Morgunblaðið - 10.01.1993, Síða 26

26 B
MORGUNBLAÐIÐ SAMSAFNIÐ SUNNUDAGUR 10. JANÚAR 1993
ÆSKUMYNDIN... ER AF SKAPMIKL U D ÝRISEM HEITIR KRÍA
Gerði vart annað en
(MJ ShJdtj dfföLl undir steini —
Þerna, síðar nefnd Kría á tveimur þroskastignm.
Æskumyndin að þessu sinni er af
Þernu. Hún skreið úr eggi á köld-
um júnídegi fyrir mörgum árum.
(Það var annað egg í hreiðrinu en
það skreið aldrei neitt úr því.
Þetta var heldur ömurlegt vor og
sumar og Þerna mundi varla eftir
að hafa gert annað en að norpa
skjálfandi utan í steini og bíða
eftir því að foreldrar færðu henni
eitthvert æti. Aðeins fyrstu dag-
ana færðu þau henni bæði mat.
Ekki leið á löngu uns faðir henn-
ar hætti að sjást. Hún vissi aldrei
hver afdrif hans urðu. Raunar
þekkti hún foreldra sína lítið.
Þeir hétu ekkert, voru bara fugl-
ar á stöðugum þönum eftir æti.
Hún sá af og til aðra svipaða fugla
á flugi, gargandi, með síli í nefj-
um, en aðra unga hitti hún ekki.
Það var svo tekið að líða á sumar-
ið er móðir Þernu hætti einnig
að koma. Aldrei vissi hún heldur
hver afdrif hennar urðu.
að kólnaði með degi hverjum,
Þerna hafði fundið fyrir vexti
sínum, skoðaði oft vængi sína og
veifaði þeim til og frá. Hugmyndir
hennar um notkunargildi þeirra voru
heldur óljósar, þ.e.a.s. hún hafði séð
aðra fugla fljúga en hafði ekki hug-
mynd um hvemig hún átti sjálf að
bera sig að. Dag einn vaknaði hún
i norpandi og svöng við steininn sinn.
Undarleg var þögnin í loftinu þennan
dag og það tók Þemu drjúgan tíma
að átta sig á því hvemig á því stóð.
Svifléttu fuglamir með svörtu hett-
umar og rauðu nefin voru horfnir.
Þema fann til torskýrðs söknuðar.
Ósköp var þetta allt ömurlegt. Þrek-
ið þvarr og það varð kaldara með
hverjum deginum sem leið. Þema
leið út af einn morguninn.
En hún vaknaði aftur og varð
heldur en ekki undrandi. Gamall ein-
setukarl, fiskimaður við fjörðinn
hafði fundið hana nær dauða en lífí
og stungið henni í vettling og haldið
til kofans. Ekki vissi hún hvaða vera
þetta var, hafði aldrei litið annað
eins. En ótta bar hún engan í bijósti,
því olli ef til vill þrekleysið. Ekki
óttaðist hún dauðann, enda þekkti
hún hann ekki. Hún hírðist í kofanum
hjá karlinum allan veturinn. Hann
átti lítið til hnífs og skeiðar, en gætti
þess alltaf að hún fengi bitann sinn.
Áður en hún vissi var hún farin að
flögra um kofann. Það var nú gam-
an! Henni hafði vaxið bæði styrkur
og skilningur og það var eins og hún
skynjaði að eitthvað mikilvægt væri
í aðsigi í sömu mund og ísa tók að
leysa hjá þeim norður við Dumbshaf.
Dag einn fór karlinn á sjó á skektu
sinni. Þerna var farin að skilja hann
nokkuð. Það var bjart yfír honum
og hann var fullur bjartsýni. Hún
vissi það reyndar ekki, en hann hafði
dreymt vel. Til hans hafði komið
kona, blá/hvítklædd með svarta húfu
og í rauðum skóm. Hún hafði sagt
við hann að hann skyldi halda til fí-
skjar næsta dag og hlusta eftir því
er hún kæmi til hans og kallaði nafn-
ið sitt. Úti á fírði gerðist það svo,
að hópur svifléttra fugla kom fljúg-
andi og stungu þeir sér niður að
haffletinum. Karlinn glápti á þetta
eins og naut á nývirki. Fuglarnir
görguðu einhver reiðinnar ósköp og
loks fauk í einn þeirra og hann stakk
sér á hausinn á karlinum og hjó í
hann rauðu nefínu. Hann hrökk við,
renndi færi sínu og rokveiddi bæði
þorsk og ýsu.
