Morgunblaðið - 29.09.1999, Qupperneq 29

MORGUNBLAÐIÐ
MIÐVIKUDAGUR 29. SEPTEMBER 1999 29
ERLENT
Wm)
Ho«f
NO'
' i*pásifl,r
DEasYSHlRE
Ævisaga Reagans væntanleg í vikunni en þegar orðin umdeild
Reagan ásamt varaforseta sínum, George Bush.
I ævisögunni segir, að Reagan hafi ekki haft
mikið álit á Bush.
I bókinni seg-
ir, að á tímum
kreppunnar
miklu, þegar
margir leikarar
eins og hann
höfðu hvorki til
hnífs né skeiðar,
hafi Reagan gælt
dálítið við
kommúnismann
og sótt um inn-
göngu í banda-
ríska kommún-
istaflokkinn
1938. Honum var
hins vegar hafn-
að þar sem fram-
mámenii í
flokknum töldu, að hann sigldi
undir fölsku flaggi, einkum
vegna þess, að þá var hann sjálf-
ur í vinnu og með um 200 doll-
ara á viku.
Þegar kom fram á sjötta ára-
tuginn var Reagan orðinn sann-
færður íhaldsmaður og repúb-
likani og átti þá þátt í að benda
á þá leikara, sem grunaðir voru
um samúð með kommúnistum.
Orlagaríkur
dagur 2. mars
í bókinni segir Morris, að
1987 hafí Howard Baker, nýr
starfsmannasljóri Hvíta hússins,
kallað ráðgjafa sína á fund til að
ræða um andlegt heilsufar for-
setans. Þá voru menn farnir að
hafa áhyggjur af því, að Reagan,
sem var kominn með
Alzheimerssjúkdóm, hefði ekki
getu lengur til að gegna emb-
ættinu. Lagði Baker til, að vel
yrði fylgst með Reagan tiltekinn
dag, 2. mars, og reyndist forset-
inn þá að flestra dómi vera „úti
á þekju“, skyldi haft samband
við lögspekinga með það fyrir
augum að setja hann af með til-
vísan til ákveðinnar greinar í
sljórnarskránni.
Hún heimilar það ef unnt er
að sýna fram á, að forsetinn sé
ófær um að gegna skyldum sín-
um.
Þennan umrædda dag mætti
Reagan til vinnu hress og kátur
og vel með á nótunum. Var
þetta mál ekki vakið upp aftur í
þann tíma, sem Reagan átti eftir
á forsetastóli.
í ævisögunni segir, að Reagan
hafi haft lítið álit á George
Bush, varaforseta sínum og síð-
ar forseta. Hafi hann litið á
hann sem eins konar liðlétting
og mann, sem léti bugast þegar
að honum væri sótt.
Tony Blair vill horfa
til 21. aldarinnar
Bourncmouth. Reuters.
TONY Blair, forsætisráðherra
Bretlands, sagði í stefnuræðu sinni
á flokksþingi breska Verkamanna-
flokksins í gær að ríkisstjóm sín
hefði sýnt fram á að hún gæti bæði
barist gegn fátækt og knúið hjól
efnahagslífsins áfram, en að nú riði
á að horfa til 21. aldarinnar.
Fullyrti Blair að efnahagsstefna
stjórnarinnar væri traust og að ef
henni yrði fylgt áfram yrði unnt að
veita sífellt meira fé til mennta- og
heilbrigðismála. „Héðan í frá mun
fólk kjósa Verkamannaflokkinn af
skynsemisástæðum, ekki síður en af
hugsjónaástæðum,“ sagði Blair.
Hvatti hann hefðarsinna innan
flokksins til að endurskilgreina sig
sem „nútíma róttæklinga", en ekki
sósíalista.
Endaði forsætisráðherrann ræðu
sína á hvatningarorðunum „frelsum
fólkið“, en Ihaldsflokkurinn notaði
þetta slagorð með góðum árangri í
kosningunum 1951, til að gagnrýna
hafta- og skömmtunarstefnu Verka-
mannaflokksins.
Nær 16 þúsund andstæðingar
hugsanlegs banns bresku stjórnar-
innar við refaveiðum stóðu fyrir
mótmælum fyi-ir utan flokksþingið í
gær. Blésu mótmælendur í veiði-
hom og hrópuðu slagorð. „Þið
stjómið landinu, við munum stjórna
landsbyggðinni,“ kallaði miðaldra
veiðiunnandi að þinggestum.
Reuters
Þúsundir andstæðinga banns við refaveiðum stóðu fyrir mótmælum fyrir
utan flokksþing breska Verkamannafiokksins í Bournemouth í gær.
New York, Washington. Daily Telegraph, Reuters.
