1928, og af-
leiðingin varð sú að smám saman
missti hann stjóm á eigin myndum
og gamla tökuliðið dreifðist í önnur
verkefni, en þessir nánu samstarfs-
menn Busters voru mjög mikilvægir
fyrir hann. Þannig var það þegar
Buster fékk hugmyndina að „The
Cameraman", sem var fyrsta MGM-
myndin hans. Þá settust tuttugu og
tveir skríbentar niður og skrifuðu
handrit á átta mánuðum og tökuplan
fyrir leikstjórann Edward Sedgwick
sem hafði aldrei notast við neitt slíkt.
Keaton og Sedgwick tóku handritið
með sér til .New York, þar sem upp-
tökur áttu sér stað, en þessi frum-
raun Busters til að vinna eftir hand-
Buster Keaton
gerði sínar
fyrstu stutt-
myndir með
Arbuckle
Roscoe (Fatty) í
New York
1917.
The Tree Ages (Þijár aldir) og Our
Hospitality (Gestrisni okkar). Allar
myndir sem Buster framleiddi sjálfur
vann hann í hópvinnu með samstarfs-
mönnum sínum og vandamál mynd-
arinnar voru rædd á daglegum fund-
um með tökumanni, leikmyndahönn-
uði og „gagmönnum". „Gagmenn"
voru undanfari handritshöfunda sem
var ennþá óþekkt atvinnugrein, og
þeir höfðu það starf að hugsa upp
„gag“, eða sprellatriði eins og til
dæmis eftirfarandi: Kona fleygir frá
sér bananahýði, maður kemur gang-
andi og í stað þess að renna á hýð-
inu tekur hann það upp og fleygir
því í ruslakörfu. (Buster Keaton vann
síðan sjálfur sem „gag-maður“ í
Hollywood, meðal annars hjá Marx-
bræðrum.)
Hjá Buster var aldrei unnið eftir
handriti. Hann sagði að hvorki hann
né „gagmennirnir" væru rithöfundar
í bókmenntalegum skilningi. „Það
eina sem við þurftum að skrifa var
titill og millifyrirsagnir, og því færri
millifyrirsagnir þeim mun betra.“
Endirinn var mikilvægur, og þegar
hann var kominn var hægt að hefja
tökur. Byijunin var leikur einn og
miðjan kom af sjálfu sér. Söguþráð-
urinn var síðan byggður í kringum
hann, stúlku og ógnvald í líki karl-
manns (bijálaðs föður, bróður, af-
brýðisams meðbiðils) eða vélar
(skips, lestar, loftbelgs) sem Buster
lendir óhjákvæmilega í átökum við.
Þar hefur hann í fullu tré við karl-
mennina en þeir eru illa innrættir
ruddar, en snýr sér síðan að vélinni,
sem hann skilur og meðhöndlar eins
og framlengingu á sjálfum sér.
•' Á millistríðsárunum var véívæð-
ingin orðin það mikil að hún hafði
riti misheppnaðist gjörsamlega á
fyrsta degi. Um kvöldið tók
Sedgwick inn róandi lyf og lagðist
fyrir með íspoka á enni. Á meðan
hringdi Buster í MGM og fékk leyfi
til að fleygja handritinu og halda
áfram að vinna. MGM-mennirnir áttu
ekki annarra kosta völ þar sem þeir
voru í 10.000 kílómetra íjarlægð,
fjarri góðu gamni. „The Camera-
man“ sló öll aðsóknarmet. Þetta var
líklega í fyrsta og síðasta skiptið sem
Buster fékk áð notast við sín vinnu-
brögð og sitt eigið fólk hjá MGM.
Arið 1930 birtist myndin „Free
and Easy“ þar sem Buster dansar
og syngur með með bassarödd.
Myndin fær slæma dóma og gagn-
rýnendur telja að Buster fari betur
að þegja. Myndin „What! No Beer?“
(Hvað! Enginn bjór?), er síðasta
„Buster Keaton-myndin", en 1933
rifta MGM-menn samningnum við
Buster, og uppgefín ástæða var
áfengisneysla hans.
Keaton-unnendur hafa alltaf viljað
halda því fram að þessi þögli leikari
hafi ekki getað fótað sig í talmyndun-
um. Hann var samt alla ævi tengdur
kvikmynda- og sjónvarpsgeiranum á
einn eða annan hátt þótt að Keaton-
myndimar yrðu ekki fleiri. Hann lék
aukahlutverk hjá Chaplin í „Lime
Light“ og aðalhlutverk í „Film“ eftir
handriti Samuels Beckett undir leik-
stjóm Alains Schneider árið 1965.
Buster Keaton andaðist 1966.
Stuðst við ævisögu Busters Keaton: My
Wonderful World of Slapsticks og Buster
Keaton eftir Wolfram Tichy.
Höfundur stundar háskólanám í
Berlín.
UTSAION
HífST lí MOftGUN
5T|LL
BANKASTRÆTI 8 SÍMI 13069
Gleöilegt nýtt donsár 1993!
Samkvæmisdansar
Gömludansamir Tjútt Swing
Barnadansar
INNRITUN í SÍMUM 68S04S og 36645
BOLHOLTI 6 REYKJAVÍK Fax 91-683534
VISA OC EURO RAÐCREIÐSLUR Félag íslenskra danskennara - Dansráö Islands