Morgunblaðið - 29.09.1999, Síða 36

>36 MIÐVIKUDAGUR 29. SEPTEMBER 1999
LISTIR
MORGUNBLAÐIÐ
Engin tunga
engin þjóð
Það má merkilegt heita að ekki skuli sett
nein skilyrði í leyfisveitingum til einka-
sjónvarpsrekstrar hér á landi og þess kraf-
ist að virt skuli ákveðin hlutfóll milli inn-
lends og erlends efnis í dagskránni.
Eftir Hávar
Sigurjónsson
SJALFSTÆÐISBAR-
ÁTTA okkar íslend-
inga fer fram á sjón-
varpsskjánum, sagði
einn viðmælandi við
mig á dögunum þegar íslenskt
sjónvarp barst í tal. Ef ég tryði
því ekki að nú stæði aðeins yfir
ein lota af mörgum í þeirri bar-
áttu yrði ég að viðurkenna að
einsýnt væri um úrslitin. Ur
sjónvarpinu fá yngri kjmslóðir
þjóðarinnar þær hugmyndir um
þjóðerni sitt, menningu og tungu
sem sameiginlega móta vitund
þeirra um gildi þess að vera ís-
lendingur. Uppeldisskylda ís-
lenskra fjölmiðla að þessu leyti
er ótvíræð; virðing fyrir tung-
unni er lykilatriði samhliða því
að fjölmiðillinn
VIÐHORF sé beinn þátt-
takandi í þeirri
sköpun sem fer
fram á tungu
okkar í samtímanum. Ef íslensk-
ar sjónvarpsstöðvar væru spegill
þjóðarinnar mætti sannarlega
efast um þjóðernið. Engin tunga,
engin þjóð.
Ekki svo að skilja að þjóðernið
sé ofar öllu, manngildið er ofar
og að verða mætur þegn í því
samfélagi sem við búum við er
enn mikilvægara. Ekki má held-
ur skilja þetta svo að ekkert
annað hafi áhrif á hugmyndir
ungs fólks en sjónvarpið, en
hlutur þess er stór og líklega
stærri en áætlaður verður í
fljótu bragði. Þar sem sjónvarp-
inu sleppir taka kvikmyndir og
alls kyns aðrir myndmiðlar við
og ná býsna langt að fylla kvót-
ann þótt enn sé nokkuð svæði
enn ósigrað. Þar fer vörnin enn
fram og er enn von til sóknar
þaðan. Tilfinning mín er þó sú að
að við teljum okkur betur stödd í
þessu efni en ástæða er til að
ætla. Þessi tilfinning er studd
beinhörðum upplýsingum Hag-
stofu Islands þar sem fram kem-
ur að ríflega 9 af hverjum 10
kvikmyndum sem sýndar eru í
íslenskum kvikmyndahúsum eru
bandarískar; og 70-98% sjón-
varpsefnis sem sýnt er hér á
landi er erlent. Þetta eru yfir-
gengilegar tölur svo ekki sé
meira sagt. Islenskar kvikmynd-
ir eru þegar best lætur 2-3 á ári
og leikið íslenskt sjónvarpsefni
er svo hverfandi að tekur því
varla að nefna það.
Undanfarin misseri hefur því
verið hampað að Ríkissjónvarpið
væri að snúa vöm í sókn með
Sunnudagsleikhúsinu; vissulega
er það rétt, en hver er sóknin
þegar betur er að gáð. Hálftími á
viku þrjá til fjóra mánuði á ári.
Endursýningar innifaldar. I vetur
mun Sunnudagsleikhúsið ekki
fara af stað fyrr en eftir áramót
ef frá er talin sýning á næstunni
á upptöku af leikritinu Fjórum
hjörtum sem sýnt var í Loftkast-
alanum á liðnu ári. Ekkert er við
slíkar upptökur að athuga en þær
koma ekki í stað frumsamins
sjónvarpsefnis, þær geta einungis
bætt við þær og verið eins konar
viðbót við annars öfluga innlenda
dagskrárgerð. Vafalaust er þreyt-
andi fyrir dagskrárstjóra inn-
lends efnis að sitja undir þessari
aðsókn ár og síð fyrir slælega
frammistöðu sjónvarpsins á hans
vettvangi. Ekki er þó við dag-
skrárstjórann að sakast. Þá væri
bakarinn hengdur fyrir smiðinn.