Næsta dag fór karlinn með Þernu
út úr kofanum í fyrsta sinn á vor-
inu. Skjótt kom hópur fugla fljúg-
andi og görguðu þeir í sífellu. Þá
skildi Þema loks gargið frá sumrinu
áður. Fuglamir görguðu í sífellu
„Kría, Kría“ og þá skyldist henni að
þeir kölluðu nafnið sitt. Þeir hétu
Kría og hún héti þá líka Kría.
Aldir hafa runnið í tímans haf síð-
an að þessir atburðir gengu eftir.
Allar götur síðan hafa þemumar
borið nafnið Kría.
ÚR MYNDASAFNINU
ÓLAFUR K. MAGNÚSSON
Álfadansá
þrettándanum
Um áramót vaknar þjóðtrúin til
lífsins enda hafa menn fyrir
satt að einmitt þá verði menn eink-
um varir við álfa og huldufólk.
íslendingar hafa löng-
um haldið í þessa trú
og víða eru enn haldnar
álfabrennur á þrettánd-
anum, en þann dag
hverfur síðasti jóla-
sveinninn úr byggð til
fjalla samkvæmt þjóð-
trúnni. Þrettándinn var
einmitt síðastliðinn miðvikudag og
því er tilvalið að dusta rykið af
gömlum myndum sem teknar voru
á gamla Melavellinum hér í eina
tíð, þegar reykvískir skátar stóðu
fyrir álfadansi og brennu á þrett-
ándanum. Á einni myndinni má
sjá blysför skátanna og í farar-
broddi eru þau Unnur Arngríms-
dóttir og Hermann Ragnar Stef-
ánsson, sem um árabil hafa kennt
Islendingum að dansa, en þetta
var áður en þau fóru út í dans-
kennsluna að sögn Hermanns
Ragnars. Hann sagði að myndin
hefði verið tekin um 1950, en þau
Unnur höfðu þá æft
Vikivakadansa og
stjórnuðu þau því álfa-
dansinum. Hermann
Ragnar sagði að álfa-
dansinn og brennan á
Melavellinum hefði ver-
ið mikill viðburður í þá
daga enda flykktust
Reykvíkingar þúsundum saman á
völlinn til að taka þátt í gleðinni,
eins og reyndar má sjá á nokkrum
myndanna. Einnig má þar þekkja
álfakónginn, .Ólaf Magnússon frá
Mosfelli, og álfadrottninguna,
Ingigerði Gísladóttur kvenskáta-
foringja. Um leið og við óskum
landsmönnum árs og friðar birtum
við þessar myndir, sem svo sannar-
Iega eiga vel við einmitt nú í byrj-
un árs.
ÉC HEITI__
Vaka Siguijónsdóttir.
Morgunblaðið/Sverrir
VAKA SIGURJÓNSDÓTTIR
„Ég á orðið heilmargar nöfnur en ég er elsta og fyrsta Vak-
an, eftir því sem best er vitað,“ segir Vaka Siguijónsdóttir. Hún
á nú 31 nöfnu, samkvæmt þjóðskrá, auk þess sem fleiri heita
Vaka að síðara nafm.
INöfnum Islendinga segir að
Vaka sé líklegast tengt nafn-
orðinu vaka; í merkinunni bænda-
hald, varðtími og sögninni að
vaka; vera vakandi. „Mér skilst
að foreldarar mínir hafi valið
Vökunafnið vegna þess að ég
hafí haldið vöku fyrir þeim,“ seg-
ir Vaka. Hún er yngst fimm systk-
ina, en bræður hennar bera ekki
síður sérkennileg nöfn; Sindri,
Fjalar, Frosti og Máni. „Heyri
fólk minnst á eitthvert okkar
kannast það við systkinahópinn
með sérkennilegu nöfnunum. Ég
veit ekki til þess að bræðrum
mínum hafí verið strítt á sínum
nöfnum frekar en mér þar sem
við erum alin upp, á Kirkjubæ í
Hróarstungu. Þegar ég kom til
Akureyrar á unglingsárum fékk
ég hins vegar að heyra það óspart,
ég var kölluð Andvaka og sungið
„Viltu með mér vaka“. Eg var á
viðkvæmum aldri óg sámaði þetta
skiljanlega. Nú er mér hins vegar
alveg sama.“
Eins og flestir þeir sem heita
sérkennilegum nöfnum hefur
Vaka verið kölluð líkum nöfnum.