RONALD Reagan, fyrrverandi
Bandaríkjaforseti, reyndi að fá
inngöngn í bandaríska kommún-
istaflokkinn árið 1938 en var
liafnað. Árið 1987 velti starfslið
Hvíta hússins því fyrir sér að
svipta hann embætti eins og
stjórnarskráin heimilar þegar
andlegt heilsufar forseta þykir
vera orðið mjög bágborið. Kem-
ur þetta meðal annars fram í
ævisögn Reagans, sem er nú
þegar orðin mjög umdeild þótt
hún komi ekki fyrir almennings-
sjónir fyrr en nú í vikunni. Þykir
bókin mjög nýstárleg að því
leyti, að höfundurinn, Edmund
Morris, gerir sjálfan sig að sögu-
manni og býr í því skyni til per-
sónu, sem er samtíða Reagan og
vitni að flestu, sem máli skiptir í
lífí hans.
ntrv Sports Alone!
Hugleiddu að setja
forsetann af árið 1987
Málarekstur gegn Augusto Pinochet hefur staðið í næstum eitt ár
Tekist á um þjóðréttar-
leg ágreiningsatriði
• •
Ocalan
varar
Tyrki við
KÚRDÍSKI skæruliðaleiðtog-
inn Abdullah Öcalan sagði í
gær, að hætta væri á, að upp-
reisn Kúrda í Suðaustur-Tyrk-
landi breiddist út ef tyrknesk
stjórnvöld brygðust ekki vel við
tilboði skæruliða um frið. Öcal-
an, sem er í tyrknesku fangelsi,
vai- dæmdur til dauða í júní sl.
en hefur áfrýjað dómnum. Hef-
ur hann hvatt vopnabræður
sína til að hætta baráttunni fyr-
ir sjálfstæðu ríki en þó gegn
því, að menningarleg sérstaða
Kúrda verði virt. Talsmaður
tyrkneská hersins sagði í gær,
að flokkur Öcalans, Kúrdíski
verkamannaflokkurinn, væri
enn ógnun við öryggi ríkisins.
Vonast eftir
WTO-aðild
KÍNVERJAR kváðust í gær
hafa nokkra von um, að samn-
ingar tækjust við Bandaríkja-
stjóm um aðild þeirra að
Heimsviðskiptastofnuninni,
WTO. Sagði Long Yongtu,
helsti samningamaður þeirra,
að nú þyrfti að koma til pólitísk
ákvörðun um. að ljúka málinu.
Kínverjar hafa reynt að fá að-
gang að Heimsviðskiptastofn-
uninni í 13 ár en Bandaríkin og
Evrópusambandið setja það
skilyrði, að þeir opni um leið
sinn eigin heimamarkað fyrir
erlendri samkeppni. Kínveijar
krefjast aftur á móti ótal und-
anþágna sem þriðjaheimsríki
en þeir óttast, að kínversku rík-
isfyrirtækin muni mega sín lít-
ils hjá erlendu fyrirtækjunum.
ÁKVÖRÐUN laganefndar bresku
lávarðadeildai-innar í nóvember á
síðasta ári, þess efnis að Augusto
Pinochet nyti ekki friðhelgi, vakti
mikla og verðskuldaða athygli um
heim allan. Með ákvörðuninni ógilti
lávarðadeildin dóm Hæstaréttar
Bretlands sem hafði komist að þeirri
niðurstöðu að Pinochet nyti friðhelgi
vegna þess að á þeim tíma sem
meinth' glæpir áttu sér stað hefðj
hann gegnt stöðu þjóðarleiðtoga. I
niðm’stöðu réttarins fólst einnig að
sökum þess að ekki væri hægt að
lögsækja Pinochet í Bretlandi væri
heldur ekki unnt að framselja hann
til Spánar.
Laganefnd lávarðadeildarinnar,
sem er æðsta dómsvald í Bretlandi,
úrskurðaði hins vegar að þeir glæpir
sem Pinochet væri sakaður um að
bera ábyrgð á væru þess eðlis að
þeir gætu ekki heyrt undir lögbund-
ið vald hans sem þjóðarleiðtoga og
þai- með væri tómt mál að tala um
friðhelgi. í kjölfar þessarar niður-
stöðu tók Jack Straw, innanríkisráð-
herra Bretlands, þá ákvörðun að
heimila að framsalskrafa Spánverja
yrði tekin fyrir í breskum dómstóli.
Þau réttarhöld sem nú standa yfir
í London varða aðeins síðastnefnda
atriðið, þ.e. hvort Pinochet verði
framseldur til Spánar. Ljóst er að
enda þótt í ljós komi að ekki megi
framselja hann til Spánar kann svo
að fara að höfðað verði mál gegn
honum í einhverju öðru landi í Evr-
ópu. Til dæmis hafa handtökuskipan-
ir verið gefnar út á hendur Pinochet
í Frakklandi, Belgíu og Sviss og sak-
sóknarar undirbúa málshöfðun gegn
honum í Svíþjóð, Lúxemburg,
Þýskalandi og Italíu.
Framhald málsins veltur þó á því
hvaða svör fást á næstu vikum við
spurningum sem fyrst og fremst eru
lagalegs eðlis. Allur málatilbúnaður
gegn Pinochet veltur á því að lagaleg
rök andstæðinga hans fái scaðist en
þau byggjast á nýjum hugmyndum
um eðli þjóðaréttar sem hafa verið
að ryðja sér til rúms.