Innlendri dagskrárdeild Ríkis-
sjónvarpsins er í raun gert að
sinna óvinnandi verkefni með
þeini fjárveitingu sem henni er
skömmtuð og því hlutverki sem
henni er ætlað að uppfylla. Ann-
ars vegar að hvetja til sköpunar
og framleiðslu á leiknu efni og
hins vegar allri annars konar inn-
lendri dagskrárgerð sem jafn-
nauðsynlegt er fyrir sjónvarpið
að sinna. Þetta hefði fyrir löngu
átt að vera búið að aðskilja
þannig að við sjónvarpið væri
sérstök leiklistardeild með sér-
stakan fjárhag. Horfa má til baka
með nokkurri eftirsjá og hugsa
að hefði slík deild verið komin á
laggirnar fyrr væri staðan hugs-
anlega önnur en hún er í dag. Ef
horft er til nágrannalandanna
blasir við að þar hafa verið rekn-
ar með góðum árangri leiklistar-
deildir við allar ríkissjónvarps-
stöðvamar um árabil. Er ekki
ástæða til að velta þessu fyrir sér
og horfa fremur til innihalds dag-
skrárinnar sem fyrir er, fremur
en að gína stöðugt yfir magninu
og boða jafnvel fleiri rásir þegar
ekki tekst einu sinni að halda úti
einni rás með viðunandi dagskrá.
En ríkissjónvarpið er ekki
eina sjónvarpsstöðin í Islandi.
Dagskrá einkastöðvanna er þó
með þeim eindæmum að varla er
hægt að segja þær íslenskar án
þess að roðna þegar við blasir að
allt að 98% dagskrár þeirra er
erlent efni og megnið af því úr
einni og sömu átt. Þessar stöðv-
ar hafa þó í umræðunni notið
einhverrar undarlegrar friðhelgi
í krafti prívatmennsku sinnar;
eins og þær væru undanþegnar
sjálfsögðum skyldum sínum sem
innlendir fjölmiðlar fyrir vikið.
Það má t.a.m. merkilegt heita að
ekki skuli sett nein skilyrði í
leyfísveitingum til einkasjón-
varpsrekstrar hér á landi og
þess krafist að virt skuli ákveðin
hlutföll milli innlends og erlends
efnis í dagskránni. Þetta þykir
sjálfsagt víðast hvar annars stað-
ar, þó misjafnt sé eftir löndum
en þau lönd sem við viljum oftast
nær bera okkur saman við hafa
öll komið sér upp slíkum reglum
og sjónvarpsstöðvamar virða
þær. Þar sem lengst er gengið er
jafnvel tiltekið að ákveðinn hluti
af innlendri dagskrá skuli vera
leikið efni og þær stöðvar sem
ekki virða þessar reglur missa
annaðhvort leyfið eða verða að
greiða fyrir undanþágu frá þeim.
Verður líklega seint svo hátt ris-
ið á yfírvöldum hér á landi að
slíks yrði krafist. Frændur okk-
ar Danir hafa á undanfömum ár-
um snúið vöm í sókn í fram-
leiðslu á leiknu efni fyrir sjón-
varp og náð býsna langt á
skömmum tíma. Höfum við séð
árangurinn í framhaldsþáttum
eins og Taxa, Landsbyen. Menn
geta verið ósammála um gæði og
innihald slíks efnis en umræðan
hefur annað gildi ef tekist er á
um eigin framleiðslu en erlenda.