Segist t.d. orðin vön því að fólk
hvái, svo og að vera kölluð Vala.
Þetta sé þó hægt og bítandi að
breytast, enda fjölgi sérkennileg-
um nöfnum svo að fólk verði oftar
en áður að leggja við hlustir.
ÞANNIG...
VAR LITFILMAN FUNDIN UPP
AUir regnbogans litir
STÓRHÁTÍÐIR eru um garð
gengnar og þá tilheyrir að fara
með filmur í framköllun. Nú þyk-
ir sjálfsagt að festa stóra og
smáa viðburði á ljósmynd. Hin
síðari ár hefur almenningi gefist
kostur á að eignast myndbands-
tökuvélar til að skrá með minnis-
stæð atvik. Þá eru komnar á
markað ljósmyndavélar sem
geyma myndirnar með rafræn-
um hætti. Það eru því ýmsar
hættur sem ógna traustu veldi
ljósmyndafilmunnar, en næsta
víst að hún heldur velli enn um
sinn.
Fyrsta litmyndafilman fyrir al-
menning til notkunar í venju-
legri ljósmyndavél var Kodac-
hrome-fílman sem Eastman Kodak-
fyrirtækið setti á markað 1935.
Þessi filma hefur reynst lífseig og
verið í notkun fram á þennan dag,
með tiltölulega litlum breytingum.
Það hefur lítið farið fyrir uppfinn-
ingamönnunum, Leopold Godowsky
og Leopold Mannes, sem unnu þrot-
laust í mörg ár að því að búa film-
una til.
Leopoldamir tveir kynntust í tón-
listamámi við skóla í New York.
Báðir stefndu þeir að einleikara-
ferli og höfðu ljósmyndun fyrir
áhugamál. Hjá þeim vaknaði löngun
til að fínna aðferð til að taka ljós-
myndir í lit og von bráðar vörðu
Það tók Godowsky og Mannes
14 ára þrotlausa vinnu að full-
komna litljósmyndafilmuna.
Myndin er úr rannsóknastofu
Kodak-fyrirtækisins.
þeir öllum stundum í þetta hugðar-
efni. Fyrst gerðu þeir tilraunir til
að leggja saman þijár aðskildar
myndir sem teknar voru í grunnlit-
unum, rauðum, gulum og bláum,
líkt og gert er í sjónvarpstækjum
nútimans og við litprentun. Þessi
leið reyndist ekki skila fullnægjandi
árangri og árið 1921 ákváðu þeir
að búa til efnafræðiferli sem gerði
kleift að „nema alla regnbogans liti
á eina fílmu“.
Tilraunimar fjármögnuðu Leop-
oldarnir með tónleikahaldi. Fjár-
málafyrirtæki í Wall Street fékk
áhuga á vinnu þeirra og lagði fram
20.000 dollara. Þetta vakti athygli
dr. Mees, yfírmanns tilraunastofu
Eastman Kodak-ljósmyndafyrir-
tækisins, og bauðst hann til að út-
vega öll kemísk efni sem þörf væri
á, Leopoldunum að kostnaðarlausu.
Þeir héldu vinnunni áfram og eftir
9 ára tilraunir í heimahúsi útvegaði
dr. Mees þeim starfsaðstöðu í Kod-
ak-tilraunastofunum í New York.
Þar unnu félagarnir áfram og raul-
uðu lagstúfa í réttum takti til að
taka tímann við tilraunirnar. Vís-
indamennirnir á tilraunastofunni
kunnu ekki að meta þessa tónglöðu
músíkanta, né heldur kammertón-
listina sem þeir spiluðu á grammó-
fón allan liðlangan daginn. Vom
þeir Godowsky og Mannes yfirleitt
kallaðir „rugludallarnir". Árið 1935
var lokst búið að fullkomna þriggja
lita efnafræðilegt ferli sem Kodac-
hrome-litfilman byggist á. Það er
mjög flókið og aðeins örfáar fram-
köllunarstofur í heiminum geta
leyst það af hendi. Gæðin eru mik-
il og margir ljósmyndarar halda enn
tryggð við gömlu Kodachrome-litfíl-
muna.