Einkum tekist á um
tvö lagaleg atriði
Handtaka Pinochets fyi’ir tæpu ári
hleypti af stað miklum umræðum um
lagaleg álitaefni sem tengjast þróun
þjóðaréttar síðustu áratugi. Að
margra mati mun málið hafa for-
dæmisgildi og jafnvel leiða í ljós
hvort ríki heims séu raunverulega
viljug að sýna í verki að ýmis nýmæli
í alþjóðalögum, sem þau hafa stað-
fest með undirritun alþjóðlegra sátt-
mála, séu annað og meira en orðin
tóm. Einnig eru vonir margi-a
bundnar við að málið muni geta
skerpt á merkingu hugtaka, sem
nokkuð hefur verið á reiki og sumir
telja að megi rekja til þess hve þró-
unin hefur verið ör á þessu sviði.
Tímaritið The Economist hefur
haldið því fram að málið snúist í
meginatriðum um tvennt, friðhelgi
þjóðarleiðtoga og lögsögu dómstóla.
I fyrsta lagi er deilt um hvort Pin-
ochet njóti friðhelgi sem fyrrverandi
þjóðarleiðtogi og í öðru lagi er deilt
um hvaða dómstólar hafi lögsögu í
málinu.
Reglan um friðhelgi þjóðarleið-
toga er, líkt og reglan um friðhelgi
sendiráðsstarfsmanna, ein sú elsta
sem gildir í samskiptum þjóða. í
tengslum við mál Pinochets hefur
hins vegar verið bent á að frá lokum
seinni heimstyi'jaldar hafi ýmsir al-
þjóðlegh- sáttmálar verið gerðir sem
feli í sér að friðhelgi falli niður undir
ákveðnum kringumstæðum. Sem
dæmi má nefna að samkvæmt stofn-
skrám Núrnberg-dómstólsins frá
1945 og Alþjóðastríðsglæpadóm-
stólsins í Haag, sem settur var upp í
tengslum við átökin í Rúanda og
Bosníu, geta leiðtogar ekki komist
hjá refsiábyrgð í skjóli stöðu sinnar.
Sama á við um samninginn um Al-
þjóðasakamáladómstólinn sem und-
irritaður var af ríkjum Sameinuðu
þjóðanna sumarið 1997 og sáttmála
Sameinuðu þjóðanna gegn pynding-
um frá árinu 1984.
Hvaða dómstólar
hafa lögsögu?
Einnig hefur því verið haldið fram
að þegar ákæruatriði varða jafn al-
varlega glæpi og þá sem Pinochet er
sagður bera ábyrgð á, gildi svokölluð
allsherjarlögsaga, þ.e. að slík mál
megi og beri að taka til meðferðar í
dómstólum hvar sem er í heiminum.
Regluna um allsherjarlögsögu er líkt
og regluna um missi friðhelgi að
finna víða í alþjóðasáttmálum en að-
eins fáein ríki, t.d. Kanada og Belgía,
hafa leitt hana í landslög.
Samkvæmt eðli máls hafa dóm-
stólar ríkja takmarkaða lögsögu að
því er varðar afbrot framin í öðrum
löndum og af þegnum annarra ríkja.
Þetta er eitt af því sem fullveldis-
hugtakið felur í sér. Á undanförnum
áratugum hafa að vísu komið upp
mál þar sem alþjóðlegum dómstólum
hefur verið veitt víðtæk lögsaga,
þvert á landamæri ríkja, s.s. þegar
um hefur verið að ræða stríðsglæpi.
Hins vegar er spurningin sem tek-
ist er á um í máli Pinochets sú hvort
dómstóll einstaks ríkis geti haft alls-
herjarlögsögu. I þessu sambandi
hefur verið bent á að rökin fyrir því
að unnt var að rétta yfir Adolf Eich-
mann, einum skipuleggjenda helfar-
arinnar, í ísrael árið 1961 hafi verið
þau að glæpir hans hafi verið þess
eðlis að þeir réttlættu lögsögu ísrael-
ski-a dómstóla. Lögsaga Israela í
málinu var viðurkennd af flestum
ríkjum heims á þeim tima.
Spurningin er einnig sú hvort
glæpir þeir sem Pinochet er sagður
bera ábyrgð á séu þess eðlis að dóm-
stóll, jafnvel dómstóO með viður-
kennda allherjarlögsögu í ákveðnum
málum, geti tekið málið til meðferðar.
Hæstiréttur Spánar hefur fyrir sitt
leyti svarað spurningunni á þann veg,
þvert á rök spænskra stjórnvalda, að
umræddh' glæpir séu einmitt af því
tagi að Pinochet megi draga fyrir rétt
og dæma á Spáni. En hvort til þess
kemur mun ekki verða ljóst fyrr en
um miðjan október, þegar úrskurður
mun verða kveðinn upp vai'ðandi
framsalskröfuna.