Ekkert mælir á móti því að við
geram slíkt hið sama en til þess
þarf stefnubreytingu og upp-
stokkun. I því væri einnig fólgin
viðurkenning á mikilvægi sjón-
varpsins í mótun framtíðar okk-
ar.
Flótti sem
alltaf mistekst
SKÁLDSAGA
Josephs Con-
rads, Meistari
Jim, er komin út
í íslenskri þýð-
ingp Atla Magn-
ússonar. Meist-
ari Jim er marg-
slungin saga um
mikil örlög
skrifuð á árun-
um 1899 til 1900. Hún er því að
verða aldargömul en hefur síður
en svo misst gildi sitt. Þær mann-
legu ráðgátur sem Joseph Conrad
glímir við í sögunni fylgja okkur
eftir eins og skugginn. I formála
höfundar kemur fram að sagan
var í upphafi smásaga um örlög
pflagrímaskips, ekkert annað, en
eftir að hann hafði skrifað fáeinar
síður varð hann að einhverri
ástæðu óánægður og lagði söguna
til hliðar um tíma. Síðan eftir að
hann hófst aftur handa við söguna
varð honum ljóst að þetta mundi
verða löng saga „um hugarkvöl
vegna tapaðrar sæmdar". Sögu-
heiju sinni lýsir Conrad svo: „Sól-
armorgun einn í afar venjulegu
umhverfi niðri við skipakvíarnar í
austurlenskri höfn sá ég hann
ganga hjá - heillandi - ábúðarmik-
inn - mistri hulinn - án þess að
segja neitt. Eins og hann átti að
vera. Ég fann að mér var sá vandi
á herðar lagður að leggja alla þá
samúð sem ég átti til í að hafa uppi
á þeim orðum sem hæfðu því sem
hann stóð fyrir. Hann var „einn af
oss.“
„Joseph Conrad var pólskur að
ætt og uppruna,“ segir Atli Magn-
ússon þýðandi. „Hann var sonur
pólskra landeiganda sem rússnesk
stjórnvöld sendu í útlegð til af-
skekkts bæjar í Póllandi. Báðir for-
eldrar hans létust þegar hann var
barn að aldri. Sautján ára gamall
fór hann á sjó-
inn og sigldi um
heimshöfin um
nærri tveggja
áratuga skeið.
Hann var kunn-
ur sem skip-
stjóri í Austur-
Indíum og þar
gerast fyrstu
sögur hans.
Hann varð breskur ríkisborgari og
skrifaði sögur sínar á ensku. Meist-
ari Jim er fýrsta stóra sagan hans
og jafnframt einna þekktust
þeirra. En nóvellur hans eru líka
margfrægar, þeirra á meðal Innstu
myrkur, sem Sverrir Hólmarsson
þýddi á íslensku. Þá skrifaði Con-
rad ennfremur smásögur."
Atburðir sögunnar gerast að
miklu leyti á ótilgreindri eyju í
Austur-Indíum, þá skipar sjó-
mennskan einnig mikið rúm í frá-
sögninni. Studdist Joseph Conrad
við atburði úr sínu eigin lífi þegar
hann skrifaði söguna?
„Bókin er byggð á atviki sem
vakti mikla athygli árið 1880, þeg-
ar enskt skip að nafni Jeddah fórst
á hafi úti. Áhöfnin yfirgaf
sökkvandi skipið sem var hlaðið
pflagrímum á leið til Mekka. Þetta
atvik varð kveikjan að sögunni. Til
eru vísbendingar um að Joseph
Conrad hafi kynnst fyrsta stýri-
manninn á Jeddah og notað hann
síðar sem fyrirmynd að Meistara
Jim. Atburðinn sjálfan notar Con-
rad hinsvegar til að spyija stórrar
spurningar; það er hversu mikið
leggja má á manninn áður en hann
brotnar! Meistari Jim yfirgefur
sökkvandi skip sitt og bregst
þannig stórum draumum og heiðri
sjómennskunnar. Sagan fjallar síð-
an öðrum þræði um það hvemig
Jim fær Iifað lífinu eftir slíkt sið-
ferðilegt áfall, eftir að hafa bmgð-
ist sjálfúm sér og öðmm með þess-
um hætti. Þama er Conrad að
kanna myrkviði mannsálarinnar,
og minnast þá ef til vill margir
Kurtz í Innstu myrkmm sem
glímdi á sinn hátt við stórar sið-
ferðilegar spurningar. Meistari
Jim er annarrar ættar en Kurtz.
Hann er dáður af þeim innfæddu
sem friðflytjandi og réttlátur
stjórnandi, en saga hans felst þó í
því að hafa bragðist á hættu-
stund.“
En hvað verður um Meistara
Jim? Sættist hann að lokum við
sjálfan sig?
„Þessi ungi sjómaður, Jim, er
uppfrá þessu á flótta undan sjálf-
um sér, en virðist að lokum hafa
fundið griðarstað inní óbyggðum,
á eyju í Austur-Indíum. Eyjan sú
mun nú vera Borneó, þó það komi
ekki fram í sögunni. Þarna finnur
hann sinn griðarstað og verður að
lokum að einhverskonar lands-
höfðingja. En mistökin elta hann
uppi og um síðir stendur hann
frammi fyrir gjörðum sínum.
Kannski er boðskapur sögunnar
einmitt sá, að mönnum tekst
aldrei að flýja sjálfan sig!“
ain Waris, sem íegið hafði í
hvflu sinni, stökk upp við
hljóðin frá fyi’stu skotun-
um og hljóp út á opna
ströndina, rétt nógu tímanlega til að
fá kúlu í ennið þegar önnur hrinan
kom. Tamb’Itam sá hverning hann
breiddi alveg út faðminn áður en
hann féll. Þá, segir hann, greip hann
mikill ótti - ekki fyrr. Hvítu menn-
irnir drógu sig í hlé eins og þeir
höfðu komið - óséðir.
Þannig jafnaði Brown reikningana
við ill örlög sín. Veitið því athygli að
meira að segja í þessu skelfilega of-
beldisverki er fólgin yfirburðakennd,
líkt og hjá manni sem hefur réttinn
sín megin - á afstæðan hátt - innan
marka þeirra hvata sem hann stjórn-
ast af. Þetta voru ekki ruddaleg og
sviksamleg fjöldamorð; þetta var
lexía, endurgjald - birting á ein-
hverju skuggalegu og óhugnanlegu
samkenni í eðli okkar, sem ég óttast
að sé ekki jafn djúpt undir yfirborð-
inu og við viljum trúa.
Brot úr Meistara Jim
Joseph Conrad
Atli Magnússon
Kvöldrauð tunga
þessu tagi má glögglega
sjá í mörgum kvæðum
Baldurs, t.d. í kvæðinu
Hylur úr annarri ljóða-
bók hans en þar smíðar
hann djarfa og allt að
því súrrealíska mynd-
hverfingu af sólsetri
þar sem munnur manns
er myndliður:
Grænleitar varir teyga djúp-
an himin,
dimmbláa veig - og fylla
svartar kverkar.
Loft er kyrrt og kalt.
Þú festir augu
við úfmn svarta innvið him-
indjúpið. -
Kvöldrauð tunga seilist
hægt um herðar.
Andgustur fer um vatnið,
augun bresta.
_ Baldur
Óskarsson
/ líkþrá andar á bleika
hjörð. - / Ofskepið ýrir
myrkri...“ En í öðrum
kvæðum tekur hann
einnig tilvistarspurning-
ar til umræðu, spurn-
ingar sem tengdust
exístensíalískri heims-
sýn:
Staður við hafið,
stund - árla morguns einhvem
dag.
A ströndinni maður, og fugl
á flugi yfír brimgarðinum.
Með ósýnilegu átaki lætur hann
vindinn bera sig
í kyrrstöðu og maðurinn horfir
yfir hafið
á sjálfan sig - horfa yfir hafið.
Þeim er að vísu markaður bás.
En fuglinn, manninn - mig eða þig -
gilda.
BÆKUR
Ljðð
LJÓÐ 1966-1994
eftir Baldur Óskarsson, Hið íslenska
bókmenntafélag, 1999 - 130 bls.
BALDUR Óskarsson skáld er af
þeirri kynslóð módernista sem segja
má að séu sporgöngumenn atóm-
skáldanna. I þessum hópi eru mörg
fremstu skáld seinni hiuta aldarinnar
sem er að líða. Ljóð Baldurs vöktu þó
aldrei viðlíka athygli og kvæði margra
þeirrar kynslóðar. Kann að vera að
eigi þar nokkum hlut að máli að hann
kemur nokkuð seint fram á sjónar-
sviðið miðað við jafnaldrana. Fyrsta
ljóðabók hans kemur út 1966. Um það
leyti eru aðrir vindar famir að blása í
kveðskap enn yngri kynslóðar. Þess
utan er kvæðaheimur hans ekki mjög
aðgengilegur og oft torræður. Þessi
einkenni og önnur má glöggt sjá í ný-
útgefnu úrvali á ljóðum Baldurs sem
nefnist Ljóð 1966-1994.
Tvennt hefur alla tíð einkennt
kveðskap íslenskrar módemista um-
fram það sem finna má annars stað-
ar. Erlendis einkenndist módernism-
inn gjarnar af uppbroti á máli, órök-
rænum tilraunum með orð og sund-
urbútun setninga en hér á landi tók
málhugsunin fremur mið af fágun og
leitun að kjarnmiklu og upphöfnu
máli. Á sama hátt varð borgin svið
módernískra kvæða víðast erlendis
þótt ekki sé það algilt en hér á landi
sóttu skáldin fremur fanga til ís-
lenskrar náttúra í myndsköpun sinni.
Skáldakynslóð Baldurs átti meira og
minna rætur í dreifbýli sem átti und-
ir högg að sækja. Þó reyndi hún að
samsama sig borgarmenningu. Þess-
ar andstæður birtust glöggt í kveð-
skap kynslóðarinnar og meðal annars
í náttúrasýninni. Náttúrahyggju af
Baldur hefur nokkra sérstöðu hvað
varðar máltilraunir. Að visu gengur
hann aldrei mjög langt á því sviði.
Kvæði hans eru oftast á upphöfnu og
kjarnmiklu máli en á milli má sjá ljóð
sem augljóslega eru tilraunir til upp-
brots máls, stundum grípur hann til
málfars barnagæla og stundum líkt
og í kvæðinu A FLAU verður málið
sundurlaust, brotakennt:
Aaflau
el
gler
brot
rifs
ber
AAAAa!
I ljóðum Baldurs gætir ótta kyn-
slóðarinnar á tímum kalda stríðsins
við kjarnorkuvá. Birtist þetta með
ýmsum hætti. Greina má óttann við
gereyðingu í kvæðinu Ný jörð „Lif-
rauður gerill lyftist að fjallabaki,
Hin seinni ár hefur skáldskapm-
Baldurs orðið í senn aðgengilegri og
kosmískari þótt engar eðlisbreyting-
ar hafi orðið á honum. Dæmi um
þessa stefnu er kvæðið Hægt sem
býður upp á margvíslega túlkun
þrátt fyrir einfaldleika:
Hægt
fer Ijósið heiminn
ofur
hægt
vex hnoðri
bjartur
með dimmu innan í sér.
Hægt
fer Ijósið heiminn.
Ég hygg að torræðni ýmissa kvæða
Baldurs hafi orðið til þess að skáld-
skapur hans hafi ekki alltaf verið met-
inn að verðleikum. I þessu úrvali ljóða
hans er þó að finna ljóðaheim sem vel
er þess virði að skoða og kynnast.
Skafti Þ. Halldórsson